وسىدان ءبىراز جىلدار بۇرىن: “تالعارىم الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە, ءبىر تابان جاقىن جاتىر كوكتە كۇنگە” دەپ جىرلاپ, سول ولەڭدى كىتابىمىزعا دا ەنگىزگەن ەدىك. اۋداننىڭ مادەنيەت كۇندەرىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ ءساتتەرىندە وسى جىر جولدارى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى مەن مادەنيەت سارايىنىڭ ورتاسىنداعى كەڭ الاڭ, اشىق اسپان استىندا كۇمبىرلەي قالىقتاپ الدىمىزدان شىققاندا كادىمگىدەي قۋانىپ قالدىق. وبلىس ورتالىعىنا 500 ادامدىق ۇلكەن دەلەگاتسيامەن كۇللى تالعار قوتارىلا كوشىپ كەلىپ جاتقانداي بولعان ماڭىزى زور وقيعاعا ينەنىڭ جاسۋىنداي بولسا دا ءوزىڭنىڭ قاتىستىلىعىڭدى سەزىنۋ دە از عانيبەت ەمەس كورىنەدى.
تالعار شىن مانىندە دە كۇنگە, نۇرعا, جاقسىلىق اتاۋلىعا جاقىن جەر, ەجەلدەن قۇت دارىعان ءوڭىر. وسى جايلاردى اۋدانداردىڭ مىناداي ءمانىستى مادەنيەت كۇندەرىن داستۇرگە بەرىك ەنگىزگەن وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ تە, اۋدان اكىمى تالعات ءومىراليەۆ تە باسا ايتتى. تۇرار رىسقۇلوۆ سىندى ۇلكەن قايراتكەر تۋعان, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ العاشقى باتىرلىق اق جولىن باستاپ مايدانعا اتتاندىرعان تالعار ارقاشان ءومىرشەڭ ونەگەدەن جازعان ەمەس. ۇلتتىق تەاتر ونەرىنىڭ جۇلدىزى ىدىرىس نوعايباەۆتى دەموگراف ماقاش ءتاتىموۆتى, قازاق ءباسپاسوزى ساڭلاقتارىنىڭ ءبىرى بەكبولات ادەتوۆتى ءھام باسقا اتاقتى تۇلەكتەرىن تالعارلىقتار ورىندى ماقتانىش ەتەدى.
سوڭعى ۋاقىتتا تالعار داڭقى ءدۇنيەنىڭ ءتورت تارابىنا تارادى دەسەك تە بولادى. شىلدە ايىندا تاۋ باۋرايىنداعى “اقبۇلاق” دەمالىس كەشەنىندە تابىستى وتكەن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ءسامميتى ەل مەن جەردىڭ قاسيەتىن تانىتا تۇسكەندەي. ال كەلەر جىلدىڭ باسىندا جەتىنشى اق ازيادانىڭ بياتلون مەن فريستايلدان جارىستارى بەسقاينار اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىنداعى بيىك تاۋلى تاباعاندا وتپەكشى. مۇنىڭ ءبارى تالعارلىقتار ءۇشىن ءارى مەرەي, ءارى مول جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن ۇلكەن سىن. سوعان وراي ۇدەدەن دە شىعۋلى. سەرىك ابىكەن ۇلىنىڭ تالعار قايتا وركەندەپ-ورلەۋدى باستان كەشىپ جاتىر دەپ جاعىمدى باعا بەرۋى جايدان جاي ەمەس. جولدار مەن كوشەلەردى ءجوندەۋگە, جيەكجولدار سالۋعا بولىنگەن قىرۋار قارجى ىلكىمدى يگەرىلۋدە. 45 مىڭ حالىق تۇراتىن ءۇش اۋىلدىق وكرۋگتە گاز جەلىسى تارتىلىپ, قۇداي قالاسا, كوپ ۇزاماي ۇيلەرىنە كوگىلدىر وتىن كىرگىزىلىپ بەرىلمەكشى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك ودان ءارى دامۋ ۇستىندە. قازىر اۋداندا كوكونىس وسىرەتىن 36 جىلىجاي جۇمىس ىستەپ تۇرسا, جىل اياعىنا دەيىن ولاردىڭ سانى 70-كە جەتىپ جىعىلماق.
تالعار مادەنيەتىنىڭ تامىرى تەرەڭدە. ورتا عاسىرلاردا مۇندا ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى تالحيز قالاسى ساۋدا-ساتتىعىمەن, ورەلى ءوركەنيەتىمەن داۋىرلەپ تۇرعان. ەندەشە, تالعار قالاسىنىڭ ورتالىعىندا تاريحي ولكەتانۋ مۇراجايىن اشپاققا نيەتتەنۋدى وتە قۇبا-قۇپ دەمەكپىز. بۇل كۇندەردە اۋداندا 4 مادەنيەت ءۇيى مەن 4 كىتاپحانا قىزمەت ەتىپ جاتسا, شالعايداعى نۇرا اۋىلىنىڭ مادەنيەت ءۇيىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە ەلباسىنىڭ “جول كارتاسى” باعدارلاماسى اياسىندا 120 ميلليون تەڭگە قارجى ءبولىنىپ, ونەر ورداسىنىڭ عيماراتى قازىردىڭ وزىندە كوز تارتار كەيىپكە ەنىپتى. وبلىس اكىمىنىڭ قابىلداۋىندا ءسوز العان مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى, ءوزى دە ونەرلى ازامات, ايتىسكەر اقىن, ءانشى ءارى سازگەر, جۋىردا عانا شىمكەنتتە وتكەن رەسپۋبليكالىق شەشەندىك ونەر بايقاۋىنان ەكىنشى ورىن الىپ جۇلدەلى ورالعان ابدىعاني ءبازىلحان وسى يگىلىكتى جايلارعا قۋانىشىن جاسىرا الماي, العىسقا تولى لەبىزىن تۇيدەكتى جىر شۋماقتارىمەن ءتۇيىندەگەنى جاراسىمدى شىقتى. سونىمەن بىرگە, تاريحي وتانىنا جەتكەنشە تاعدىر تەپەرىشىن دە از كورمەگەن وسىناۋ ورالمان جىگىتتىڭ: “تارىقساڭ – تالعارعا بار” دەگەن ءسوزدىڭ راستىعىنا كوزىم جەتتى” دەپ تامسىلدەۋىن دە سەرىك ابىكەن ۇلى جىلى شىرايمەن ك ۇلىمسىرەي قولدادى.
ءاربىر كەلگەن سايىن جاڭارىپ كوركەيە تۇسكەن تالدىقورعاننان دا ۇيرەنەرلىك ۇلگى جەتەرلىك. جاقىندا مۇندا ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولىپ, جۇمىسقا جاقسى باعا بەرىپ كەتكەنىن بىلەمىز. ءبىر عاجابى, وبلىس بيىل مول استىق جينادى. باسقا دا ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك كورسەتكىشتەر جوعارى. قىزىلاعاشتاعى قاسىرەتتى قيىنشىلىق ەلدىك پەن بىرلىكتىڭ ارقاسىندا ارتتا قالىپ, ول جەرگە كەنت ورنادى. سوڭعى ۋاقىتتا بوي كوتەرگەن دوستىق ءۇيى, تىلدەر سارايى, سپورت كەشەنى جەتىسۋدىڭ كوركىنە اينالدى. كەربۇلاق وڭىرىندە تۋعان قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ءسۇيىنباي, قابانباي باتىر ەسكەرتكىشتەرى بابالار رۋحىنا, ءارى وتكەن تاريحقا قۇرمەتىمىزدىڭ بەلگىسىندەي. تالعار اۋدانىنىڭ اكىمى تالعات ومىراليەۆ پەن اۋداندىق ءماسليحات حاتشىسى رايا ىدراليەۆا باستاپ جەتىسۋدىڭ بۇلب ۇلى اقىن سارا ەسكەرتكىشىنە گۇل شوقتارىن قويعاندا شۋاقتى سەزىمگە ءبولەنگەنىمىز سودان بولار. الداعى ۋاقىتتا مۇندا ءبىرتۋار نۇرعيسا ەسكەرتكىشىنىڭ ورناتىلاتىنى ءبىر عانيبەت بولماق. وسى رەتتە تالعاردا دا قاستەر تۇتارلىق تۇلعالار بار. مىسالى, رايىمبەك باتىرعا باتا بەرگەن ابىز المەرەك ابىز بابامىزعا اۋدان ورتالىعىنان نەگە ەسكەرتكىش قويماسقا؟.. دەگەن ورىندى وي تىلگە تيەك ەتىلدى.
مادەنيەت كۇنىنىڭ باعدارلاماسى دا باي بولىپ شىقتى. س.سەيفۋللين اتىنداعى وبلىستىق ورتالىق كىتاپحانادا تالعاردان تۇلەگەن اتاقتى دەموگراف عالىم ماقاش ءتاتىموۆتىڭ تاياۋدا عانا باسپا ءجۇزىن كورگەن “دەموگرافيانىڭ جاھاندانۋى” اتتى اسا قۇندى عىلىمي ەڭبەگىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتتى. وسى ارادا ايتا كەتسەك, الماتى وبلىسى اكىمىنىڭ قولداۋىمەن جىلىنا ەلۋ-الپىس اتالىمعا دەيىن شىعىپ جاتقان اقىن-جازۋشىلار كىتاپتارىنىڭ اراسىندا تالعارلىق اۆتورلار دا بارشىلىق.
وبلىستىڭ ورتالىق الاڭى مەرەكەلىك ادەمى سانمەن كوز تارتادى. پاننولار ءىلىنىپ, ەكى جاق قاتاردا قولونەر مەن كوركەمسۋرەت كورمەلەرى قويىلعان. ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتار ارقايسى ءوز شاتىرلارىنىڭ الدىنا كەلۋشىلەردى قارسى الۋدا. كيىز ۇيلەردە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىن بەينەلەيتىن قولونەرشىلىك زاتتارى كورسەتىلۋدە.
بەسقاينار اۋىلىنان كەلگەن ءدىلداگۇل بايدولداقىزى كيىز ءۇيدىڭ ءىشىندە تۇتىنىلاتىن قازاقتىڭ ۇلتتىق قولونەرى مەن كۇندەلىكتى قولدانبالى بۇيىمدارىن اكەلىپتى. اياققاپ, تۇسكيىز, ويۋلى سىرماقتار, كورپەلەر, كەستەلى جاستىق, پىسپەكتى كۇبى, ساندىق دەيمىسىز – ءبارى وسىندا. ءدىلداگۇلدىڭ ءوزى اتا سالت-ءداستۇر مەن ۇلتتىق قولونەردى دارىپتەۋ جونىندەگى قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ جەتەكشىسى ەكەن. ء“حانتاڭىرى” اتتى قازاق ەتنواۋىلىن قۇرىپ, حالىققا قىزمەت ەتىپ جاتقان كورىنەدى. ونىڭ قۇرامىندا تاۋدا تىگىلگەن سەگىز قازاق ءۇيى بار. ولار “اقوردا”, “مۇراجاي”, “وتاۋ”, ء“مادەنيەت ءۇيى”, “شەبەرحانا”, ء“اسۇي” دەپ اتالادى. ءار ءۇيدىڭ جاساۋى ءارتۇرلى. ەلۋگە دەيىن مەيمان قابىلداي الادى. كەلىپ تاماشالاۋشىلار قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ, ۇلتتىق مادەنيەتىنەن مول ماعلۇماتتار الۋدا. “دىلداگۇلدىڭ ەتنواۋىلىنا جالپى قاۋىمنىڭ, شەتەلدىك مەيمان تۋريستەردىڭ قىزىعۋشىلىعى ۇلكەن” دەيدى تالعار اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى رايحان سادىقوۆا. سۇرانىسقا وراي مۇندا سەمينار ساباقتارى دا وتكىزىلەدى. تاپسىرىسقا ساي سىرنە, تاباق-تاباق ەت, بۇرمەقارىن, جاۋبۇيرەك سياقتى كوپتەگەن ۇلتتىق تاعامدار دا ءازىرلەنەدى ەكەن.
وسى ارادا ءبىزدى اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ باستىعى كلارا ءابدىحالىقوۆا “زەرگەرلىك اشەكەيلەر” اتتى شاتىرعا باستاپ باردى. سويتسەك, وندا اۋدان مەكتەپتەرىنىڭ مۇعالىمدەرى مەن وقۋشىلارى جاساعان قولونەر بۇيىمدارى كوز جاۋىن الىپ تۇر ەكەن. بەساعاش اۋىلىنداعى №29 ورتا مەكتەپتىڭ ەڭبەك ءپانىنىڭ مۇعالىمى, قولونەر شەبەرى بوتاگوز يسماقوۆانىڭ جانە شاكىرتتەرىنىڭ قولىنان شىققان توقىما بۇيىمدارى, كيىز قۋىرشاق تۇيە, كادەسىيلار تارتىمدى كورىندى. ال قىزىلتۋ-4 اۋىلىنداعى №24 ورتا مەكتەپتىڭ مۇعالىمى ءارى جەكە كاسىپكەر, زەرگەر ۇستا سايلاۋ بوتابەكوۆ اتاقتى قولونەر شەبەرى داركەمباي شوقپار ۇلىنىڭ شاكىرتى بولىپ شىقتى. ونىڭ كۇمىستەن سوعىلعان جۇزىك, بىلەزىك, ساقينا, سىرعالارى كوپشىلىك نازارىن اۋداردى.
“شەرتەر” جشس باسشىسى باقىتجان دىلمانوۆپەن دە وسى كورمەلەردى ارالاپ ءجۇرىپ كەزدەستىك. بۇل جىگىتتەر الماتىدا 1992 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى ەكەن. ەندى كاسىپتى كەڭەيتىپ, تالعار اۋدانىنىڭ قايرات اۋىلىندا ۇلتتىق ساز اسپاپتارىن جاسايتىن ەرەكشە فابريكا اشقالى جاتقان كورىنەدى. ول ءۇشىن زاڭدى تۇردە جەر الىپ, يگىلىكتى ءىس سوڭىنا ىقتياتتاپ ءتۇسىپتى. ناق وسى جەردە تالعارلىق ۇستا كارىم احمەتوۆ جاساعان, قۇنى 8 مىڭ دوللارلىق التىنداتقان ابزەلدى ەر-تۇرماندى سۇيسىنە, قىزىعا تاماشالاۋشىلار قاراسى دا اجەپتاۋىر بولعانىن ايتساق دەيمىز.
الماتىداعى رەسپۋبليكالىق كوركەمسۋرەت اكادەمياسىنىڭ بەساعاش اۋىلىنداعى فيليالى ءبىرسىپىرا تۋىندىلاردى كورمەگە قويىپتى. قازاقستانعا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر, وسى اۋىلدىڭ تۋماسى اماندوس اقاناەۆ باستاعان فيليال سۋرەتشىلەرى تالعار اۋدانى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن “بەساعاش” اتتى ەتنولاندشافتىق پارك جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا. جالپى, جوبا تاريحي ەسكەرتكىشتەردى, وبالاردى قورعاۋ ماقساتىن كوزدەيدى. وسىعان جالعاس شاتىردا ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتى ءبولىمى ىلە القابىنداعى ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ورتاعاسىرلىق ۇلكەن قالالار ساناتىندا بولعان تالحيز جانە قويلىق قالاشىقتارى بويىنشا ماتەريالدار ۇسىنىپتى. بۇل ارادا دا تالعار تاريحىنىڭ تاعىلىمىنان كوپ سىر اڭعارعاندايمىز.
تۇرىك ەتنومادەني بىرلەستىگى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى گۋنياش تۇرسىنوۆا ءوز دياسپوراسىنىڭ مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرىنەن سىر شەرتەتىن كورمەلەرىن اسا ءبىر اقجارقىن كوڭىلمەن تانىستىردى. تۇرىك باۋىرلاردىڭ “باحار” ءانسامبلىنىڭ مۇشەلەرى دە وسى ارادا. بارابان, مەي, زارپ, ساز, زۋرنا اتتى ساز اسپاپتارىن تاڭسىق كورە تاماشالادىق. بۇلاردان باسقا سلاۆيان, گرەك, ۇيعىر ەتنومادەني بىرلەستىكتەرىنىڭ توراعالارى جاننا ترەتياك, كونستانتين مۋراتيدي جانە روزاحۋن دۋگاشەۆتاردىڭ دا تالعارداعى بەلگىلى دە سىيلى ادامدار ەكەنىن بىلەمىز. رەسپۋبليكاعا تانىمال سپورت قايراتكەرى ك.مۋراتيدي سولاردىڭ ءبارىنىڭ اتىنان وبلىس اكىمىنىڭ قابىلداۋىندا تەبىرەنىسكە تولى جۇرەك ءسوزىن جەتكىزگەن-ءدى. مادەنيەت كۇنىندە ءبىزدى گۇلدالا اۋىلىنىڭ تىلەك ءجۇسىپوۆ دەگەن جاس جىگىت, جەكە كاسىپكەرى تاڭىرقاتقانىن ايتپاي تۇرا المايمىز. ول اۋەلى كاسىپكەرلىكتى “شۇكىر” اتتى دۇكەننەن باستاپ, ودان ء“ۇمىت” اتتى بازارعا جول اشىپ, جۋىردا “نيەت” دەگەن سپورت سارايىن تۇرعىزعان. ۇيعىر اۋدانىندا “شيپالى” اتتى شيپاجايى ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋدە. ءوزىنىڭ تۋعان اۋىلى سۇمبەدە مەشىت سالدىرعان. 150 ادامدى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتىپ وتىر. جاساپ جاتقان قايىرىمدىلىقتارى قانشاما. وسىنداي شاراپاتتى ىسىنە سۇيسىنگەن قاۋىمنىڭ تىلەك سياقتى كاسىپكەرلەرگە تىلەك قوسارى, تىلەكشى بولارى دا بەلگىلى بولىپ قالعانداي.
كەشكە قاراي تالدىقورعاننىڭ ورتالىق الاڭىندا تالعار ونەرپازدارى ءان-كۇيىن قالىقتاتىپ, بيلەرىن قۇيقىلجىتىپ, تاماشا كونتسەرت بەردى.
قورعانبەك امانجول.
---------------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن جۇماباي مۇسابەكوۆ.