الەمدە ورىن الىپ جاتقان قيىندىقتارعا قاراماي, بىلتىرعى جىل ەلىمىز ءۇشىن تابىستى بولدى. اتاپ ايتقاندا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قىزمەتىنە كىرىسىپ, دسۇ-نىڭ تولىققاندى مۇشەلىگىنە ءوتىپ, ەۋروپالىق وداقپەن اراداعى ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. ەڭ باستىسى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەس ينستيتۋتتىق رەفورماسى شەڭبەرىندە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. وسى باستامالاردى زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋدە پارلامەنتتىڭ ۇلەسى زور ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ورىندى.
بىلتىر نەندەي شارۋالار اتقارىلدى دەگەن ساۋالىمىزعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن ءبىز سەناتتىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ەرتارعىن استاەۆپەن جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
– ەرتارعىن كاكىمبەك ۇلى, ۇلت جوسپارىن ورىنداۋعا دەپۋتاتتار بەلسەندى ارالاسىپ كەلە جاتقاندىعىن كورىپ ءجۇرمىز. دەي تۇرعانمەن, وسىنى ناقتى مىسالمەن تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز.
– ارينە. ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى 59 زاڭنامالىق اكت قابىلدانعان بولسا, سونىڭ ىشىندە 4-ەۋى كونستيتۋتسيالىق زاڭ, 3-ەۋى كودەكس, 14-ءى دەربەس زاڭ جانە قولدانىستاعى زاڭدارعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى كوزدەيتىن 38 زاڭ. بۇل رەتتە, پارلامەنت قاراۋىنا ۇسىنىلعان جالپى زاڭداردىڭ 12-سىنە دەپۋتاتتار باستاماشى بولسا, 47-ءسى ۇكىمەت تاراپىنان ازىرلەنگەندىگىن ايتا كەتۋ كەرەك. زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋ بارىسىندا سەنات دەپۋتاتتارى ولاردىڭ ساپالىق جانە مازمۇندىق جاعىنان جەتىلدىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن 800-دەن استام ەسكەرتپەلەردى ۇسىنىپتى. ونىڭ ءىشىندە 600-دەن استام تۇزەتۋ قابىلدانعانى تاعى بەلگىلى. كوميتەتتەر جۇمىس توپتارىنداعى وتىرىستارىندا سەناتورلار ءارتۇرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋشىلەرمەن, ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن وزگە دە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە بارىنشا اتسالىستى. تالقىلاۋ بارىسىندا ءماجىلىس ماقۇلداعان 7 زاڭ جوباسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعاندىعىن دا قاپەرگە سالا كەتكەن ءجون. ءماجىلىس كەلىسىمىن بەرگەننەن كەيىن ول تۇزەتۋلەر قابىلداندى. ءسوز رەتى كەلگەندە, ءوزىم ءمۇشەسى بولىپ تابىلاتىن قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتى 10 زاڭ جوباسى بويىنشا جۇمىس ىستەگەندىگىن دە ايتا كەتكەن ورىندى.
– وسى زاڭدىق قۇجاتتاردىڭ قايسىلارى بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ قاي باعىتتارى بويىنشا قابىلدانعاندىعى جونىندە ناقتى ساراپتاما بار ما؟
– جوعارىدا جاڭا 59 زاڭنىڭ قابىلدانعانىن ايتىپ كەتتىك. سونىڭ ىشىندە 4 زاڭ ءبىرىنشى باعىتىنا (1-15 قادامعا دەيىن) باعىتتالعان. ال 8-ءى – ەكىنشى باعىتىنا (16-دان 34-ءشى قادامعا دەيىن), 30-ى – ءۇشىنشى باعىتىنا (35-تەن 84-ءشى قادامعا دەيىن), 6-ۋى – ءتورتىنشى (85-تەن 90-شى قادامعا دەيىن) جانە 11-ءى – بەسىنشى باعىتىنا (91-دەن 100-ءشى قادامعا دەيىن) جاتادى. بۇل جەردە ەرەكشە ايتا كەتەتىن جايت, ساراپشىلار الەمدەگى قولايسىز ماكروەكونوميكالىق جاعدايعا قاراماستان, باسقارۋ قۇرىلىمىن وزگەرتۋ, دامۋدىڭ جاڭا باعدارلامالارىن دايىنداۋ جانە وزگەرىستەرگە جوعارى دەڭگەيدە دايىن بولۋ جايلى مەملەكەتتىڭ شەشىم قابىلداۋى ەلىمىزدىڭ ىلگەرىلەۋ باعىتىنداعى رەيتينگىن وزگەرتۋ ءۇشىن جاسالعان امالى دەپ باعالاپ وتىر. شىنىندا دا سولاي. ءبىز ەلىمىزدىڭ دامۋى جولىنداعى بارلىق كەدەرگىلەردى الىپ تاستاپ, دامۋعا داڭعىل جول سالاتىن العىشارتتاردى جاساۋعا بەلسەنە كىرىسىپ كەتتىك. بيىل قاراشادا دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ Doing Business – 2016 بيزنەس جۇرگىزۋدەگى جايلىلىق رەيتينگى بويىنشا بايانداماسى شىقتى. ەگەر سول بايانداماعا قارايتىن بولساق, قازاقستان ءوز پوزيتسياسىن 12 پۋنكتكە جارسارتقانىن كورەمىز. ياعني, 41-ءشى ورىنعا تۇراقتاعان قازاقستان بيزنەس جۇرگىزۋدى جەڭىلدەتەتىن شىنايى جاقسارتۋلار ورىن العان ەلدەردىڭ وندىعىنا ەنىپ وتىر. بۇل – ۇلكەن كورسەتكىش, جاقسى ناتيجە. ارينە, ءبىز وسىمەن توقتاپ قالمايمىز. الدا ءالى دە كوپتەگەن اۋقىمدى جۇمىس كۇتىپ تۇر.
– مەملەكەتتىڭ مەرەيى قىزمەتشىلەرىنىڭ ادال دا قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ارتاتىنى بەلگىلى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ەندى وسى زاڭعا قىسقاشا توقتالا كەتسەڭىز.
– ءيا, بۇل زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرۋمەن, ونى وتكەرۋمەن جانە توقتاتۋمەن بايلانىستى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ بولىپ تابىلادى. «ب» كورپۋسىنىڭ مەملەكەتتىك اكىمشىلىك لاۋازىمدارىنا ازاماتتاردى ىرىكتەۋدىڭ جاڭا جۇيەسى ەنگىزىلىپ وتىر. وسى «ب» كورپۋسىنىڭ مەملەكەتتىك اكىمشىلىك لاۋازىمدارىنا العاش رەت نەمەسە قايتادان كىرەتىن ازاماتتار بىرقاتار سىناقتاردان ءوتۋى ءتيىس. تەست تاپسىرعاننان كەيىن ۇمىتكەر ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ قورىتىندىسىن الا وتىرىپ, جەكە قاسيەتتەرىن زەردەلەۋ جولىمەن باعالانادى جانە جالپى كونكۋرسقا قاتىسادى. ورايى كەلگەندە مۇنداي كونكۋرستىق ىرىكتەۋ جالپى جانە ىشكى كونكۋرستار بولىپ بولىنەتىندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ اتقاراتىن لاۋازىمىنا ساي بولۋىن تەكسەرۋ ماقساتىندا «ب» كورپۋسىنىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتىنە كىرۋ كەزىندە سىناق مەرزىمى كوزدەلگەن.
– يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ساياسات جانە ەكونوميكالىق ءوسىم سالىق ساياساتىنسىز بولمايتىنى بەلگىلى. وسى باعىتتا نەندەي تەتىكتەر قولعا الىنۋدا دەي الامىز؟
– ۇلت جوسپارىنىڭ ءۇشىنشى باعىتى ەل ەكونوميكاسىندا تۇبەگەيلى قۇرىلىمدىق رەفورمالار كەشەنىن وتكىزۋمەن بايلانىستى 50 قادامدى ايقىندايدى. ينۆەستيتسيالىق ستراتەگيالىق جوبانى ىسكە اسىراتىن ۇيىمدار كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنان, جەر سالىعىنان جانە م ۇلىك سالىعىنان بوساتىلاتىندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. وسىلايشا ستراتەگيالىق ينۆەستورلاردى تارتۋ مەن عىلىمي قامتىمدى ءوندىرىستەردى سالۋ ارقىلى قايتا ءوڭدەۋشى سەكتوردى بارىنشا دامىتقانىمىز ءجون. وسى ماقساتتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ساياسات ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدىق قۇجاتتى قابىلداۋ ارقىلى قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدى قالىپتاستىرۋ, ناقتى وندىرىستىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالاردى تارتۋ جانە تۋريزم يندۋسترياسى مەن ەنەرگيا سەرۆيستىك قىزمەتتەر نارىعىن ودان ءارى جۇيەلى دامىتۋ كوزدەلگەن. اسىرەسە, مەملەكەتپەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ قاتىسۋىمەن ءبىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ, سونداي-اق, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالىق قورلارعا ۇلەستىك قاتىسۋ دا قارجىلاندىرىلاتىن بولادى. يننوۆاتسيالىق كلاستەرگە قاتىسۋشىلار تىزبەسىنە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالىق قورلار دا قوسىلادى.
ارينە, مۇنىڭ بارلىعىندا سالىق ساياساتىنىڭ وزىندىك ىقپالى بار. دەي تۇرعانمەن, الەۋمەتتىك ءالسىز توپتاردى قولداۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ كەلەدى. 2016 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ حالىقتىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى ءۇشىن سالىق سالىناتىن كىرىس مولشەرى ءۇشىن ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ 55 ەسەلەنگەن مولشەرىنەن 75 ەسەلەنگەن ايلىق جالاقى مولشەرىنە دەيىن كەڭەيتىلەدى. تارقاتىپ ايتقاندا, ولار: ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى جانە وعان تەڭەستىرىلگەندەر; ءى, ءىى جانە ءىىى توپتاعى مۇگەدەكتەر; مۇگەدەك بالالاردىڭ اتا-انالارى, قامقورشىسى, اسىراپ الۋشىسى جانە باسقالار. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, 2017 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءىىى توپتاعى مۇگەدەكتەر م ۇلىك سالىعىن تولەۋدەن بوساتىلادى. سول كەزدەن باستاپ تولەم كوزىنە سالىق سالىناتىن جۇمىسكەردىڭ كىرىسى انىقتالعان كەزدە مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جارنالارى زەينەتاقى جارنالارى سياقتى سالىق شەگەرىمدەرىنە جاتقىزىلادى.
– راقىمشىلىق جاساۋ ءماسەلەلەرىنە قاتىستى زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن-ءدى. وسى بويىنشا نە ايتاسىز؟
– جاپپاي دەكلاراتسيالاۋدىڭ جانە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جۇمىس ءىستەۋىنىڭ باستالۋىمەن م ۇلىكتى جاريا ەتۋ مەرزىمى 2016 جىلعى 31 جەلتوقسانعا دەيىن ۇزارتىلعانىن بىلەسىزدەر. ناقتىراق ايتار بولساق, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جەكە تۇلعالاردىڭ كىرىستەرى مەن مۇلكىن دەكلاراتسيالاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلەتىن كەيبىر ەرەجەلەردى قوسپاعاندا, 2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنە باستايدى. ءبىرىنشى كەزەكتە اكتيۆتەرى مەن مىندەتتەمەلەرى تۋرالى دەكلاراتسيانى مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن كاسىپورىندار قىزمەتكەرلەرى جانە ۇلتتىق كومپانيالار جۇمىسشىلارى ۇسىنۋى كوزدەلىپ وتىر. كەلەسى كەزەڭدە (2018-2020 جىلدار) اكتيۆتەرى مەن مىندەتتەمەلەرى تۋرالى دەكلاراتسيانى بارلىق جەكە تۇلعالاردىڭ ۇسىنۋى قاراستىرىلعان.
تاعى ءبىر ايتا كەتپەگىم, مىنا «قازاقستان رەپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە وڭالتۋ جانە بانكروتتىق ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ 56-قادامىن ورىنداۋ شەڭبەرىندە ازىرلەنگەن. بۇرىن بانكروت دەپ تانىلعان كاسىپورىندى جاۋىپ, جۇمىسشىلاردى تارقاتىپ جىبەرەتىن ەدىك. قازىر جاعداي ءتىپتى باسقاشا قالىپتاساتىن بولادى. اتاپ ايتقاندا, بورىشكەر-بانكروتتىڭ وڭالتۋ جوسپارىن جاساۋىن جانە ونى بارلىق كرەديتورلارمەن كەلىسۋى زاڭمەن بەلگىلەنىپ وتىر. سونىمەن قاتار, كرەديتورلار تاراپىنان بىتىمگەرشىلىك كەلىسىمدى جاساسۋ تۋرالى شەشىم كرەديتورلار جينالىسىندا قابىلدانادى. بۇل ورايدا بانكروت تاراپىنان – م ۇلىكتىڭ مەنشىك يەسى جانە بانكروتتىقتى باسقارۋشى قابىلدايدى. ال بىتىمگەرشىلىك كەلىسىمدە بانكروت مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋدىڭ ءتارتىبى مەن مەرزىمدەرى بەرىلۋى قاجەت. كەلىسىمدى سوت بەكىتەتىن بولسا, ونى ءبىرىنشى كەزەكتەگى كرەديتورلاردىڭ تالاپتارى بويىنشا بەرەشەكتەردى تولىعىمەن وتەگەننەن كەيىن عانا بەكىتەتىنى بەلگىلى. ەڭ باستىسى – زاڭدا فيرمالىق اتاۋى مەن تاۋار بەلگىسىن قوسا العاندا, ساتىپ الۋشىعا مەنشىك قۇقىعىن بەرە وتىرىپ, كاسىپورىندى تۇتاستاي م ۇلىكتىك كەشەن دەپ ساتۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. وسىلايشا, بانكروتتىق جاعدايدا كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ, جۇمىسشىلار دالادا قالمايتىنداي جاعدايلار قاراستىرىلىپ وتىر.
– مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسى بۇعان دەيىن دە قۇرىلماقشى بولىپ ساتسىزدىككە ۇشىراعانى ءالى ەسىمىزدە. وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن پارلامەنت ارنايى زاڭ دا قابىلدادى. وسى جاعىنا توقتالا كەتسەڭىز.
– ءيا, پارلامەنت تاراپىنان «مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭ جاقىندا قابىلدانعانى بەلگىلى. بۇل زاڭدىق قۇجات ۇلت جوسپارىنىڭ 80-قادامىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان. بۇل جەردە ازاماتتاردىڭ جەكەلەگەن ساناتتارى ءۇشىن مەملەكەت جارنالارىنىڭ مولشەرى (حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان وسال توپتارىنا) ساتىلاپ كوتەرۋ ارقىلى ورتاشا ايلىق جالاقىنىڭ 7 پايىزىن: 2017 جىلى 4 پايىزدى, 2018 جىلدان باستاپ 5 پايىزدى, 2013 جىلى 6 پايىزدى, 2024 جىلدان باستاپ 7 پايىزدى قۇرايدى. جۇمىس بەرۋشىلەر اۋدارىمدارىنىڭ مولشەرى كىرىستىڭ 5 پايىزىن, ال 2017 جىلدان 2 پايىزدان باستالىپ, 2018 جىلى 3 پايىز, 2019 جىلى 4 پايىز جانە 2020 جىلى 5 پايىز بولىپ بەلگىلەنگەن. ورايى كەلگەندە ايتا كەتۋ كەرەك, اتالعان اۋدارىمدار كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن ەسەپتەۋ كەزىندە شەگەرىمگە جاتاتىن بولادى. ال جۇمىسكەرلەر جارنالارىنىڭ مولشەرلەمەسى كىرىستىڭ 2 پايىزىن, ولاردىڭ اۋدارىمى 2019 جىلدان 1 پايىزدى, ال 2020 جىلدان 2 پايىزدى قۇرايدى. بۇل جەردە اتالعان جارنالار جەكە تابىس سالىعىن ەسەپتەۋ كەزىندە شەگەرىمگە جاتادى.
– قوعامدا ءجيى تالقىعا سالىناتىن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ جاي-كۇيى قازىر قالاي قالىپتاسۋدا؟ جاقىندا, ءتىپتى, ارنايى زاڭ دا قابىلداندى. ونىڭ ارتىقشىلىقتارى قايسى؟
– قولدانىستاعى زاڭمەن سالىستىرعاندا «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭنىڭ بىرنەشە جاڭاشىلدىقتارى بار. تاراتىپ ايتار بولساق, مۇندا الدىن الا بىلىكتىلىكتى ىرىكتەي وتىرىپ كونكۋرس وتكىزۋ قاراستىرىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار, كونكۋرستىق قۇجاتتامانى الدىن الا تالقىلاۋ دا نازاردان تىس قالماعان. تەك ەلەكتروندى فورماتتا عانا شارت جاساۋدى كوزدەيتىن تالاپ تا زاڭدا كورىنىس تاپقاندىعىن رەتى كەلگەندە ايتا كەتكەن دۇرىس. ولاي بولسا, بىلىكتى دە الەۋەتتى ءونىم بەرۋشىلەردىڭ ءتىزىلىمىن جاساۋ دا قاپەردە بولادى دەگەن ءسوز. شارت بويىنشا ءونىم بەرۋشىگە تولىق تولەم جاساۋ ءۇشىن ناقتى مەرزىمدەردى بەلگىلەۋدى ەندىرۋگە قاتىستى بولاتىنى دا جازىلعان.
رەتى كەلگەندە جەكەشەلەندىرۋ جانە ەكونوميكالىق باسەكەلەستىكتى ىنتالاندىرۋ جايىن دا ءسوز ەتە كەتپەكپىن. قازىرگى تاڭدا ساتىلىمعا 415 نىسان قويىلسا, سونىڭ 228-ءى ساتىلعان. ونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەن 11 نىسان, ال كوممۋنالدىق مەنشىك بويىنشا – 107, ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اكتيۆتەرى – 60, ۇلتتىق حولدينگتەردىڭ اكتيۆتەرى – 50. تۇسكەن قارجى تۋرالى ايتار بولساق, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 3,3 ميلليارد تەڭگە, وبلىستىق بيۋدجەتكە 2,9 ميلليارد تەڭگە, حولدينگتەرگە 67,3 ميلليارد تەڭگە جانە ۇلتتىق كومپانيالارعا 2,9 ميلليارد تەڭگە. سونداي-اق, قازىر قۇنى 170,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن 185 نىسان ساتىلىمعا قويىلعاندىعىن ايتا كەتپەكپىن.
– تۇششىمدى دا قامتىمدى اڭگىمەڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
اسقار تۇراپباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».