سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن كەشەگى پلەنارلىق وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندە 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى تالقىعا ءتۇستى.
سونىمەن, بيىلعى جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ءتۇسىمى 3 517,8 ميلليارد تەڭگە, ال شىعىس 4 321,4 ميلليارد تەڭگە بولىپ بەلگىلەندى. بۇل قولدانىستاعى بيۋدجەتپەن سالىستىرعاندا 139,4 ميلليارد تەڭگەگە ارتىق. ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسىمى 5 پايىز دەڭگەيىندە باعالانسا, ول بيىلعى جىلعى بولجامنان 3 پايىزعا جوعارى. مۇنايعا ورتاشا الەمدىك باعا 65 اقش دوللارى بولىپ ساقتالىپ قالدى. ينفلياتسيا 6-8 پايىز دەپ بەلگىلەنگەن. بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ ناقتىلانعان ەسەبى 169,1 ميلليارد تەڭگە بولسا, سونىڭ 78,6 ميللياردى مۇنايعا ەكسپورتتىق كەدەندىك باج ەنگىزۋ, 43,1 ميللياردى ققس قايتارۋ سوماسىن تومەندەتۋ, 25 ميللياردى بەكەتتىك-كەدەندىك تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بويىنشا بىرجولعى تۇسىمدەر, 18 ميللياردى نومينالدىق ءىجو-ءنىڭ ارتۋى, 2,4 ميللياردى Kazakhmys PLC پەن ENRC PLC-تان ( ۇلىبريتانيا) ديۆيدەند تولەۋ ەسەبىنەن جانە وزگە دە كىرىستەردەن ءتۇسىپ وتىر.
وسى رەتتە 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 89 ميلليارد تەڭگە كوزدەلىپتى. “بەينەۋ – بوزوي – اقبۇلاق” گاز قۇبىرىن سالۋعا 37,5 ميلليارد تەڭگە, ء“Kazىna ءCapىtal Management” اق-تىڭ جارعىلىق كاپيتالىن ارتتىرۋعا – 15, “ينۆەستور-2020” شەڭبەرىندە “قورعاس” شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعى” اق-قا – 12,1, “قورعاس-جەتىگەن” تەمىر جول جەلىسىن سالۋعا – 10,1, “وزەن- تۇركىمەنستان مەملەكەتتىك شەكارا” تەمىر جول جەلىسىن سالۋعا –7,5, “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى” اق ارقىلى “شار- وسكەمەن” تەمىر جول قۇرىلىسىن نەسيەلەۋگە –3,6 جانە بالقاش جەس-ءىن سالۋعا 3,2 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلىپتى.
دەپۋتاتتار وسى رەتتە زاڭ جوباسى بويىنشا بايانداماشى بولعان قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ پەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنە بىرقاتار سۇراقتار قويدى. سوڭعى كەزدە ازىق-ت ۇلىككە دەگەن باعا 5,5 پايىزعا ءوسكەن. قۋانىش ايتاحانوۆ, اسىرەسە, ۇننىڭ جانە وزگە دە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ باعاسى بىرتىندەپ وسۋگە بەت العاندىعىمەن ءبولىستى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆ استىقتىڭ تونناسى 180 دوللاردان اسپايتىندىعىنا, ءاربىر وبلىسقا ءتيىستى مولشەردە جەتكىزىلىپ تۇراتىندىعىنا سەندىردى. ال وزگە داقىلدار ءتۇرىن شەكارادان اسىرمايمىز, دەدى مينيستر سەنىمدى تۇردە.
تاعى ءبىر كوتەرىلگەن ماسەلە – ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن باعانىڭ كەشكى مەزگىلدەردە 4-5 ەسەگە قىمباتتاۋى. بۇل كەشكى مەزگىلدەرى جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەرگە, اسىرەسە, فەرمەرلەرگە ۇلكەن قيىندىقتار تۋعىزىپ وتىر, دەدى قوجاحمەت بايماحانوۆ. قىسقى ءVىى ازيا ويىندارىن وتكىزۋ شارالارىنا قاتىستى 33,5 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلسا, سونداي-اق سپورت نىساندارىن سالۋعا 200 ميلليارد تەڭگە بولىنگەنى بەلگىلى بولىپ وتىر. قۇنى 338 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 72 جوبانىڭ جۇزەگە اسۋى بارىسى تۋرالى اقپارات جازباشا تۇردە بەرىلەتىن بولدى. بالقاش جەس قۇرىلىسىنا قاتىستى ينۆەستورلارمەن كەلىسىمدەر ءالى جۇرگىزىلۋدە ەكەنى دە ايتىلدى. تاعى ءبىر جاڭالىق – پارتيالاردى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 5 ميلليارد تەڭگەنىڭ قاراستىرىلۋى.
وسىلايشا ءوز ويلارى مەن سۇراقتارىن ورتاعا سالعان سەناتورلار بيۋدجەت ساياساتىن جەتىلدىرۋ تۋرالى تالاپ قويىپ, ونىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋگە باسا نازار اۋداردى. يگەرىلمەي قالعان 130 ميلليارد تەڭگەنىڭ جايىن تالقىلاعان دەپۋتاتتار بۇل قوماقتى قارجىنى ەرەكشە ينفراقۇرىلىم جوبالارىن بيۋدجەتتىك قولداۋعا, الەۋمەتتىك سالا نىساندارى قۇرىلىستارىن سالۋعا جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتاۋ كەرەك پە ەدى دەگەن ويلارىن ءبىلدىرىپ قالىپ جاتتى.
ەلىمىز بەن تاجىكستان اراسىنداعى وتەۋسىز اسكەري كومەك كورسەتۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋعا قاتىستى زاڭ جوباسى دا قولداۋعا يە بولدى. ەكىنشى وقىلىمدا قارالعان كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە كولىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىنا جۇزدەن استام وزگەرىستەر ۇسىنىلىپ, ولاردىڭ وتىزدان استامى ەنگىزىلگەنى بەلگىلى بولدى. زاڭ جوباسى ماجىلىسكە جىبەرىلدى.
جالپى وتىرىستا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە بالانىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە قاتىستى زاڭدىق قۇجات ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. زاڭ جوباسىندا ۇرلىق جاساعانى, توناعانى جانە قورقىتىپ العانى ءۇشىن ادامنىڭ قىلمىستىق جاۋاپتىلىعى جاسىن 14-تەن 16 جاسقا وزگەرتۋ كوزدەلگەن. كامەلەتكە تولماعانداردىڭ جىنىستىق تيىسپەۋشىلىگىنە قارسى قىلمىستار نەمەسە ناپسىقۇمارلىق سيپاتتاعى وزگە دە ءىس-ارەكەتتەر ءۇشىن قىلمىستىق كودەكستىڭ سانكتسيالارىن قاتايتۋ دا قارستىرىلعان. ەكىنشى وقىلىمعا ازىرلەۋ ءۇشىن زاڭ جوباسى الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنە تاپسىرىلدى.
اسقار تۇراپباي ۇلى.