ءبارى دە ادام ءۇشىن

سالاماتتىلىق سالتى

مەنىڭ دەنساۋلىق سالاسىندا ءجۇر­گەنىمە 40 جىل, ونىڭ 35 جىلى باس دارىگەر قىزمەتىندە. ەڭبەك جو­لىمدى ەلدە حيرۋرگ, بالالار ەمحانا­سىنىڭ باس دارىگەرى, وبلىستىق دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ ءبولىمى باستىعىنىڭ ورىنبا­سارى, رەسپۋبليكالىق شيپاجايدىڭ, سونداي-اق سوڭعى 15 جىل بويى الماتىداعى 100 جىلدان اسا تاريحى بار جەدەل جاردەم كلينيكالىق اۋرۋحاناسىنىڭ باس دارىگەرى بولسام, قازىر №2 قالالىق ەمحانانى باسقا­رىپ وتىرمىن. سوندىقتان دەنساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ قىزمەتى تۋ­را­لى وزىندىك پىكىر, جەكە ويلارىم بار. پەندە بولعان سوڭ ادام بوس ۋاقى­تىسىندا ءبىر مەزگىل ءارتۇرلى ويلارعا شومادى. مەن دە وي ۇستىندە وتىر­مىن. ەلىمىزدە جاسالىپ جاتقان كۇر­دەلى دە ماڭىزدى ىستەر ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ, ۇكىمەت باسشى­لىعىنىڭ تاۋلىك بويى تىنىمسىز ەڭبەكتەرى ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. ءاري­نە, ونىڭ بارلىعى دا ەل تىنىش­تىعى, ەل اماندىعى ءۇشىن. ءيا, ءبارى ءسىز بەن ءبىز ءۇشىن, قازاق ەلىندە, قازاق مەملەكەتىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ءار ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋىن, ءار ادامنىڭ دەنساۋلىعىن, تۇرمىسىن جاقسارتىپ, تىرشىلىكتەگى جاسىن ۇزارتۋ ءۇشىن. تۇيىندەي ايتقاندا, ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان ەكونوميكالىق ساياسي وزگە­رىس­تەردىڭ بارلىعى ادامنىڭ دەنساۋلى­عىن جوندەپ, جاسىن ۇزارتۋعا ارنال­عان. ەلىمىزدە باستالىپ كەتكەن ء“بى­رىڭ­عاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى” رەفورماسىنىڭ, “سالاماتتى قازاق­ستان” مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­سىنىڭ 2010-2015 جىلدارعا ارنالعان ءبىرىنشى كەزەڭى باستالىپ كەتتى. ۇسى­نىلعان باعدارلاما قازاقستان ازا­مات­تارىنىڭ دەنساۋلىعىن جاقسار­تىپ, ۇلتىمىزدىڭ دەموگرافيالىق جاعدايىن كوتەرۋگە زور ىقپالىن تيگىزەرى ءسوزسىز. بۇل – وتە قيىن, الايدا حالىققا وتە قاجەت باستاما. بارلىق جاڭا باس­تامالارعا سىن ايتىلادى, ول – ءومىر زاڭى. العاشقى 5-6 ايداعى قادامى­مىز جاقسى. ماڭىزدىسى – ءبىرىنشى كە­زەڭ­دە, ياعني 2010-2015 جىلدارى, وسى­نى حالىققا جەتە دۇرىس ءتۇسىندىرۋ ءارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ. وسى­لار­دى ىسكە اسىرۋ ءۇش جاعدايعا بايلانىستى. ءبىرىنشىسى – مەملەكەت تاراپىنان بولىنەتىن قاراجات. ول جاعى بۇگىندە بارشىلىق. 2004 جىلى 93 ملرد.تەڭگە بولسا, 2009 جىلى 273 ملرد تەڭگە قار­جى ءبولىندى. الماتى قالاسىنىڭ داعدارىسقا قاراماستان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا 2010 جىلى 27,2 ملرد. تەڭگە قاراجات ءبولىندى. بۇل وتكەن 2009 جىلدان 1,5 ەسە ارتىق. مەملەكەتتىك “100 اۋرۋحانا” باعدار­لاماسى دا جوسپارلى تۇردە اتقارى­لىپ جاتىر. الماتى شاھارىندا سوڭعى 25 جىلداي ۋاقىتتا بىردە-ءبىر ەمدەۋ مەكەمەلەرى سالىنباعان ەدى. بيىل جەتىسۋ اۋدانى “كوكجيەك” جانە الاتاۋ اۋدانى “شاڭىراق-2” ەكى دارىگەرلىك ەمحانا ىسكە قوسىلدى. ال بوستاندىق اۋدا­نىنداعى №17 ەمحانا حالىققا ەڭ قاجەتتى جاڭا تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ەلباسىنا الما­تىلىقتاردىڭ العىسى شەكسىز. جىل­دىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 5 ەمدەۋ ور­ىن­دارى ىسكە قوسىلماق. ولاردىڭ قاتا­رىندا جەدەل جاردەم اۋرۋحانا­سى, ەرەسەكتەر مەن بالالار­دىڭ كلي­ني­كالىق اۋرۋحاناسى, پەر­زەنتحانا قا­لالىق تۋبەركۋلەزگە قارسى ديسپانسەر بار. قالامىزدىڭ دەنساۋ­لىق ساقتاۋ سالاسىنا مەملەكەت تارا­پىنان بۇ­رىن وسىنشاما قاراجات ءبو­لىنىپ, حالىقتىڭ دەر كەزىندە ەم قابىلداپ, دارىگەرلەرگە دۇرىس جۇمىس اتقارۋ­لا­رىنا جاعداي جاسالعان ەمەس. وسىنىڭ ءوزى پرەزي­دەنتىمىز ن.نا­زارباەۆتىڭ, ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ, قالا اكىم­دى­گىنىڭ حالىققا دەگەن ۇلكەن قامقورلىعى. ەكىنشىسى, جەكە ادامنىڭ ءوز دەن­ساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىگى, ونىڭ كۇ­تىنىپ, ۋاقتىلى تەكسەرىلىپ, سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋى. دەنى ساۋ ادام – باقىتتى, ال, دەنساۋلىعىن جوعالتقان ادامنىڭ جايى وزىمىزگە بەلگىلى. جالپى, الماتى قالاسى بويىنشا سوڭعى بەس جىلدا ەرلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋى 4 جىلعا, ايەلدەردىكى 1,5 جىلعا ۇزار­دى. بۇل – جاقسى كورسەتكىش. بالا تۋ 5%-عا ءوستى, ال ءولىم سانى 6,8%-عا ازايدى, حالىقتىڭ تابيعي ءوسىپ, كوبەيۋى 12%-عا ارتتى. سوڭعى جىلى قالا بويىنشا الەۋمەتتىك اۋرۋلار­دىڭ ءتۇرىن ەمدەۋدەن, جازۋدان ءبىراز جاقسى وزگەرىستەر بار. بارلىق ەمدەۋ مەكەمەلەرىندە مەملەكەتتىك تاپسىرىس جارتى جىلدىق جوسپاردان اسىپ, 110,5%-عا ورىندالدى. وسى جارتى جىلدىق كورسەتكىشتەر دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالاسىنداعى “بىرىڭعاي ۇلت­تىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ” ءىس­كە اسا باستاعانىنىڭ دۇرىس كورىنىسى. ارينە, 1-2 جىل وتكەن سوڭ حا­لىقتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كەيبىر ءوز­گەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت بولار, ول – ءومىر­دىڭ زاڭدىلىعى. ۋاقىت وتكەن سايىن جاقسىلىققا, جاڭا تالاپتارعا ۇمتى­لۋىمىز قاجەت. سول ءۇشىن ەلىمىز­دەگى بارلىق حالىقتىڭ ءوز دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن, دەر كەزىندە ماماندارعا قارالىپ, سالاماتتى ءومىر ءسۇرۋ – ەڭ باستى ماسەلە. ول – ءومىر تالابى. ءۇشىنشىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالا­سى­نىڭ جۇمىسى. مۇنداعى ەڭ باستى ءما­سەلە-ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى, باس­شى­لاردىڭ بىلىكتىلىگى, ساۋاتتىلىعى. مە­ديتسيناداعى: “دارىگەر قاتەلەسسە ءبىر ادام ولەدى, باسشى قاتەلەسسە ءجۇز ادام ولە­دى” دەگەن قاعيدانى ۇمىت­پاۋىمىز قاجەت! مىقتى, بىلگىر اكۋشەر-گينە­كو­لوگ, حيرۋرگ, ت.ب ماماننىڭ باسشى بولا ال­ماۋى مۇمكىن. ولار ءبولىم مەڭگە­رۋ­شىسى, ورىنباسارلىق ساتىدان ءوتۋى قا­جەت. دەنساۋلىق ساقتاۋ مي­نيستر­لى­گىنىڭ سوڭعى ۇيىمداستىرعان كوميت­ەت­تەرى, ونىڭ وبلىستاعى ەكى ءبو­لىمشەلەرى وتە ورىندى ويلاستى­رىل­عان. ولار اقشانىڭ دۇرىس پايدا­لا­نۋ­ىن, مەكەمەلەردەگى ەمدەلۋدىڭ سا­پا­سىن عانا باقىلاپ قويماي, مامان­دار­دىڭ دا بىلىكتىلىگىن تەكسەرىپ وتىرادى. ەڭ باستىسى, وسى جاڭا قۇرىلىپ جاتقان مەكەمەلەردىڭ باسشىلىعىنا مينيسترلىكتىڭ القاسىندا ماماندار­دىڭ ءبىلىمىن تەكسەرىپ, ساراپتاپ, ۇي­ىمداستىرۋ ءىسىنىڭ بىلىكتى, ىسكەر, سا­ۋاتتىلارىن تاعايىنداۋعا مۇمكىندىك بولعانى – ۇلكەن جاقسى جاڭالىق. كەلەشەكتە وبلىستىق, قالالىق دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ باسقارمالارىنىڭ باس­شىلارى دا وسىلاي بەكىتىلسە, وتە ورىندى بولار ەدى. بارلىعى ءبىرىنشى باسشىعا بايلانىستى. ول ساۋاتتى, ىسكەر, كىشىپەيىل, حالىققا جاقىن, ەلجاندى ازامات بولسا, بارلىق ماسە­لەلەردى شەشىپ, ەلدىڭ كوڭىلىنەن شىعا­دى, راحمەتىن الادى. الماتىدا تولىپ جاتقان رەسپۋب­ليكالىق عىلىمي ورتالىقتار مەن ءبىر سالاداعى سانى كوپ, ساپاسى جوق كافەدرالار بار. ولاردى قىسقارتىپ, استاناداعى ءتارىزدى حولدينگ قۇرۋ قاجەت. مەديتسينالىق مەكەمەلەردىڭ ءبارى ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ شاڭىراعىنا شوعىرلانىپ, بىلىكتى مامانداردىڭ, عىلىم دوكتورلارىنىڭ ءبىر جەردە, ءبىر مەكەمەدە بولعانى وتە ورىندى. قازىر ولار ءبىر-بىرىمەن ايتىسىپ, قاراما-قايشى جۇمىس ىستەۋدە. ول حالىقتى شارشاتادى. جۇمىس العا باسپايدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى جاقىندا اقتوبە قالاسىندا ەربول ورىنباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن جاڭا جۇيەنىڭ باستالۋىنا وراي “سالا­مات­تى قازاقستان” مەملەكەتتىك باعدار­لاماسىندا ايتىلعان ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنىڭ ال­عاش­قى جارتى جىلدىق قورىتىن­دىسىن تالقىلادى. قوسىمشا جاڭا پىكىرلەر ايتىلدى. ەڭ باستىسى, جاڭا باستامانىڭ العاشقى جاقسى قادام­دارى قۋانتادى. اۋرۋحانادا ەمدەلۋ­شىلەردىڭ سانى 2009 جىلعا سالىس­تىر­عاندا 10%-عا تومەندەپ, ەمحا­نا­داعى كۇندىزگى توسەكتە ەم قابىلداۋ 36,6%-عا كوبەيگەنى ايتىلۋدا. كەلەسى جىلداردا العاشقى مە­ديتسينالىق كومەك بەرۋ مەكەمەلەرىنە قاراجات ءۇش ەسە ارتىعىمەن بەرىلە­تىنىن ەستىپ, دارىگەرلەر قۋانىپ قال­دى. سەبەبى, جاڭا باستامانىڭ باستى باعىتى قاراجاتتى كوپ قاجەت ەتەتىن اۋرۋحانالارداعى توسەك سانىن ازاي­تىپ, حالىققا ەڭ قاجەتتى العاشقى ءدا­رىگەرلىك كومەك بەرۋ مەكەمەلەرىن قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىپ, بىلىكتى ماماندارمەن تولىقتىرۋ. جاس ماماندار ماسەلەسىنە كەلەر بولساق, بىزدە ولاردىڭ سانى بار, ساپاسى از. بيىل رەسپۋبليكامىزداعى بارلىق دارىگەرلەر دايارلايتىن ۋني­­ۆەرسيتەتتەردىڭ ديپلوم الار كە­زىندەگى ءبىلىمىن تەكسەرۋ ساتىندە 30-40% ستۋ­دەنت­تەر ءبىلىمى وتە تومەن دە­گەن باعا العان. بۇل نە دەگەن سۇمدىق! سون­دىق­تان ەلىمىزدە حالىقارالىق ستان­دارت بويىنشا جەكە مامان­دىق­تار بويىنشا 2-3 جىلدىق رەزي­دەنتۋ­رادان وتكىزۋ – ءومىر تالابى. كلينيكالاردى باسقاراتىن اكىم­شىلىك مەنەدجمەنتتەردى دايارلاۋ دا وتە كۇردەلى ماسەلە. ول مامانداردان تەوريالىق بىلىمىنە قوسا پراكتي­كا­لىق, ءومىر تاجىريبەسى مول بولۋىن قا­جەت ەتەدى. قازىرگى كلينيكا دەگەنىمىز ۇلكەن زاۋىتتان دا كۇردەلى قۇرىلىم, ولار 500-دەن استام فۋنكتسياسى بار, ەكونوميكالىق جۇيە. ءبىز وسىنداي ءبىلىمدى, ساۋاتتى مەنەد­جەرلەر مەن بىلىكتى كادرلار ءتار­بيەلەۋىمىز قاجەت. رەزيدەنتۋراعا, اس­پي­رانتۋراعا ينستيتۋتتى ۇزدىك ءبى­تىرگەندەردى قابىلداپ, ال باسقالاردى ۇكىمەتتىڭ شەشىمىمەن 2-3 جىلعا اۋىلدى جەرگە, ال قالادا ۋچاسكەلىك دارىگەرلىككە جولدا­مامەن جىبەرسەك, وتە ورىندى بولار ەدى. ءيا, دارىگەر ماماندىعىنىڭ ءدا­رەجەسىن كوتەرۋ – وتە ماڭىزدى ءما­سەلە. ول ءۇشىن جالاقىنى كوبەيتۋىمىز قاجەت. ءبىرىنشى كەزەكتە, حالىققا اسا قاجەتتى ءۇش سالا ماماندارى: اۋىل دارىگەرلەرى, قالاداعى ۋچاسكەلىك دارىگەرلەر, جەدەل-جاردەم ستانساسى دارىگەرلەرىنە جاعداي جاساۋ قاجەت. ولاردىڭ ەڭبەكاقىسى جوعارى بولسا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن­داعى ماسەلەلەردىڭ 80%-ى بىردەن شە­شىلەر ەدى. سەبەبى, دۇنيە جۇزىندە ء(بىز­دىڭ رەس­پۋب­ليكامىزدا دا) 80% حالىق وسى سا­لاداعى ماماندارعا كومەك سۇراپ با­رادى. وسىلار مىقتى بولسا, مەدي­تسينا كۇشەيەدى. حالىق ريزا بولادى, دەنس­اۋ­لىقتارى جوندەلەدى. اۋرۋدىڭ الدىن الامىز, حالىقپەن ارالاسۋى­مىز, قا­رىم-قاتىناسىمىز كۇشەيىپ, سالاماتتى ءومىر ءسۇرىپ, ءسابي ءسۇيىپ, بالا­لاردىڭ دەنساۋلىعىن كۇ­تىپ, قازاق ۇلتىنىڭ سانىن, ساپاسىن كوتەرۋگە ءوزىمىزدىڭ ۇلەسىمىزدى قوسىپ, قوعام ال­دىندا ءوز بورىشتارىمىزدى ادال اتقارار ەدىك. امانتاي ءبىرتانوۆ, الماتى قالالىق №2 ەمحانانىڭ باس دارىگەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى, “نۇر وتان” حدپ اقف بيۋرو مۇشەسى.