مەملەكەتتىك ماسەلە
وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا جاڭادان زاڭ قابىلدانىپ, ءار وبلىستا, الماتى مەن استانا قالالارىندا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى اسكەري سوتىندا ءبىر-بىردەن تەك اسا اۋىر قىلمىستاردى قارايتىن مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتتارى قۇرىلىپ, وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ ءوز قىزمەتتەرىنە كىرىستى. سونىڭ ىشىندە قر قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اسكەري سوتىنىڭ قاراۋىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋماعىندا جاسالعان اسا اۋىر اسكەري قىلمىستار جىبەرىلەدى.
ەگەر سوتقا تارتىلعان ادام, ياعني سوتتالۋشى وزىنە قاتىستى قىلمىستىق ءىستى القا بيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالۋىن ءوتىنسە, وندا زاڭ تارتىبىمەن تاڭداپ الىنعان 10 القابيدىڭ (تاعى دا ەكى قوسالقى بي) قاتىسۋىمەن قاراۋعا مىندەتتى.
بۇل ىستەردى قاراۋداعى مامانداندىرىلعان اسكەري سوت ءۇشىن قيىنشىلىقتاردىڭ نەگىزى ولاردىڭ بۇكىل رەسپۋبليكا اۋماعى بويىنشا ىسساپارمەن بارىپ قارالۋىندا جانە دە سوتتالۋشىنىڭ ءوتىنىشى بولا قالعان جاعدايدا 12 القابيدى وبلىستىق ءماسليحات قۇرعان ءتىزىم بويىنشا تاڭداپ الۋ, ءارى سولاردىڭ قاتىسۋىمەن ءىستى قاراۋدىڭ زاڭدىق تۇرعىدان دا, ماتەريالدىق تۇرعىدان دا, ۋاقىت تۇرعىسىنان دا قيىندىعى مەن كۇردەلىلىگى بارى راس.
اتا-بابالارىمىز نەگىزىن قالاپ كەتكەن, قازىرگى كەزدە ۇمىت قالعان بيلەر سوتى – دالا دەموكراتياسىنىڭ ناعىز ۇلگىسى بولعانى, ءتۇرلى داۋ-دامايلاردى ءادىل شەشىپ, قارا قىلدى قاق جارعانداي ەتىپ ءادىل بيلىك ايتۋدا تەڭدەسسىز بولعانىنا تاڭ قالماسقا شاراڭ جوق. ال قازىرگى القابيلەر تۋرالى ايتار بولساق, ونىڭ قاراپايىم حالىقتى سوت بيلىگىنە, سوت تورەلىگىن جۇرگىزۋگە تارتۋ ماقساتىندا يگى ويمەن قاتار كەمشىن تۇستارى دا جەتەرلىك.
2007-2009 جىلدارى ارالىعىندا رەسپۋبليكا بويىنشا القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن بارلىعى 256 تۇلعاعا بايلانىستى 137 قىلمىستىق ءىس قارالىپتى. ونىڭ 26-سى اقتالعان. وسىنىڭ ءوزى بۇل ينستيتۋتتىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزگە كىرگىزىلۋى ءالى دە بولسا ەرتە ەكەندىگىنىڭ ايعاعى. سونىمەن قاتار, بۇعان ءبىز زاڭدىق تۇرعىدان دا, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساناسىنىڭ دامۋ دەڭگەيى تۇرعىسىنان دا, پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دا, رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ وتە كەڭدىگى تۇرعىسىنان دا, وسى تەرريتورياعا ورنالاسقان حالىقتىڭ تىعىزدىعىنىڭ ازدىعى تۇرعىسىنان دا ءالى دايىن ەمەس ەكەندىگىمىزدى كورسەتەدى.
سوتتالۋشىنىڭ وتىنىشىمەن وعان قاتىستى قىلمىستىق ءىستى القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قاراۋ كەزدە, زاڭ نەگىزىندە جاسالعان القابيلەرگە ۇمىتكەرلەر ءتىزىمى بويىنشا سوت ماجىلىسىنە قاتىناساتىن ازاماتتاردىڭ 60-80-ءىن سوتقا شاقىرتىپ, ونىڭ ىشىنەن, زاڭ تالاپتارى نەگىزىندە, 12 القابيدى ىرىكتەپ تاڭداپ الۋ ۋاقىت شىعىنىن عانا ەمەس, ءبىرشاما ماتەريالدىق شىعىننىڭ جۇمسالاتىندىعى دا جاسىرىن ەمەس.
قۇقىقتىق حابارلامانىڭ ءالى دە بولسا جەتكىلىكسىزدىگى, قوعامدا ازاماتتار اراسىندا القابيلەر تۋرالى زاڭدى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنىڭ جوقتىعى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق سانا دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى, سۋدياعا ۇمىتكەرلەردى دايىنداۋ ساپاسى مەن كادردى تاڭداپ الۋداعى كەمشىلىكتەر مەن جونسىزدىكتەردى دە ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.
ءاربىر القابيگە سوت پروتسەسىنە قاتىسقان كۇندەرىنە زاڭ تالابىنا سايكەس توراعالىق ەتۋشى سۋديانىڭ كۇندىك جالاقىسىنىڭ 50 پايىزى تولەنۋى قاجەت. بۇل كۇنىنە شامامەن 5 مىڭ تەڭگە. مىسالى, ءبىر قىلمىستىق ءىس بويىنشا سوت تالقىلاۋى ۇكىم شىعارعان كۇنمەن قوسا العاندا 10 كۇنگە سوزىلسا, وندا 50 مىڭ تەڭگە ءبىر القابيگە, ال ونى 12-گە كوبەيتسە, بارلىعى 600 مىڭ تەڭگە كولەمىندە بولادى ەكەن. سوندا ءبىر قىلمىستىق ءىس بويىنشا وسىنشاما قارجى جۇمسالسا, بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا قانشاما قارجى جۇمسالاتىندىعىن ەسەپتەي بەرىڭىز.
ال وسىعان جۇمسالعان قارجىنى كاسىبي سۋديالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا, جالاقىسىن ۇلعايتۋعا, سوت عيماراتتارىن سالۋعا, ولاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعىن دامىتۋعا جۇمساسا, قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
بۇرىندارى ەكى حالىق زاسەداتەلدەرىن تاۋىپ, ولاردى جۇمىستارىنان, قىزمەتتەرىنەن بوساتتىرىپ, ىسكە قاتىستىرۋ – سۋديانىڭ ونسىز دا قىمبات ۋاقىتىن الاتىن ءىس بولاتىندىعى كوپشىلىك زاڭگەرلەرگە بەلگىلى ءجايت. ال ەندى جەر كولەمى قاشىق وبلىس اۋماعىندا تۇراتىن 50-دەن 100-گە دەيىنگى ادامدى سوتقا شاقىرتىپ, ولاردىڭ ىشىنەن 12 ادامدى زاڭعا ءسايكەس تاڭداپ الۋدىڭ ءوزى – سۋديانىڭ كوپ ۋاقىتىن الاتىندىعى, ونسىز دا قارايتىن ءىستىڭ كوپتىگىنەن, قانشالىقتى قيىندىق تۋعىزاتىندىعى ايتپاسا دا ءتۇسىنىكتى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, سوت پروتسەسىنە توراعالىق ەتۋشى سۋديا القابيلەرگە ايىپتىڭ مازمۇنىن, ايىپكەرگە تاعىلىپ وتىرعان قىلمىستىق زاڭنىڭ باپتارىنا جەكە-جەكە توقتالىپ, قالاي ءدارەجەلەنەتىندىگىن, بەلگىلەرىن, جازا ءتۇرلەرىن جانە دە قىلمىستىق ىستەر جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ وسىعان قاتىستى بارلىق باپتارىن جانە دە باسقا دا ءمان-جايلاردى تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەرۋى كەرەك. ال زاڭنان حابارى از نەمەسە حابارى جوق القابيلەرگە بۇنى ءتۇسىنۋ, ارينە, ۇلكەن قيىندىق تۋدىرارى ءسوزسىز. سوت تەرگەۋىنىڭ ناتيجەسى مەن تاراپتاردىڭ جارىسسوزدەرى نەگىزىندە توراعالىق ەتۋشى القابيلەردىڭ شەشۋىنە جاتاتىن ءۇش سۇراقتى: 1) ارەكەتتىڭ ورىن العانى دالەلدەندى مە؟ 2) بۇل ارەكەتتى سوتتالۋشىنىڭ جاساعانى دالەلدەندى مە؟ 3) بۇل ارەكەتتىڭ جاسالۋىنا سوتتالۋشى كىنالى مە دەگەن جانە باسقا سۇراقتاردى ءاربىر سوتتالۋشىعا قاتىستى جەكە, جازباشا تۇردە تۇجىرىمداپ, القابيلەرگە وقىپ, سولاردىڭ قاراۋىنا بەرەدى. وسىنشاما كوپ سۇراقتارعا ساۋاتتى جاۋاپ قايتارۋ, تەحنيكالىق جاعىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, زاڭدىق ءبىلىمى جوق, مادەنيەتى مەن وي ءورىسى ءارتۇرلى القابيگە مۇشە ادامدار ءۇشىن قانشاما قيىندىق تۋعىزاتىندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ۇشىنشىدەن, القابيلەر تاراپىنان قىلمىستىق ىستە قارالعان ءارتۇرلى ءمان-جايلاردىڭ سىرت ادامدارعا جايىلماۋىنا, ولاردىڭ وسى ىسكە مۇددەلى بوتەن ادامدارمەن بايلانىس جاساماۋىنا, كەڭەسۋ بولمەسىندەگى قۇپيانىڭ جاريا ەتىلمەۋىنە كىم كەپىلدىك بەرە الادى؟ كەپىلدىك تەك ولاردىڭ زاڭ الدىنداعى, سوتقا قاتىسۋشىلار الدىنداعى ار-ۇياتى عانا. تورتىنشىدەن, وسى ايتىلعانداردى, ياعني القابيلەر زاڭدا بەلگىلەنگەن مىندەتتەرىن بۇزعان جاعدايدا ولاردى دالەلدەپ, جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ دا وڭاي ەمەس.
وسىنشاما پروتسەدۋرادان كەيىن, زاڭدا كورسەتىلگەندەي, سۋديا القابيلەرمەن قوسىلىپ ۇكىم شىعارۋ ءۇشىن كەڭەسۋ بولمەسىنە بىرگە بارىپ, ولارعا باسشىلىق جاساي وتىرىپ, سوتتالۋشىنىڭ كىناسىنىڭ دالەلدەنگەندىگى نەمەسە دالەلدەنبەگەندىگى, ايىبىنا تاعىلىپ وتىرعان قىلمىستى جاساعانى نەمەسە جاساماعانى, قىلمىستىق ءىس-ارەكەتتەرىن دارەجەلەۋ جانە جازا تاعايىنداۋ سەكىلدى ماسەلەلەردى بىرگە وتىرىپ شەشۋ جاعى ونشا قيسىنعا كەلە بەرمەيدى.
كەڭەسۋ بولمەسىندە القابيلەر ەشكىمنىڭ قاتىسۋىنسىز ءوز پىكىرلەرىن ايتسا دۇرىس بولار ەدى. القابيلەردىڭ ارقايسىسى سوتتالۋشىنىڭ بولاشاق تاعدىرىن شەشەتىن بي بولعاندىقتان, كەم دەگەندە, قارالىپ جاتقان ىسكە قاتىستى زاڭ نورمالارىنان حابارى بولسا يگى ەدى.
ء“ادىل ءبيدىڭ ەلىن داۋ ارالامايدى, ءادىل حاننىڭ اۋىلىن جاۋ ارالامايدى” دەگەن ەكەن دانا حالقىمىز. ادىلدىك جوق جەردە ءبارى بەكەرشىلىك. ادىلدىكتىڭ, اقيقاتتىڭ جولى قاشاندا وتە اۋىر بولعان. ادىلەتسىزدىكتىڭ ەڭ سوراقىسى, زاڭ جولىمەن جاسالعان ادىلەتسىزدىك دەپ بىلەمىن... ادىلەتتى بولۋ, شىندىقتى ايتۋ, شىندىقتا تۇرۋ, زاڭدى ۇكىم, ءادىل شەشىم شىعارۋ ۇلكەن بىلىكتىلىكتى, بىلىمدىلىكتى, ءبىر بەتكەيلىكتى, قاجىرلىلىقتى, كەرەكتى جەرىندە مىنەز تانىتۋدى, مىقتى دەنساۋلىقتى قاجەت ەتەدى. وسىلاردىڭ ءبارى سۋديانىڭ, ءبيدىڭ جۇيكەسىنە, دەنساۋلىعىنا اۋىر سىزات تۇسىرەتىنى داۋسىز. ويتكەنى, كەيبىر ادامدار شىندىقتى اۋىزشا ايتۋعا كەلگەندە الدىنا جان سالماعانىمەن, بەتپە-بەت, جەمە-جەمگە كەلگەندە تايقىپ شىعا كەلەدى. شىندىقتىڭ كوزىنە تۋرا قاراي المايدى, سەبەبى ول ادامنىڭ ءوزى جۇرەك تۇكپىرىندە شىندىقتى, ادىلدىكتى جاقسى كورمەيدى. الايدا, ءوزىنىڭ دىلىندە جوق ادىلەتتىلىكتى باسقا جاقتان ىزدەگىسى كەلەدى. شىندىقتى باسقادان ىزدەمەس بۇرىن, ادام ءوزىنىڭ ىسىندە, سوزىندە ادىلەتتى بولۋى كەرەك. ادام ءبىر بىلعانباۋ كەرەك. بىلعانسا بولدى-اق, سول ءبىر جامان, لاس ادەتكە ءۇيىر بولىپ قالا بەرەدى.
سوت بيلىگى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى. سوندىقتان دا سوت تورەلىگىن ءادىل جۇرگىزۋ قوعامدى, ەلدى, ادامداردى جاقسىلىققا اپاراتىن توتە جول. دەمەك, وتە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىككە ءتيىستى جالاقى دا بولعانى ابزال. مىسالى, كورشىمىز رەسەي مەن تۇركياداعى ءبىز سياقتى سۋديالار بىزدەردەن ەكى-ءۇش ەسە ارتىق جالاقى الاتىندىعى بەلگىلى. قازاقستان جەرىنىڭ استى دا, ءۇستى دە بايلىققا تۇنىپ تۇرعان باي ەل, سونى ءتيىمدى پايدالانسا, رەسپۋبليكا بويىنشا بارلىق سانى شامامەن 2500-دەي بولاتىن سۋديالاردى, ەشنارسەگە, ەشتەڭەگە الاڭدامايتىنداي ماتەريالدىق جاعىنان لايىقتى قامتاماسىز ەتۋگە بولادى عوي. سەبەبى, “سانانى تۇرمىس بيلەيدى” دەپ ك.ماركس ايتقانداي, ەگەر الار جالاقىسى جوعارى بولسا, ءوز وتباسىنىڭ مۇقتاج-تالاپتارىن بەلگىلى ءبىر مولشەردە ەركىن قاناعاتتاندىرا السا, وندا ار-ۇياتىن ويلايتىن سانالى سۋديا جەمقورلىقتىڭ, پاراقورلىقتىڭ اۋىلىنان الىستاۋ جۇرەتىندىگىنە كامىل سەنىمىم بار.
“حالىققا باي قۇت ەمەس, بي قۇت”دەگەن ەكەن تولە بي. جانە دە حاندا قىرىق ادامنىڭ اقىلى بولسا, بيدە قىرىق ادامنىڭ ارى مەن ءبىلىمى بولادى دەپتى. وسىلاردى تەرەڭ زەردەلەسەك, ەل, جۇرت, حالىق الدىندا سۋديانىڭ ورنى دا, قىزمەتى دە زور ەكەنىن انىق بايقايمىز. سۋديا, بي, شىن مانىندە, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ, زاڭنىڭ وتە ءىرى تۇلعاسى.
سوندىقتان دا, وسىعان بايلانىستى مەنىڭ جەكە پىكىرىم, سۋدياعا ۇمىتكەر ادام ومىرلىك تە, كاسىبي دە مول تاجىريبەسى بار, جاقسى مەن جاماننىڭ ارا جىگىن اجىراتا بىلەتىن, جاسى 30-35-كە تولعان, جوعارى زاڭ ءبىلىمى بار, ارى تازا, مادەنيەتتى, ادىلەتتى شەشىم قابىلداۋعا جانى قۇمار, زاڭسىزدىققا باسقىزاتىن قوقان-لوقى ارەكەتتەردەن جاسقانبايتىن, پاراساتتى ادام بولۋى قاجەت. وبلىستىق سوتقا 40-45 جاسقا, ال جوعارعى سوتقا 50-55-كە تولعان, تومەنگى سوت ينستانتسيالارىندا كەمىندە 5-10 جىل سۋديا بولىپ قىزمەت ىستەگەندەر اراسىنان ىرىكتەلىپ, تاڭدالىپ الىنسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
سونىمەن قاتار, سۋدياعا ۇمىتكەرمەن بىرگە قىزمەتتەس بولعان, ونى ادامي, كاسىبي جاعىنان جاقسى بىلەتىن ەكى-ءۇش بەدەلدى زاڭگەرلەر نەمەسە تىكەلەي باستىقتارى جازباشا مىنەزدەمە (رەكومەنداتسيا) بەرسە جانە سونىسىنا ولار بەلگىلى ءبىر دارەجەدە جاۋاپتى بولسا.
ەلباسى ن.نازارباەۆ تا بىلتىرعى جىلى قاراشادا وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ 5-سەزىندە سۋديا قىزمەتىنە ورنالاسۋ ءۇشىن جاس مولشەرىن كوتەرۋدى, ال قازىرگى زاڭدا كورسەتىلگەن 25 جاستى تىم از سانايتىندىعىن قاداپ ايتتى.
سۋديالىق قىزمەت, قۇقىقتىق-دەموكراتيالىق ەلدى قۇرۋ جانە دامىتۋ بارىسىندا, ءادىل زاڭ نەگىزىندە دۇرىس بيلىك ايتۋدى تالاپ ەتەتىن, ءارى سوت شەشىمى مەن ۇكىمىنە سوڭعى بولىپ نۇكتە قوياتىن, زاڭ سالاسىنىڭ ىشىندەگى ەڭ شوقتىعى بيىك, جاۋاپكەرشىلىگى وتە زور, مارتەبەسى بولەك مەملەكەتتىك لاۋازىم دەپ ەسەپتەيمىن.
ونداي لاۋازىمدى, زور مارتەبەلى مەملەكەتتىك سۋديالىق تاققا وتىرعان تۇلعا قازاقتىڭ ءتىلىن, تاريحىن, ادەت-عۇرپىن, ادەبيەتىن ءبىلىپ, شاريعاتتى تانىعان يماندى ازامات بولسا. دانا اباي “يماننىڭ تازالىعىن شىن ۇقتىرماي, سىرتىن قانشا جۋسا دا ءىشى وڭباعان” دەگەن ەكەن. بىزدە يمان جەتكىلىكسىز. تازالىعى بولماعان ادام, مەيلى ءبىلىمدى, مەيلى اقىلدى, كىم بولسا, ول بولسىن, ەشكىمگە وپا بەرمەيدى. ويتكەنى ەڭ جوعارعى سوت – ول ادام بويىنداعى ار سوتى. زاڭسىز ۇكىم شىعارعان سۋديا وزىنە-ءوزى ۇكىم شىعارعانمەن تەڭ.
سوتتىڭ, جالپى سوت جۇيەسىنىڭ ابىرويى مەن بەدەلى ءاربىر سۋديانىڭ ار تازالىعى مەن بىلىمدىلىگىنەن, پاراساتتىلىعىنان قۇرالادى دەمەكپىن.