كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ازىربايجاننىڭ استاناسى — باكۋ قالاسىندا وتەتىن كاسپي جاعالاۋى ەلدەرى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باسقوسۋىنا بارار جولدا جۇمىس ساپارىمەن اتىراۋ وبلىسىنا ايالدادى.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتىراۋداعى ساپارى بارىسىندا الدىمەن “كاسپيان تەحنيكال رەسورسيز” وقۋ ورتالىعىنا (باسقارۋشى ديرەكتورى – برايان ولسون) بارىپ, مۇناي-گاز سەكتورى ءۇشىن كادرلاردى قايتا دايارلاۋمەن اينالىساتىن ورتالىقتىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. اتالمىش وقۋ ورنى – قازاقستاندا الەمدىك دەڭگەيدەگى مامانداندىرىلعان جالعىز وقۋ ورتالىعى. “كاسپيان تەحنيكال رەسورسيز” وقۋ ورتالىعى 2005 جىلى اشىلعان ۋاقىتتان بەرى مۇندا 5000-نان استام ادام, سونىڭ ءىشىندە “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا 570 مامان وقۋ كۋرسىنان ءوتتى.
بۇدان سوڭ ەلباسى ماشينە جاساۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ ماقساتىندا سالىنعان گازتۋربينا قوندىرعىلارى مەن جابدىقتارىن ءجوندەۋ جانە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ زاۋىتىنىڭ جۇمىسىمەن تانىستى. بۇل جوبا “كازتۋربورەمونت” سەرۆيس ورتالىعى” جشس-ءنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا سالىنعان (باس ديرەكتورى – اسحات ۋسەروۆ). زاۋىتتىڭ قۇنى – 6 ملرد. تەڭگە. ونىڭ قۇرىلىسى تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ 660 ملن. تەڭگە كولەمىندەگى ءوز قاراجاتىنا جانە 5 ملرد. 340 ملن. تەڭگە نەسيەلىك قاراجات ەسەبىنەن سالىنعان. مەملەكەت باسشىسىنا نىساننىڭ گازتۋربينا قوندىرعىلارىن جىلىنا 18 كۇردەلى جوندەۋدەن جانە 12 اعىمداعى ءجوندەۋدەن وتكىزەتىن جوبالىق قۋاتى تانىستىرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا زاۋىت مۇناي-گاز جابدىقتارىنىڭ ارتىق بولشەكتەرىن شىعارۋمەن اينالىسادى. سونىمەن بىرگە ءبىر رەتتىك تاپسىرىستاردى ورىندايدى. قىزمەتكەرلەردىڭ جالپى سانى – 157 ادام.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وسى زاۋىتتا ەل ەكونوميكاسىنىڭ جەتەكشى سالاسى – مۇناي-گاز ونەركاسىبىن, سونداي-اق, مۇناي حيمياسى كەشەنىن وركەندەتۋگە قاتىستى كەڭەس ءوتكىزدى. مۇناي-گاز سالاسى قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ تاياۋ جىلدارعا ارنالعان پەرسپەكتيۆاسىندا نەگىزگى لوكوموتيۆ بولىپ قالا بەرەدى. وسى سالاعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى مەن تابيعي رەسۋرستىق الەۋەتتى, جالپى مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ مۇمكىندىگىن وزگە سالالاردى قوسا دامىتۋ بارىسىندا ءتيىمدى پايدالانا ءبىلۋ قاجەت. بۇل سالا يندۋستريالاندىرۋدىڭ نەگىزگى قوزعالتقىشى بولۋى ءتيىس, دەدى ەلباسى كەڭەستە. الايدا, ازىرگە ءدال بۇلاي بولىپ وتىرعان جوق. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىندا اگروونەركاسىپ كەشەنى, مەتاللۋرگيا سالالارى كەڭىنەن قامتىلعانمەن, مۇناي-گاز سەكتورىنا قاتىستى جوبالار قالىس قالعان. ەلىمىزگە مۇناي-گاز سەكتورىنا, سونىڭ ىشىندە, حيميالىق رەاگەنتتەردى, مۇناي-گاز جابدىقتارىن شىعاراتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك جوبالار قاجەت.
ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە مۇناي-گاز ونەركاسىبىن وركەندەتۋگە نەگىز قالايتىن مول الەۋەت بار. ءماسەلەن, “تەڭىزشەۆرويل” بىرلەسكەن كاسىپورنى مۇناي ءوندىرۋدى 22,5 ميلليون توننا دەڭگەيىنە جەتكىزدى. ال بيىل ءونىم ءوندىرۋ دەڭگەيى بۇدان دا جوعارى بولاتىنى ايقىندالىپ وتىر. بيىلعى 10 ايدا اتالعان كاسىپورىن 21,3 ميلليون توننا مۇناي ءوندىرىپ, جىلدىق جوسپارلانعان ءونىم ءوندىرۋدىڭ 97 پايىزىنا قول جەتكىزدى. اتىراۋ مۇناي ءوڭدەۋ زاۋىتىندا ەۋروستاندارتتارعا سايكەس اشىق ءتۇستى مۇناي ءونىمدەرىن شىعارۋدى ۇلعايتۋعا, سونىمەن بىرگە شىعارىلاتىن ونىمدەر ءتۇرىن كوبەيتۋگە كەڭ جول اشاتىن مودەرنيزاتسيالاۋ جوباسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. “ۇلتتىق مۇناي-حيميا تەحنوپاركى” ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى قۇرىلدى. بۇل شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا جاڭاشا سەرپىن بەرەدى.
كەڭەستە مۇناي جانە گاز مينيسترىنىڭ ورىنباسارى اسەت ماعاۋوۆ قازاقستانداعى مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ پەرسپەكتيۆالىق جوبالارىنىڭ ماڭىزى تۋرالى حابارلاما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن مۇناي-گاز سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 5 تريلليون تەڭگەدەن اسا قارجى يگەرىلمەك. بۇرىن تەك قۇرلىقتان عانا مۇناي-گاز ءوندىرىپ كەلگەن قازاقستان مۇنايشىلارى ءۇشىن تاياۋداعى جىلداردا ەرەكشە جوبا ىسكە اسىرىلماق. بۇل – كاسپي تەڭىزىنەن مۇناي-گاز ءوندىرۋ.
قازاقستاندا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن مودەرنيزاتسيالاۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋ قولعا الىندى. قازىر اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىندا حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەر شىعاراتىن قوندىرعى قۇرىلىسى باستالدى. وسىعان وراي اتىراۋدا مۇناي حيمياسى كەشەنىنىڭ دە قۇرىلىسى باستاۋ الدى. بۇل ارينە, ەلىمىزدەگى مۇناي حيمياسى سالاسىن وركەندەتۋگە تىڭ سەرپىن بەرىپ قانا قويماي, وزگە دە سالالاردىڭ قوسا دامۋىنا ىقپال ەتكەلى وتىر.
– مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋى, – دەدى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەستى قورىتىندىلاي كەلە, – ءوزىمەن بىرگە وزگە دە سالالاردىڭ وسۋىنە جول اشۋى قاجەت. ول ءۇشىن جۇمىستى دۇرىس ۇيىمداستىرۋ كەرەك, ءتيىستى باقىلاۋ دا بولۋى شارت. ءبىزدىڭ كەن بايلىعىمىزدى ەكولوگيالىق تالاپقا ساي يگەرگەن ءجون. بۇل ماسەلە ۇنەمى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇرۋى كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا كەن ورىندارىن يگەرۋ ەكولوگيالىق اپاتتارعا ۇرىندىرۋى مۇمكىن. مەكسيكا بۇعازىنداعى اپاتتى ۇمىتۋعا بولمايدى. مۇنداي اپات كاسپيدە قايتالانار بولسا, ونىڭ ۇلكەن زاردابى بولارىن ۇنەمى ەستە ۇستاعان ءجون. مۇنداي اپاتتى جاعدايدا ارەكەت ەتۋگە قاجەتتى كۇش پەن قۇرالدار ءالى دە جەتكىلىكسىز. بۇعان ءادجيپتىڭ بازاسىندا توتەنشە جاعدايلار ءجونىندەگى مينيسترلىكتىڭ وقۋ-جاتتىعۋ قورىتىندىلارى دالەل بولادى. قازىر قۇرىلعىلار مەن تەحنيكالار, ولاردىڭ سەنىمدىلىگى مەن مۇمكىندىگى كاسپي تەڭىزىندەگى مۇناي وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋدەگى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءىس جۇزىندە تەكسەرىلگەن جوق.
وسىعان بايلانىستى ەلباسى ادجيپ كقو جانە تشو (“تەڭىزشەۆرويل”) كومپانيالارىنىڭ مۇناي توگىلگەن جاعدايدا شۇعىل ارەكەت ەتەتىن باتىس قازاقستان قاۋىمداستىعىن قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. ويتكەنى, ازىرگە جوبا رەتىندە قاراستىرىلعان قاۋىمداستىقتىڭ ماقساتى قۇرلىقتا دا, سۋدا دا توگىلگەن مۇنايدى شۇعىل جيناپ الۋدى, زاردابىن جويۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋدى كوزدەيدى. ەلباسى بۇدان وزگە جانە ءبىر ءماسەلەگە ايرىقشا توقتالدى. مىسالى, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, اپاتتىق ءتوگىلگەن مۇنايدى جويۋ ءجونىندەگى مەكەمە كەن پايدالانۋشى ءبىر كاسىپورىنمەن كەلىسىمگە كەلگەننەن كەيىن, وزگە تەلىمدەگى توگىلگەن مۇنايدى جويۋعا قۇقىعى جوق. بۇل – اقىلعا سىيىمسىز. بۇل تىعىرىقتان شىعاتىن ءبىر جول – كاسپي تەڭىزىندە بولۋى ءمۇمكىن توتەنشە جاعدايلاردا شۇعىل ءارى ءتيىمدى ارەكەت ەتەتىن مامانداندىرىلعان ەكولوگيالىق بازا قۇرۋ. ءارينە, بۇل ءۇشىن ءتيىستى زاڭنامالارعا ءوزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەتتىگى دە تۋىندايدى.
– مۇناي-گاز سەكتورى مەن مۇناي حيمياسى ونەركاسىبىن دامىتۋ, – دەدى ەلباسى ودان ءارى, – ءىرى جوبالارسىز مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتەن سولارعا بايلانىستى ايتقالى وتىرمىن. “تەڭىزشەۆرويلعا” بايلانىستى. بيىلعى جىلى بۇل كومپانيا رەكوردتىق كورسەتكىشتەرگە جەتتى. بۇل – زاڭدى تابىس. بىراق الدا مۇناي ءوندىرۋدىڭ تۇراقتى جوعارى دەڭگەيىنە شىعۋ ءۇشىن ورىندالاتىن قيىن تاپسىرمالار بار. بۇل جەردە تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى اتقارۋدا, قازاقستاننىڭ ءمۇددەسىن ساقتاۋدا وتە وڭتايلى قادامدار جاسالۋى ءتيىس. الاۋلاردا جاناتىن گاز كولەمىن ازايتۋ جانە كۇكىرتكە بايلانىستى ماسەلەلەر ءالى دە ماڭىزدىلىعىن جويعان جوق. بۇدان باسقا تشو مۇناي جانە گاز مينيسترلىگىمەن بىرگە ىشكى رىنوكتى گازبەن قامتۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋى كەرەك. بۇدان ءارى ەلباسى قاشاعان جوباسىنا بايلانىستى بارلىق مەرزىمدەر بەكىتىلگەنىنە, ول مەرزىمىندە ورىندالۋى ءتيىس ەكەنىنە, جوبا وپەراتورى جۇمىستاردى مەرزىمىندە اتقارۋى قاجەتتىگىنە توقتالدى. ال مۇناي حيمياسى كەشەنىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋعا ءبىر جارىم جىلداي ۋاقىت كەتكەنىن باسا ايتتى. ءوزىم قارجى تارتقان جوبانى ىسكە اسىرۋدى ءدال وسىلاي كەشەۋىلدەتۋگە بولمايدى. ۇكىمەتكە وسىنداي كەشەۋىلدەتۋدىڭ سەبەپتەرىن ساراپتاۋدى, ناقتى مەرزىمىن بەلگىلەپ, بايانداۋدى تاپسىرامىن, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
ەلباسى وبلىستىق اكىمدىكتىڭ تاپسىرىسى بويىنشا “تەڭىزشەۆرويل” جشس قاراجاتىنا سالىنعان №3 جاڭا سۋ تازارتۋ ستانساسىنا دا باردى. ونىڭ قۇرىلىسىنا شەتەلدىكتەرمەن بىرلەسكەن كاسىپورىن 1 ملرد. 670 ملن. تەڭگە كولەمىندە قاراجات ءبولدى. قازىر قۇرىلىسى اياقتالعان سۋ تازارتۋ ستانساسى “اتىراۋ سۋ ارناسى” كمك-ءنىڭ (ديرەكتورى – سەرىك جۇماشباەۆ) مەنشىگىنە بەرىلدى. جوبالىق قۋاتى تاۋلىگىنە 30 مىڭ تەكشە مەتر قۇرايتىن №3 ءسۇزۋ ستانساسى جوعارعى قاباتتاعى سۋ كوزىن وڭدەۋگە ارنالعان. ارالاستىرۋ كامەراسى, فلوتاتورلار, جەدەل سۇزگىلەر ستانسا كەشەنىنە كىرەدى. №3 فيلترلەۋ ستانساسىندا سۋ ءۇش رەاگەنت ارقىلى بىرنەشە دەڭگەيدەن ءوتىپ وڭدەلەتىندىكتەن, ودان شىعاتىن سۋدىڭ ساپاسى بارلىق سانيتارلىق نورمالار مەن ستاندارتتارعا ساي بولادى. ەكونوميكاسى قارقىندى دامىعان, سوعان وراي تۇتىنۋشىلارىنىڭ قاتارى وسە تۇسكەن ايماققا مۇنداي سۋ تازارتۋ كەشەنى اسا قاجەت بولاتىن. ەندى قالالىق بيلىك ءۇشىن وبلىس ورتالىعىنداعى تۇرعىنداردى اۋىز سۋمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە جاڭا مۇمكىندىك تۋدى.
بۇدان كەيىن ەلباسى اتىراۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىنە ورنالاسقان جىلىجاي مەن كوكونىس قويماسىندا بولدى. جاڭا جوبا 2010 جىلدىڭ كۇزىندە پايدالانۋعا بەرىلدى. نىسان تاپسىرىس بەرۋشى “جايىك اگرو” كمك-ىنە 766 ملن. تەڭگەگە شىقتى. نىساننىڭ مەنشىكتى قازاندىعى, سۋ ساقتايتىن رەزەرۆۋارى, كارىزدىك سورعى ستانساسى, قالدىقتارعا ارنالعان قويماسى, ءولشەۋ ورنى جانە اكىمشىلىك عيماراتى بار. كوكونىس قويماسىنىڭ قىزمەتىن كەز كەلگەن كاسىپورىن پايدالانا الادى. وبلىس اكىمى بەرگەي رىسقاليەۆ ەلباسىنا ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ بارىسىن ناقتى كورسەتكىشتەرمەن بايانداپ بەردى. ال ەلباسى اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرىمەن پىكىرلەسىپ, ساپالى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ءوندىرۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزىنا توقتالدى.
جاقسىباي سامرات, جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى.