مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋ ماسەلەسى بويىنشا 2026 جىلعى 15 ناۋرىزعا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تاعايىنداۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. قازىرگى تاڭدا قوعامدا جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ ماڭىزى مەن ىقپالى جونىندە پىكىرلەر قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر. وسى ورايدا زاڭگەر ءارى دەپۋتات ابزال قۇسپان Egemen.kz تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا جوبانىڭ ءمان-ماڭىزىن ءتۇسىندىردى.
– ابزال تەمىرعالي ۇلى, جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى نەدە؟
– بۇل جوبانىڭ قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادان نەگىزگى ايىرماشىلىعى – ادامعا باعىتتالعاندىعى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە قابىلداندى. ول كەزدە باستى مىندەت – مەملەكەتتىلىكتى قالىپتاستىرۋ, ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ, بيلىك جۇيەسىن ورنىقتىرۋ بولدى. كەيىنگى وزگەرىستەر دە وسى باعىتتى جالعاستىردى. ال جاڭا جوبا – مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ كەزەڭىنەن ازاماتقا قىزمەت ەتەتىن مەملەكەت كەزەڭىنە ءوتۋدى بىلدىرەدى. ياعني قۇجاتتىڭ فيلوسوفياسى وزگەرەدى: مەملەكەت ورتالىقتا ەمەس – ادام ورتالىقتا.
– اتا زاڭنىڭ جاڭا جوباسىندا قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى قورعاۋ تەتىكتەرى قانشالىقتى كۇشەيتىلگەن؟
– قۇجاتتىڭ رۋحى پرەامبۋلادان-اق كورىنەدى: ادىلەتتى قازاقستان, زاڭ جانە ءتارتىپ قاعيداتتارى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلەدى. بۇل دەكلاراتسيا ەمەس, ناقتى قۇقىقتىق تەتىكتەرمەن تولىقتىرىلعان. اتاپ ايتار بولساق, ازاماتتىڭ قادىر-قاسيەتىن قورعاۋ نورمالارى كۇشەيەدى, ادۆوكاتۋرا ينستيتۋتى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتىلەدى, قىلمىستىق پروتسەستەگى قورعانۋ قۇقىعى ەرتە كەزەڭنەن باستالادى, حالىقارالىق قۇقىقتىق ستاندارتتار ەنگىزىلەدى. قۇقىقتار جاي جاريالانبايدى, ولاردى قورعاۋدىڭ پروتسەدۋراسى بەكىتىلەدى.
– قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيدالارىنىڭ نىعايۋىنا جانە رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋعا قانداي وڭ اسەرى بولادى دەپ ويلايسىز؟
– مەن زاڭگەر رەتىندە «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتىنا ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. بۇل ەندى ساياسي ۇران ەمەس – كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپ. قۇقىقتىق مەملەكەت تەك زاڭ قابىلداۋمەن قۇرىلمايدى. ول ءۇش شارت ورىندالعاندا قالىپتاسادى. ول ءۇشىن زاڭ ءادىل بولۋى كەرەك, بارلىعىنا بىردەي قولدانىلۋى قاجەت, مىندەتتى تۇردە ورىندالۋى ءتيىس. ەگەر ءبىز وسى ءۇش ەلەمەنتتى قامتاماسىز ەتسەك – كەز كەلگەن رەفورما جۇمىس ىستەيدى. قامتاماسىز ەتە الماساق ەڭ ءمىنسىز زاڭنىڭ ءوزى قاعاز كۇيىندە قالادى.
اقتوبەلىك جاستار كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسىنا قولداۋ ءبىلدىردى
– بۇل قۇجاتتىڭ قازىرگى ساياسي-قۇقىقتىق جۇيە ءۇشىن تاريحي ماڭىزى نەدە؟
– قازىرگى الەم – تۇراقسىز گەوساياسات, تسيفرلىق تەحنولوگيالار, جاڭا قاۋىپتەر ءداۋىرى. مەملەكەت بۇرىنعى تاسىلدەرمەن ءومىر سۇرە المايدى. جاڭا كونستيتۋتسيا – مەملەكەتتى باسقارۋ مودەلىنىڭ ەۆوليۋتسياسى. ءبىز ەندى «مەملەكەتتى ساقتاۋ» كەزەڭىنەن «قوعامدى دامىتۋ» كەزەڭىنە وتەمىز. ال ناقتى تاريحي باعاسىن بولاشاق بەرەدى. ءبىزدىڭ مىندەت – ساپالى قۇقىقتىق نەگىز قالىپتاستىرۋ جانە ونىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
– ادام قۇقىقتارى سالاسىندا قانداي ناقتى وزگەرىستەر بار؟
– ەڭ ماڭىزدى جاڭالىقتاردىڭ ءبىرى – حالىقارالىق تاجىريبەدە ميراندا قاعيداسى دەپ اتالاتىن ستاندارتتىڭ ەنگىزىلۋى. بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ ازامات ۇستالعان ساتتەن باستاپ نە ءۇشىن ۇستالعانىن بىلەدى, ۇندەمەۋگە قۇقىلى, ادۆوكات شاقىرا الادى, بەرگەن جاۋابى وزىنە قارسى دالەل بولاتىنىن بىلەدى. بۇرىن بۇل قۇقىقتار زاڭداردا بولعانىمەن, ءىس جۇزىندە فورمالدى قولدانىلاتىن جاعدايلار كەزدەسەتىن. ادام كوبىنە العاشقى جاۋاپتى قۇقىقتارىن تولىق تۇسىنبەي تۇرىپ بەرەتىن. ەندى بۇل كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىك بولادى. ياعني تالاپ ساقتالماسا – بۇكىل دالەلدىڭ زاڭدىلىعى كۇمان تۋدىرادى. بۇل وتە ماڭىزدى قاعيدا: كونستيتۋتسيا تەك «جازا ءادىل بولسىن» دەمەيدى, پروتسەسس ءادىل باستالسىن دەيدى. سونىمەن قاتار ادۆوكاتۋرانىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلۋى – قورعاۋشىنى جاي قاتىسۋشى ەمەس, ادامنىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىنىڭ كەپىلدىگى رەتىندە تانۋ.
ماڭعىستاۋدا «قازاقستان تەمىر جولى» ۇجىمى رەفەرەندۋمعا قاتىسۋدى قولدادى
– كونستيتۋتسيالىق سوت نەمەسە وزگە دە قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردىڭ ءرولى ارتا ما؟
– ءيا, ايتارلىقتاي ارتادى. ماڭىزدى جاڭالىق – حالىقارالىق شارتتاردىڭ ۇستەمدىگى اۆتوماتتى بولمايدى. ەگەر كونستيتۋتسياعا قايشى كەلسە, ونىڭ سايكەستىگىن كونستيتۋتسيالىق سوت انىقتايدى. بۇل نورما ەكى ماسەلەنى شەشەدى: ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىن ناقتى قورعايدى, مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق ەگەمەندىگىن كۇشەيتەدى. كونستيتۋتسيالىق سوت ءىس جۇزىندە ازامات پەن مەملەكەت اراسىنداعى تورەشىگە اينالادى.
– جاڭا كونستيتۋتسيا قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتىن قانشالىقتى نىعايتادى؟
– پرەامبۋلاداعى قاعيداتتار, كونستيتۋتسيالىق سوت, ادۆوكاتۋرا مارتەبەسى – بارلىعى ءبىر جۇيەنى قۇرايدى. قۇقىقتىق مەملەكەت ءبىر باپپەن ەمەس, ينستيتۋتتار ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. جاڭا كونستيتۋتسيا ءدال وسى ينستيتۋتسيونالدىق مودەلدى قالىپتاستىرادى.
– بۇل وزگەرىستەر سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسكە قالاي ىقپال ەتۋى مۇمكىن؟
– كونستيتۋتسيا تىكەلەي انتيكوررۋپتسيالىق قۇرال ەمەس – ول نەگىزىنەن رامالىق قۇجات. بىراق «زاڭ جانە ءتارتىپ» قاعيداتى ورنىقسا, جەمقورلىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە تابيعي تۇردە ازايادى. نەگىزگى ماسەلە – قۇقىقتى قولدانۋ ساپاسى. كونستيتۋتسيا باعىت بەرەدى, ناتيجە تاجىريبەدە كورىنەدى.
گيدروتەحنيكتەر جاڭا كونستيتۋتسيا بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋدى قولدادى
– كونستيتۋتسيا جوباسىن تالقىلاۋ پروتسەسى قانشالىقتى اشىق ءوتتى دەپ ويلايسىز؟
– بۇكىل ەل كۋا – كوميسسيا وتىرىستارى تىكەلەي ەفيردە ءوتتى, قوعامدا كەڭ پىكىرتالاس ءجۇردى. بۇل تاۋەلسىز قازاقستانداعى ەڭ اشىق كونستيتۋتسيالىق تالقىلاۋلاردىڭ ءبىرى دەپ ايتۋعا بولادى.
– حالىق بۇل وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسىن قانشالىقتى تەز سەزىنە الادى؟
– بۇل ماتىنگە ەمەس – ورىندالۋىنا بايلانىستى. سوندىقتان ناقتى مەرزىم ايتۋ دۇرىس ەمەس. ءوز باسىم وسى قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىنا دا, ىسكە اسۋىنا دا كۇش سالامىن جانە بارشانى سوعان شاقىرامىن. ويتكەنى بۇل – مەملەكەت ءۇشىن ەمەس, ءوزىمىز جانە بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!