تاريح تولقىنىندا
وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى بولاتىن. بىردە ءبىزدىڭ ۇيدە حاتىم-قۇران وقىلىپ, اتا-بابا ارۋاقتارىنا ارناپ قۇدايى تاماق بەرىلدى. جينالعانداردىڭ ەڭ جاسى مەنىڭ اكەم مەن اعاسى ىلەس ەدى. سەكسەن ءتورت جاستاعى نۇرمات, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسقان ەركەباي, تايىرباي, راحىمباي, ابەن قاريالار بار. قوجاقان قاريانىڭ ورنى ەرەكشە – بۇل كىسى قۇران-حافيز. ەل اراسىندا ازان شاقىرىپ قويعان اتىنا بىردە “يشان”, بىردە “قاري” دەگەن ءسوزدەردى قوسىپ ايتاتىن. وتىرعاندار سىرتىن ءتۇرلى-ءتۇستى ماتالارمەن قاپتاعان كونە قۇران كىتاپتارىن الدارىنا جايىپ قويىپ وقىسا, ول كىسى وزىنە كەزەك جەتكەندە سول تۇستان ءىلىپ الىپ كەتىپ, قاسيەتتى كىتاپتىڭ كەز-كەلگەن جەرىنەن كوزىن جۇمىپ وتىرىپ, ەش جاڭىلماي جاتقا ايتاتىن. كوزىن اشسا بەينەبىر شاتاسىپ كەتەتىندەي مۇلگيدى, ءبىر قالىپتى سابىرلى ماقاممەن, ادەمى اۋەزبەن وقىعان كالام-ءشارىپتىڭ سىرلى سۇرە اياتتارىن, جۇرت ۇيىپ تىڭدايتىن. ول كىسى ونىڭ ۇستىنە ءيسى قازاققا ايگىلى مايلىقوجا اقىننىڭ جيەنى بولاتىن. ناعاشىسىنىڭ ولەڭدەرىن, ايتىستارىن جاتقا ايتادى. ءوزى دە اقىندىعى بار, ءسوزدىڭ قادىرىن بىلەدى. جاي اڭگىمەسىنىڭ ءوزىن كوركەم سوزدەرمەن ادەمى كومكەرىپ, شەبەر باستايتىن. ول كىسىنىڭ ورنى – جاس شاماسىنىڭ ۇلكەندىگىنە ءارى اقىل-پاراساتتىلىعىنا قاراي ارقاشان ءتوردىڭ قاق ورتاسى بولاتىن. سول جولى اقساقال اڭگىمەسىن بىلايشا باستادى:
“بوزا ءىشىپ, تاڭەرتەڭنەن سۋداي تاستىڭ,
سۋعا اكەپ سۇڭگىتكەندە كوزىڭدى اشتىڭ.
بايعۇس-اۋ, جىلان ەمەس, كەسىرتكە ەمەس,
قۇيرىعىن ايداھاردىڭ قايدان باستىڭ؟!
– وسىنداعى “ايداھار” دەپ وتىرعانى كىم, بىلەسىڭدەر مە؟” – دەدى جاعالاي كوز تاستاپ. ەشكىم ءتىس جارا قويمادى.
– بىلمەسەڭدەر, ءبىلىپ الىڭدار, ەستەرىڭدە ءجۇرسىن. مىنا وسى ماۋلەن, موللا جاپپارقۇل, سمان, ستامقۇل بولىستاردىڭ تۋعان ناعاشى اتاسى, اتاقتى ءبيى – مولدا قوشىق داتقا.
بۇل وقيعا بىلاي بولعان. سارىاعاشتاعى جىلىسۋدا تۇراتىن بىرەۋ دەمارىق دەگەن جەردەن بوزاعا تويىپ الىپ, جۇمىستان كەلە جاتقان مولدا قوشىق داتقاعا ءتىل تيگىزىپتى. بەرىسى بۇكىل تۇركىستان ولكەسى, ءارىسى سوناۋ سىر وڭىرىنە اتى بەلگىلى, ابىرويى اسىپ تۇرعان داتقا ۇندەمەي ءوتىپ كەتىپ, اۋىلىنان ءتورت-بەس جىگىت جىبەرىپ, الگىنىڭ قول-اياعىن بايلاپ, دەمارىقتىڭ سۋىنا سۇڭگىتىپ-سۇڭگىتىپ ەسىن جيعان سوڭ, سۋدىڭ ورتاسىنداعى شىعىرىقتىڭ ۇستىنىنا بايلاتىپ تاستاپتى. ارا تۇسپەك بولعان تۋىستارى وزدەرى باتا الماي, اراعا مايلىقوجا اقىندى سالىپتى. ول داتقاعا بارىپ كەشىرىم سۇراپ, ايىپكەردى وسى ءبىر اۋىز ولەڭىمەن بوساتىپ العان ەكەن.
وسى باسقوسۋداعى قوجاقان قاريانىڭ مىسالعا كەلتىرگەن ءبىر اۋىز ولەڭىندەگى “جىلان ەمەس, كەسىرتكە ەمەس, ايداھار” كىم بولعانىن, قانداي ەڭبەك سىڭىرگەنىن, نەگە “ايداھار” دەپ اتالعانىن ۇعىنۋعا تىرىسىپ, ىزدەستىرە تۇستىك. سودان الدىمەن ادەبيەت زەرتتەۋشى, عالىم ءاسىلحان وسپان ۇلى جيناپ باستىرعان مايلىقوجا اقىننىڭ 1972 جىلى “جازۋشى” باسپاسىنان شىققان “ناقىل” اتتى ولەڭدەر جيناعىنان الگى وقيعاعا بايلانىستى ولەڭ شۋماعىن تاپتىق. كەيىننەن مولدا قوشىق داتقانىڭ ءوزى تۋرالى اسا قۇندى مالىمەتتەردى تاشكەنتتىك قالامگەر-زەرتتەۋشى, اقىن مەكەمباي وماروۆتىڭ ەڭبەكتەرىنەن, باسقا دا جازبا دەرەكتەردەن كەزدەستىردىك.
قوقان بيلىگى تۇسىنداعى قازاق حالقىنىڭ ءومىرىن بايان ەتكەن قالامگەر مومبەك ءابداكىم ۇلىنىڭ “ەستەمەس بي” اتتى رومانىنداعى مولدا قوشىق داتقانىڭ جانقيارلىق ەرلىگىن, اسقان كورەگەندىگىن, قايسار قايراتكەرلىگىن, اسا تالانتتى اسكەرباسىلىعىن, جان-جاقتى دارىندىلىعىن “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ 2009 جىلعى 9 قاڭتارىندا جاريالاعان “ەستەمەس بي” اتتى ماقالاسىندا اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ەرەكشە اتاعانىنا زەر سالدىق.
مۇنىڭ ءبارى مولدا قوشىق داتقانىڭ بەيمالىم تۇلعاسىن تاني تۇسۋدەگى العاشقى ىزدەنىستەر ەدى. بۇل ەسىم ءار جەردە اتالىپ ءجۇرگەنىمەن, وسى كۇنگە دەيىن جالپاق جۇرتقا, قالىڭ قاۋىمعا ءالى جەتە بەلگىلى بولا قويماعان بولاتىن. جوعارىدا اتالعان روماننان داتقا تۋرالى, قازاق حالقىنىڭ قوقان حاندىعى بيلىگى تۇسىنداعى ومىرىنەن ورىن العان ءبىراز دەرەكتەرگە, فەرعانا, قوقان مۇراعاتتارىنان الىنعان مۇرالارعا قانىقتىق. مۇراعات سورەلەرىندە شاڭ باسىپ كومىلىپ جاتقان, وسى كۇنگە دەيىن كومەسكى بولىپ كەلگەن باسقا دا بىزگە تانىس عازيز ەسىمدەردىڭ تاعدىر-تالايى, ءومىر وتكەلدەرى تۋرالى مالىمەتتەردى بىلدىك.
راس, جوعارىدا ايتىلعان ماقالادا ايگىلى ادەبيەتشى عالىم, اكادەميك اعامىز ايتقانداي: “قوقان حاندىعىنىڭ بيلىگى – وڭتۇستىك قازاقتارىنىڭ وتارشىلدىقتا كورگەن قياناتىنىڭ ەڭ ءبىر سوراقى بەتتەرى. ادامدى كىسىلىك قاسيەتتەرىنەن ايىراتىن, ازاماتتىڭ جازىقسىز قانىن توگەتىن, ايەلدەرگە دەگەن زورلىقتىڭ نەشە ءتۇرلى ايۋاندىق تۇرلەرىن قولدانعان, قولىنداعىسىن تارتىپ الىپ, جالپى جۇرتتى زار ەڭىرەتكەن جەندەت ءتارتىپ ورناتقان بۇل حاندىقتىڭ سىرى تاريحتان بەلگىلى”. شىعارمادا اۆتور ەستەمەس ءبيدىڭ بەينەسىن رومان وزەگى ەتىپ الا وتىرىپ, سول ءتارتىپتىڭ كەسكىن-كەيپىن, وعان قىزمەت ەتكەن بيلىك يەلەرىنىڭ ەشبىر مورالعا سىيمايتىن جانتۇرشىگەرلىك جاۋىزدىقتارىن, سول بيلىككە قارسى تۇرعان ەل باستاعان كوسەمدەر مەن قول باستاعان باتىرلاردى, داۋ باستاعان بي-شەشەندەردى اسەرلى سۋرەتتەگەن. روماننىڭ سوڭىنا دەيىن باس كەيىپكەرمەن قاتار اتالىپ وتىراتىن سوم تۇلعا – مولدا قوشىق داتقانىڭ كوركەم بەينەسى دە تارتىمدى شىققان.
مولدا قوشىقتىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى – قوجىق. اكەسىنىڭ اتى – بايتوق بولعان. ول جاس كەزىندە ءدىني ءبىلىمدى تاشكەنتتەگى “كوكالتاش” مەدرەسەسىنەن الادى. ودان كەيىن بۇقاراداعى جەتىجىلدىق ء“مىر-اراب” مەدرەسەسىن ءتامامدايدى. بالا كەزىنەن اسقان زەيىندى, العىر, ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي وتكىر ءارى شەشەن بولىپ جەتىلەدى. ول جونىندە ەل اراسىندا, حالىق اۋزىندا ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ, ايتىلىپ كەلە جاتقان تەرەڭ ماعىنالى ۇلگى ەتەر ونەگەلى وقيعالار كوپ. سونىڭ ءبىرى – ونىڭ قالايشا “قوشىق” اتانىپ كەتۋى جايلى ەل اۋزىنداعى اڭگىمە. مۇنىڭ تاريحى بىلايشا ساباقتالادى.
مەدرەسەنى بىتىرگەندە ءار شاكىرت ەمتيحان تاپسىرىپ, العان بىلىمدەرىن دالەلدەۋ ءۇشىن قۇران-كارىم سۇرەلەرىن جاتقا ايتىپ, قاتىسىپ وتىرعان تىڭدارمان جۇرتتىڭ, قازىلار القاسىنىڭ نازارىنا ۇسىنادى. كەزەك كەلگەندە قوجىق قاسيەتتى “ياسين” سۇرەسىن وتە ءبىر اۋەزدى ۇنمەن, ەرەكشە ماقاممەن سوزىپ, اسىقپاي داۋىستاپ وقي باستايدى. مەدرەسە ءىشىن باۋراعان اسەم اۋەن, سىرشىل سەزىمگە تولى سۇرە اياتتارى تىڭداۋشىلاردىڭ, شاكىرتتەردىڭ, ۇستازداردىڭ, اتا-انالاردىڭ تۇلا بويىن شىمىرلاتىپ, ەرەكشە كۇيگە بولەيدى. ولار قۇران-كارىمنىڭ وسىنشاما تاڭعاجايىپ اۋەنگە, جان تەبىرەنتەر اسەم سازعا اينالعانىنا ءتانتى بولادى. قاسيەتتى دە قاستەرلى سۇرە ماقامى تىڭداۋشىلارىنىڭ ءبىرىن تەرەڭ ويعا باتىرسا, ەندى بىرەۋىنىڭ جان جۇرەگىن تەربەپ, ەرەكشە ءلاززاتقا بولەيدى, كەلەسىسىنىڭ كوزىنە ەرىكسىز جاس ۇيالاتادى. حازىرەتتىڭ ءوزى دە جاس تالاپ شاكىرت قوجىق بالانىڭ سىرشىل دا اۋەزدى ۇنىنە بويى بالقىپ كەتكەندەي كەيىپتە وتىرادى.
شاماسى, ءناسىلى وزبەك بولۋى كەرەك, ۇستاز شاكىرتىنىڭ “قوجىق” دەگەن ەسىمىن “قوشىق” دەپ وزگەرتىپ ايتىپتى. مىنە, سول كۇننەن باستاپ قوجىق بالا “مولدا قوشىق” اتالىپ كەتەدى. ۇستازدىڭ ريزا بولعانى سونشا, “باتانى سەن جاسا” – دەپتى. ول وسى ءسات: “يا اللا! ءتيلاۋاتۇل قۇران, ءسالاۋاتۇل يمان” , – دەپ الاقان جايىپ: وقىعان دۇعا قابىل بوپ, اللامىزعا جەتكەيسىڭ. دۇعامنان كەلگەن بار ساۋاپ, مۇحاممەدكە نۇر سەپكەيسىڭ. اللانى ءبىر دەپ تانىعان, تاڭىرگە دارا تابىنعان, بارشا مۇسىلمانعا دارىسىن. الاقان جايعان قاۋىمعا, نۇرى جاۋسىن يەمنىڭ. مولدا قوشىق اتانىپ, ەرىپ كەتتى سۇيەگىم. وسى ات ماعان باق بولسىن, قارسى شاپقاندار جوق بولسىن. مۇسىلمان داڭقى دۇرىلدەپ, ەستىگەن حالقىم شات بولسىن. ۋا, ءتاڭىرىم جاراتقان, باتامدى وسى قابىل ەت, ءحازىرەتىم اركەز جاستارعا, ءىلىم شىراعىن جاعىپ ءوت. ەكى دۇنيەمىزدى ابات ەت, جۇرەگىمىزدى جالىن ەت. اللاعا باستى يەيىك, حالىقتى ءاركەز سۇيەيىك. قىزمەت ەتەيىك ەل ءۇشىن, جولىمىزدى جارىق ەت. ءاۋمين, اللاھۋ اكبار!”
شاكىرت بالانىڭ بەرگەن وسى باتاسىنىڭ وزىنەن بولاشاق قايسار قايراتكەردىڭ, ساڭلاق سارداردىڭ, بەدەلدى ءبيدىڭ, شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرمايتىن ءدۇلدىل شەشەننىڭ قارىم-قابىلەتىن, تالانت-تاعىلىمىن, بيىك اقىل-پاراساتىن تانيمىز. ونىڭ ءسوز قادىرىن ءوز قادىرىندەي باعالاپ, سۋىرىپسالما اقىندىق ونەرگە دە ءمان بەرگەنىن بايقايمىز. مۇنى مولدا قوشىقتىڭ بۇرىنعى تۇركىستان ءۋالاياتىنداعى يگى نيەتتى جاقسى-جايساڭدارمەن, تۋعان ەلىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان تاريحي تۇلعالارمەن ارا قاتىناسى جاقسى, سىيلاستىعى جوعارى, ابىروي-بەدەلى بيىك بولعانىنان دا كورەمىز. ايتالىق, مايلىقوجا اقىن ايگىلى داتقا ومىردەن وزعاننان كەيىن شىعارعان “قارانىڭ ءوتتى حاندارى” اتتى ولەڭىندە:
مولدا قوشىق داتقا ەدى,
شانىشقىلدىڭ باستىعى.
قىرىق سان باراق تاشكەننىڭ,
جاۋ بولىپ كەلمەي شاماسى.
اتىن ايتسا قازاقتىڭ
ايبىنۋشى ەدى قالاسى,
مولدا قوشىق ءوتىپتى,
بۇل دۇنيەدەن كەتىپتى,
اباقتىدا دەپ ەسىتتىم,
بار قايراتتى بالاسى, – دەپ ونى قارادان شىققان حان رەتىندە اسا جوعارى باعالايدى.
تەگىندە, “داتقا” ءسوزى پارسى تىلىندەگى تىلەك, ادىلدىك يەسى دەگەن ۇعىمنان شىققان. بۇل بۇقارا, قوقان حاندىقتارى كەزەڭىندە حاندىق تاراپىنان بيىك لاۋازىم, جوعارى اتاق رەتىندە بەرىلگەن. ول حاندىق بيلىك تۇسىندا ءتورتىنشى دارەجەلى لاۋازىم ەدى. بيلەردەن, اعا سۇلتانداردان جوعارى تەك حان امىرىنە باعىنىشتى باسشى قىزمەت ادامى بولىپ ەسەپتەلدى. كەي كەزەڭدەردە “داتقا” لاۋازىمى رۋ باسىلارىنا, ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇرلەردى, يسلام شاريعاتىن جاقسى بىلەتىن بي-شەشەندەرگە, ەل اراسىنداعى ابىرويلى باسشى ادامدارعا دا بەرىلەتىن بولعان. وندا ولار ەلدىڭ ىشىنەن حان اتىنا كەلىپ تۇسكەن ءوتىنىش-تىلەكتەردى, ارىز-شاعىمداردى قابىلداپ, وعان حاننىڭ بەرگەن جاۋابىن جۇرتشىلىققا جەتكىزىپ وتىرعان. بۇقارا حاندىعى تۇسىندا داتقا ءسوزى اسكەرباسى, حاكىم ماعىناسىندا قولدانىلعان ەكەن. بۇل لاۋازىم ەل اراسىنداعى قايراتكەر ادامدارعا بۇقارا شەيحۋليسلامىنىڭ پاتۋاسىمەن بەرىلىپ وتىرعان.
قازاق قاۋىمى اراسىنان داتقا لاۋازىمىنا يە بولعان: بايزاق, شويبەك, مومىنبەك, قاسىمبەك, اكىمقۇل تورە, قۇدايبەرگەن, باتىربەك, قوجابەك, شوقاي, ساپاق, قونىس, مۇسابەك, تۇرلىبەك, بەكمۇرات, ت.ب قانداستارىمىزدىڭ ەسىمدەرى تاريحتان بەلگىلى.
كەيبىر مۇراعات دەرەكتەرىنە, جوعارىدا اتالعان رومان مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, مولدا قوشىق 18 جاسىندا – ءحىح عاسىردىڭ 1814 جىلى – قوقان حاندىعى تاراپىنان تۇركىستان ولكەسىنە داتقا قىزمەتىنە بەكىتىلەدى. بۇل حاننىڭ جاي عانا وكىلى ەمەس, بيىك مانساپ يەسى بولاتىن. داتقانىڭ ۇلان-بايتاق ەلى, قولىندا جەكە ءمورى بيلىگى بولدى.
روماندا مولدا قوشىق “اق سالدەلى, وقالى شاپاندى, ۇزىن بويلى, باسقالاردان وقشاۋ كورىنەدى... تۇسىنىگى مول, كەڭ جۇرەكتى كىسى... جۇرت تىنىش, ەل امان, بەيبىت زامان بولسا ەكەن دەپ ءتۇن ۇيقىسىن ءبولىپ جۇرگەن ادام...” دەپ سۋرەتتەلەدى. ول ۇزاق ۋاقىت وسى قىزمەتىندە بولىپ, ەلىن, جەرىن جات جۇرتتىقتاردىڭ ەزگىسىنەن قۇتقارۋ, قاراماعىنداعى حالىقتىڭ ازاماتتىق قۇقىن, نامىسىن, ار-وجدانىن قورعاۋ جولىندا جان اياماي ەڭبەك ءسىڭىردى. سونىڭ ءبىرىن ول پەتەربۋرگ ساپارىندا جۇزەگە اسىردى. ول بىلاي بولعان.
1864 جىلى “جاڭا نيزامنان” كەيىن رەسەي يمپەرياسى ءوزىنىڭ توڭىرەگىندەگى شاعىن ەلدەردى, ولاردىڭ كەڭ-بايتاق جەرلەرىن قاراماعىنا الىپ, حالقىن وزىنە تاۋەلدى ەتۋدى كوزدەيدى. وسى باعىتتا ەلدى باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ساياسي-الەۋمەتتىك رەفورمالار ءجۇرگىزە باستايدى. قازاق جەرىن, ورتالىق ازيانى قول استىنا قاراتۋ باعىتىندا ءتۇرلى ايلا-ارەكەتتەرگە بارىپ, اسكەري جورىقتار جاساۋ ارقىلى يمپەريالىق ماقساتىن ورىنداپ وتىرادى. سوعان وراي, قازاق جەرى دە ءتورت گەنەرال-گۋبەرناتورلىققا ءبولىنىپ, ولاردى ورىس پاتشاسىنىڭ اسكەري گەنەرالدارى باسقاراتىن بولدى. تۇركىستان اسكەري وكرۋگىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى 1867 جىلى قوڭىر كۇزدە قۇرىلدى. اۋماعى جەتىسۋ مەن سىرداريا ارالىعىنداعى ۇلان-عايىر ايماقتى الىپ جاتتى. سىرداريا ايماعى, تۇركىستان, شىمكەنت, قوجاكەنت, پەروۆسك, اۋليەاتا, قازالى, تاشكەنت, تاعى باسقا ءۋالاياتتاردى قامتيدى.
ءىى الەكساندر پاتشا تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ەتىپ ءوزىنىڭ جاقىن دوسى گەنەرال-لەيتەنانت ك.پ. فون كاۋفماندى تاعايىندايدى. بۇل كەزدە بۇكىل قوقان, حيۋا, بۇقارا حاندىقتارى, تۇركىستان ايماعى تولقىپ تۇرعان شاق بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە قوقان حاندىعىنىڭ ءارتۇرلى الىم-سالىمدارى, ۇشىر-زەكەتتەرى, سان الۋان ساياسي-الەۋمەتتىك قىسىمى قازاق جۇرتىن ابدەن جۇيكەلەتكەن بولاتىن. بۇل, اسىرەسە, قۇديار حان بيلىك قۇرعان تۇستا (1844-1858, 1862-1863 جانە 1865-1875 جىلدارى) ودان ءارى ءورشي ءتۇستى. سوناۋ پامير تاۋلارىنان باستاپ, ىلە وزەنىنىڭ كەڭ القابىنا دەيىنگى ۇشان-تەڭىز ايماقتى, وراسان زور اۋماقتى مەكەن ەتكەن قازاق, قىرعىز, وزبەك, تاجىك حالىقتارىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاتتى اسەر ەتىپ, كۇيزەلىسكە ۇشىراتتى. قۇديار حان الىم-سالىقتاردىڭ ءتۇرىن دە كوبەيتتى. تۇندىك, زەكەت, ۇيلەنۋ, ءتۇتىن, اسكەري سالىق سىندى تۇرلەرىن ويلاپ تاۋىپ, ونى حالىقتان زورلاپ جيناي باستايدى. ەكىنشى جاعىنان, جەرگىلىكتى ەلدى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدارى دا قىسپاققا الادى. ولار قازاق دالاسىنداعى تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ قونىستانعان جەرلەرىنە قورعاندار, بەكىنىستەر سالىپ, ولاردى شۇرايلى جەرلەردەن ىعىستىرىپ وتىردى. جىر الىبى جامبىل جاباەۆ “سۇرانشى باتىر” داستانىندا:
ەلدىڭ باسىن دوپ قىلىپ,
اينالدىردى ويىنعا.
ساپ تۇزەسىپ سولداتى,
سارتىلداتىپ ارباسى,
سەرەيىسكەن زەڭبىرەك,
بەتكە ۇستاعان ايباتى,
پاتشا كىردى قويىنعا.
تەزەك تورە جول بەرىپ,
قارعى تاقتى مويىنعا.
قوقاندى قۇرتقان قۇديار,
وراتوبە تاجىگىن
كوكپار ەتىپ تويىندا.
پاتشاعا قارسى تۇراتىن,
قۋاتى جوق بويىندا,
قىرعىزدى قانعا باتىرعان,
اركىمگە ءبىر ساتىلعان,
ورمان حان بار قولىندا:
قازاقتى بارىپ تالايىق,
پاتشادان بۇرىن الايىق,
دەگەن ماقسات ويىندا, – دەپ ەكى جاقتى ەزگىدە قالعان ەلدىڭ اۋىر ءحالىن ءدال بەينەلەيدى.
ال وسى كەزدە سولتۇستىكتەگى كورشى دە قاراپ قالمادى. قازاق جەرىنىڭ ءار تۇسىنان بۇتارلاپ, شابۋىلداپ, بىرتە-بىرتە باسىپ الا باستادى. مۇنى دا ۇلى اقىن اتالعان داستانىندا:
ورالدان ورلەپ التايعا,
الۋعا پاتشا ىنتىقتى.
ساداق تارتقان قازاققا,
تۇتىندەتتى مىلتىقتى.
ەرتىستى ءوتىپ ورالتىپ,
جەتىسۋعا قول سۇقتى...
بىرنەشە كۇن وتكەندە,
كولپاكوۆ پەن چەرنياەۆ,
جەتىسۋعا جەتكەندە,
قۇديار حان قاعىندى,
تاعى قاندى ساعىندى,
“الاتىن ورىس, قازاقسىڭ,
الامىن دەدى ءبارىڭدى!” – دەپ سول كەزدىڭ قيان-كەسكى جاعدايىنان حاباردار ەتەدى.
قوقان حاندىعىنىڭ بيلىگى تۇسىندا كورشىلەس قىرعىز, وزبەك, تاجىك حالىقتارىنىڭ باسىنان دا تاپ وسىنداي اۋىر جاعداي ءوتىپ جاتتى. مۇنى قىرعىزستاننىڭ حالىق اقىنى سوورانباي جۋسۋەۆتىڭ توقتاعۇل اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق العان “قۇرمانجان داتقا” اتتى جىر-رومانىنان بايقايمىز. وندا “الاي حانشاسى” اتانعان قۇرمانجان داتقا:
الديار حان, ەلدى ەستىڭىز جابىققان,
قۋرايعا دا سالىق سالىپ جاتىرسىز,
قۋراپ ءبىتتى ءبۇت-بۇقارا سالىقتان.
بارلىعىنان كۇشتى قارۋ ەل بولار,
ەل تولقىسا تاۋ قوپارار سەل بولار,
تاستى داعى, تاقتى داعى اعىزعان, –
دەيدى قوقان حانى قۇدياردىڭ قابىلداۋىندا بولعاندا.
جىر-رومان ورىس وتارشىلدارىنىڭ اسكەري قيمىل-ارەكەتتەرىن, جاۋلاپ الۋ جورىقتارىن دا قامتىعان:
قورا قۇرعاپ, كۇن جىلىنىپ, جاز كەلدى,
قوقان جاققا جاقسى حابار از كەلدى.
كوكتى بيلەپ اق پاديشا كوشىرىپ,
جەر جايلاتىپ, كوپ جىبەرىپ اسكەردى.
وزبەك پەنەن قازاقتاردى سورلاتىپ,
ءوز بيلىگىن, ءوز ءتارتىبىن ورناتىپ,
باسىپ الدى شىمكەنت پەنەن تاشكەندى.
زەڭبىرەكپەن ادامداردى دۇرلىككەن,
كوبى قاشىپ, كوبى سۇلاپ سۇرلىككەن.
اتىسپەنەن نەشە كۇندەر باستالىپ,
نەشە جولى اتىسپەنەن كۇن بىتكەن, – دەپ بۇقارا امىرلىگى, قوقان حاندىعى, رەسەي پاتشالىعى تاراپىنان كورگەن ءزابىر-جاپانى, تار جول, تايعاق كەشۋدەگى ەل ءومىرىن, ورتالىق ازيا جانە قازاق ەلىنە كەلگەن ورتاق ءناۋبەتتى كورسەتەدى.
بۇل كەزەڭدە تاشكەنت توڭىرەگىندە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ نارازىلىعى ءار جەردەن بىلىنە باستايدى.
سول تۇستاعى مۇنداي اشىق كوتەرىلىستىڭ ءبىرىن ۇلكەن شاھار – تاشكەندە مولدا قوشىق ۇيىمداستىرادى. ول تاشكەنت بەگى قاناعاتشاح پەن قۇدياردان كەيىن بولعان قوقان حانى ماللابەكتىڭ جاۋىزدىق ءىس-ارەكەتتەرىنە, قاراپايىم حالىققا جاساعان زورلىق-زومبىلىقتارىنا قارسى ەكى مىڭداي قالا تۇرعىنى مەن جەتى جۇزدەي قارۋلانعان ساربازدارىن كوتەرىپ, اشىق شايقاسقا شىقتى. ناتيجەسىندە, قالانىڭ ون ەكى (بەساعاش, قايماس, جولبارىس, قوقان, قاشقار, ءلابزاك, قاراساراي, ساعدات, شاعاتاي, كوكشە, سامارقان, قامالار) قاقپاسىن قورشاۋعا الىپ, قاناعاتشاحتى ون كۇن تۇتقىندا ۇستايدى. ءسويتىپ, وعان قۇران ۇستاتىپ, جازىقسىزدى جازالاماۋعا, كىناسىزدەردى ايىپتاماۋعا اللا اتىمەن انت ەتكىزىپ, ەلدىڭ تالابىن ورىنداتادى. بۇل جايىندا جوعارىدا اتالعان “ەستەمەس بي” رومانىنىڭ “تاشكەندە مولدا قوشىق كوتەرىلىس باستادى” دەگەن بەسىنشى تاراۋىندا ەگجەي-تەگجەيلى باياندالعان. مۇندا مولدا قوشىقتىڭ بۇقارادا جەتى جىلدىق ء“مىر-اراب” مەدرەسەسىن ءبىتىرگەنى, ونىڭ ءدىن ىلىمىنە وتە جەتىك ادام بولعانى, ورىس ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەنى, ەكى جىل قۇديار حاننىڭ تۇسىندا رەسەيدە ەلشى بولعانى, تاشكەنت كوتەرىلىسىنەن كەيىن حان اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى, قالا دارۋعاسى قىزمەتىن اتقارعانى ايتىلادى.
تاشكەنت اتىرابىنداعى حالىقتىڭ مۇنداي كوتەرىلىستەرىنىڭ, نارازىلىق-تولقۋلارىنىڭ ءجيى-ءجيى شىعۋى رەسەي پاتشاسىن دا الاڭداتا باستايدى. مۇنى ورىستىڭ يمپەراتورى ءوزىنىڭ تۇركىستان ولكەسىندەگى سەنىمدى وكىلدەرىنەن, ولاردىڭ مالىمدەمە جازبالارىنان ءبىلىپ وتىرادى. ماسەلەن, شوقان ءۋاليحانوۆ “رەسەيدىڭ حيۋامەن قارىم-قاتىناسى” اتتى جازباسىندا: “حيۋا (حاندىعى) اشىق جاۋلاسۋدان قاۋىپتەنەتىن سەكىلدى. ول قوقاندىقتاردىڭ بىزگە قارسى كۇرەسۋگە شاقىرعان بارلىق ۇسىنىستارىنا جالتارا جاۋاپ بەرىپتى. بىزگە وزدەرىنىڭ كەلىسپەۋشىلىكتەرىن اشىق بىلدىرتپەي, حيۋا بۇرىنعىدان دا قۇپيا تۇردە نۇقسان كەلتىرۋگە تىرىسىپ, ءبىزدىڭ دالامىزعا جانسىزدار مەن زەكەت جيناۋشىلارىن جىبەرۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. سول ارقىلى ورىستارعا قارسى جەڭىل ويلى قازاقتاردىڭ اشىق جاۋلىق وشپەندىلىكتەرىن قوزدىرۋدا. كەنەسارىنىڭ, ەسەت كوتىباروۆتىڭ, اساۋوۆتىڭ جانە باسقا قازاق ب ۇلىكشىلەرىنىڭ اشىق كوتەرىلىسىنە كومەك كورسەتۋگە ۋادە بەرىپ, ولاردىڭ ب ۇلىنشىلىك-بۇزاقىلىق ويلارىنا قولداۋ كورسەتۋدە. وعان قوسا, ولاردىڭ وكىلدەرى 1853 جانە 1854 جىلدارى ەكى رەت تۇركياعا بارىپ, سولاردىڭ قولداۋىنا يە بولعان سياقتى” (ش.ءۋاليحانوۆ, الماتى, 1985, 4-توم), – دەپ جازدى.
تۇركىستان ايماعىن ۋىستان شىعارماۋ ماقساتىندا پاتشالىق رەسەي اسا ساقتىقپەن, بىلگىرلىكپەن وتارلاۋ جوسپارلارىن جاساپ, ايلا-تاسىلدەرىن تۇرلەندىرىپ وتىرعان. بۇل جونىندە ءىى الەكساندر پاتشا كوپ ويلانىپ, كوپ تولعانىپ, تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ك.پ.فون كاۋفمانمەن اقىلداسا كەلە, ايماقتىڭ اتاقتى ادامدارىن, داڭقتى داتقالاردى سول كەزدەگى رەسەي استاناسى پەتەربۋرگكە شاقىرۋدى, ءسويتىپ, ولارعا سىي-قۇرمەت كورسەتۋدى ءجون سانايدى. سولار ارقىلى تولقىپ تۇرعان ەلدىڭ تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋدى ويلاستىرادى. وسى رەسمي شاقىرتۋعا جەتى ادام لايىقتى دەپ تابىلادى. ولار: مولدا قوشىق داتقا, مومبەك داتقا, اكىمقۇل تورە, قۇدايبەرگەن داتقا, قونىس داتقا, وزبەكتىڭ مارقا قازيى, قىرعىزدىڭ بايتىك داتقا سىندى تۇركى ۇلىسىنىڭ يگى جاقسىلارى مەن جايساڭدارى ەدى.
پەتەربۋرگكە بارعان العاشقى كۇنى داتقالارعا يمپەراتوردىڭ ءوزى قوناقاسى بەرىپ, قۇرمەت كورسەتەدى. ودان كەيىنگى كۇندەرى پاتشا مەن ونىڭ اينالاسىنداعىلارعا ءدام بەرۋ سالتى باستالىپ, ءبىرىنشى كۇنى اۋليەاتالىق قۇدايبەرگەن داتقا داستارقان جايادى. استان كەيىن يمپەراتورعا سىي-سياپات جاسالادى. اق پاتشاعا قوناعاسى بەرۋ, سىي-قۇرمەت كورسەتۋ ءراسىمى جەتى كۇنگە سوزىلادى. سوڭعى جەتىنشى كۇندى مولدا قوشىق داتقا الادى. بۇل قورىتىندىلاۋشى كۇن ەدى. ونىڭ ۇستىنە, ايگىلى داتقا رەسەيدە ەلشى قىزمەتىن اتقارعان, ورىس تىلىنە دە جەتىك ەكەن. مولدا قوشىق ءوزىنىڭ بەرەتىن قوناقاسىنا پاتشانىڭ جۇبايىمەن كەلۋىنە ءوتىنىش جاسايدى. پاتشا اعزام كەلىسىمىن بەرەدى. سالتاناتتى داستارقان باسىندا مولدا قوشىق اق پاتشاعا قاراتا ارناۋ ءسوز سويلەپ, ەلدىڭ جايىن بايان ەتەدى.
پاتشا كەڭسەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مولدا قوشىققا زەرلى شاپان جابادى.
پەتەربۋرگكە بارعان بۇل ساپار تۋرالى مايلىقوجا “داتقالاردىڭ پەتىربور بارعانى” اتتى تولعاۋ-ولەڭ جازىپ, ەرەكشە ءمان بەرىپ:
داتقاسى شانىشقىلىنىڭ مولدا قوشىق,
قايتپاعان ەرەگىستە ءتانى شوشىپ.
جاقسىسىن ءار شاھاردىڭ اتى شىققان,
ۇكىممەن جولداس قىلدى وعان قوسىپ, – دەپ داڭقتى داتقانىڭ باتىرلىعىن ەسكە الادى. پاتشاعا ايتقان ەل جايلى ۇسىنىس-تىلەكتەر اقىن شىعارماسىندا تومەندەگىشە كورىنىس تابادى:
اق پاتشا “تىلەگىڭدى بەرەم” دەدى,
“انتىنا مۇسىلماننىڭ سەنەم” دەدى.
“دوستاسىپ قارىم-قاتىس جاساپ تۇرساق,
الىمشە جاردەمدەسىپ كورەم” دەدى.
مال-باسىڭ, ادەت-عۇرپىڭ وزدەرىڭدە,
كورسەتسەم مەن ءبىر زيان, ولەم, دەدى
سونى ايتىپ ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ,
قوشىقتىڭ قولىن قىسىپ سالەم بەردى, – دەپ پاتشانىڭ كورسەتكەن قۇرمەتىن تىلگە تيەك ەتەدى.
مايلىقوجا اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن مۇقيات زەرتتەگەن ادەبيەتشى-عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ءاسىلحان وسپان ۇلى دا ءوز ەڭبەگىندە: “ورتا ازيا ەل-جۇرتىنىڭ ءسوزىن ۇستاي بارعان بۇل ادامداردىڭ پاتشا سارايىنداعى قابىلداۋدا ەلدىڭ ەلدىگىن كورسەتەتىن حالىقتىق سالت-داستۇرلەردىڭ, شارۋاشىلىق قالىپتىڭ, ۇستانعان ءدىنىنىڭ قىسىم كورمەۋى تۋراسىنداعى تىلەك-تالاپتارىن قىسىلماي-قىمتىرىلماي ايتا بىلگەن مولدا قوشىق حالىق قامىن ويلاعان جۇرت جوقشىسى ساناتىندا كورىنە العانى اقىندى ايرىقشا ءسۇيسىندىرگەنى اڭعارىلادى”, – دەگەن تۇجىرىمدى پىكىر ايتادى. بۇل راس ءسوز. ورىندى وي.
داتقالاردىڭ وسى ساپارىنان سوڭ, ورىس اسكەريلەرى “تاشكەنت ارىستانى” اتاپ كەتكەن قانقۇيلى گەنەرال م.گ.چەرنياەۆتى اق پاتشا قايتا شاقىرىپ الىپ, ورنىنا ءوزىنىڭ جيەنى, ورىس اسكەرىنىڭ باس شتابى جانىنداعى اسكەري-عىلىمي كوميتەت مۇشەسى, گەنەرال-لەيتەنانت د.ي.رومانوۆسكيدى جىبەرەدى. ال م.گ.چەرنياەۆ پاتشاعا قارسى وپپوزيتسيالىق قوزعالىستارعا قوسىلىپ, كەيىننەن بەلورۋسسيادا بەلگىسىز جاعدايدا قايتىس بولادى.
باسقاسى باسقا, اسىرەسە, تۇركىستان اينالاسىنداعى قۇتتى مەكەندەر مەن ونىڭ جانىنداعى يقان جەرىنىڭ وتارلانۋى, وتارشىلدارمەن بولعان قاندى شايقاستار “مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن” حالقىمىزدىڭ قاھارماندىق تاريحىنا وشپەستەي ارىپتەرمەن جازىلىپ, ۇمىتىلماستاي ورىن العان دەۋگە بولادى. بۇل جايت قازىرگى ينتەرنەت جۇيەسىنە دە ەنگىزىلگەن. وندا يقانداعى كەسكىلەسكەن قىرعىن سوعىستان باستاپ, 1864 جىلى شىلدەدە م.گ.چەرنياەۆ اسكەرلەرىنىڭ شىمكەنتكە, تاشكەنتكە جورىعى باسقىنشىلاردىڭ تاشكەنتتەگى قايماس (قاتاعان), قامالار قاقپالارى جانىنان قامالدار, مۇنارالار, بەكىنىستەر سالعانى, سول كورسەتكەن ەرلىكتەرى ءۇشىن گەنەرال چەرنياەۆ “تاشكەنتتى العانى ءۇشىن” دەگەن جازۋى بار گاۋھار قىلىشپەن, ال, وتارشىلدار جانسىزدارىنىڭ باسشىسى ۆ.ر.سەروۆ پولكوۆنيك شەنىنە جوعارىلاتىلعانى ايتىلادى. وسى وتارشىلداردىڭ جورىقتارىنان كەيىن وڭتۇستىك ءوڭىرلەردەگى, جەتىسۋ جەرىندەگى ەلدى مەكەندەردىڭ, قازاق اۋىلدارىنىڭ اتاۋلارى وزگەرىپ, چەرنياەۆكا, فرونتوۆوە, ميحايلوۆكا, يلينوۆكا, سامسونوۆكا, كرەمەنەۆكا, الەكساندروۆكا, تاعى باسقا اتاۋلارمەن اتالىپ, قازىر ول اتاۋلار وزگەرتىلۋ ۇستىندە. ءسويتىپ, وتارشىل ۇلىقتار مەن جەر اۋدارىلعان مۇجىقتار اتا-تەكتەرىنىڭ اتتارىن ءاربىر ەلدى مەكەندەرگە قويىپ ەستە قالدىرىپ جاتتى. بۇل اتاۋلاردى يەمدەنگەن جەرلەردىڭ قاي-قايسىسى دا جاي سورتاڭ, قۇنارسىز مەكەندەر ەمەس, كەرىسىنشە, سۋلى, نۋلى, ورمان-توعايلى, تابيعاتى كوركەم, شۇرايلى جەرلەر, تاماشا اتا-قونىستار ەدى.
“شالقىپ جاتقان ەلىم-اي..” اتتى ولەڭىندە مۇنى مايلىقوجا اقىن:
توقپاعىم مەن پىسپەگىم,
وڭىمدەي بولدى تۇستەگىم,
ورىس شىقتى تاۋىڭا,
قيىن بولدى تۇسپەگىڭ.
اۋليە اتا, تالاس-اي,
ۇستىندە جاتقان الاش-اي,
ورىستا قالدى قور بولىپ,
مۇسىلماننىڭ بالاسى-اي.
سۋلى مەن ءبيلى كولىم-اي,
جۋالى, شاقپاق بەلىم-اي,
ورىستا قالدى-اۋ قور بولىپ,
شالقىپ جاتقان ەلىم-اي! – دەپ اھ ۇرمايتىن با ەدى.
بۇل دەرەكتەر – كونە تاريح كوزى. ەلدىڭ, جەردىڭ وتكەنىن, تاريحىن بىلەمىن دەگەن زەردەلى جاندارعا تاپتىرماس مول مۇرا, باعا جەتپەس اسىل قازىنا.
تاريحي مالىمەتتەرگە, ەل اراسىنداعى ادەبيەت مۇرالارىنا, ينتەرنەت دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قوقان بيلىگى, پاتشالىق رەسەي ءداۋىرى تۇسىنداعى حالقىمىزدىڭ تاعدىرىندا ءتىلىن, ءدىنىن, ەلىن, جەرىن, ونىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ, دەربەس جۇرت, جەكە ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىندا مولدا قوشىق سەكىلدى ارىستاردىڭ ورنى وراسان زور. بۇل وتكەنىمىزدى قادىرلەپ, تاريحىمىزدى قاستەرلەۋدىڭ بەلگىسى, ەلدىگىمىزدىڭ كورىنىسى بولماق.
حالقىمىزدىڭ ازاتتىق جولىنداعى وسىناۋ ازاپتى جىلدار ەلدىڭ بەيبىت ءومىرىن, جۇرتتىڭ تىنىشتىعىن, ۇلان-بايتاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن شىبىن جانىن پيدا ەتكەن, ۇستەم كۇش پەن جوعارى لاۋازىم يەلەرىمەن ءسوز تالاستىرىپ, ءوز ەلىنىڭ تالاپ-تىلەگىن تايسالماي بەتكە ايتقان كوسەمدەر جايلى دەرەكتەر وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا مولىنان بولۋى كەرەك. ولارمەن ءتۇبى ءبىر, ءتۇبىرى ورتاق, تۋىستاس, تاعدىرلاس حالىقپىز. بۇل ىسكە ولاردىڭ قول ۇشىن بەرەتىنىنە سەنىمىمىز كامىل. ماسەلە – زەردەلەۋ زەرتتەۋشىدە, ەلجاندى ىزدەنۋشىدە.
قورىتا ايتقاندا, جالىندى كۇرەسكەر, قايسار قايراتكەر, ساڭلاق ساياساتكەر, دارابوز دارىن يەسى مولدا قوشىق داتقا ءوزى ءومىر سۇرگەن زامانىنىڭ ەرجۇرەك تۇلعاسى, حالقىنىڭ شىنايى جاناشىرى, قايراتى قايتپاس قامقورى رەتىندە تۇعىرىنان تايماي ومىردەن وزىپتى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز, كونە تاريح بەتتەرىندەگى داتقا ومىرىنە بايلانىستى جايتتاردى ايتا وتىرىپ, قازاق دالاسىنداعى سول داۋىردەگى قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, رۋحاني-مادەني جاعدايلاردىڭ سىرىن تانىتۋ, التى الاشتىڭ ايگىلى ازاماتىنىڭ ەل تاريحىنداعى الاتىن ورنىن باعامداپ, بۇگىنگى جاس تولقىنعا عيبرات ەتۋ دەپ بىلەمىز.
باقتيار سمانوۆ, الماتى.