بۇلبۇل ءتىلدى بوياۋلار
شەكپەن كيگەن قازاقتىڭ قولونەرىن, شاپان جاۋىپ وزىنە قايتارعان باپانوۆتار
وسىدان بەس جىل بۇرىن ايگىلى قولونەر شەبەرلەرى ءالىباي مەن ساۋلە باپانوۆتاردىڭ “...كيەلى تاڭبالار ورنەگى” دەپ اتالاتىن ەرەكشە كورمەسىنە تاپ كەلىپ, كادىمگى قويدىڭ جۇنىنەن جاسالىنعان شۇعا كيىمدەردى, تۇسكيىزدەر مەن ءتۇرلى بۇيىمداردى كورىپ, ابدەن ءتانتى بولعانىمىز بار ەدى. ينە-ءجىپسىز جاسالىنعان قولونەر تۋىندىلارى – باياعى حاس ۇستالاردىڭ ءبىر تال شەگەسىز قيۋلاستىرعان عاجايىپ عيماراتىنداي اسەر ەتكەن. قازاقتىڭ كادىمگى كيىزى – قولدان يلەنىپ, بىلەكتەنگەن قولونەر بۇيىمدارى زاماناۋي كەلبەتكە كوشىپ, مۇقاعالي اقىننىڭ “شەكپەن كيگەن قازاقتىڭ قارا ولەڭىن, شاپان جاۋىپ, وزىنە قايتارامىن” دەيتىن شۋماقتارىن ەسكە تۇسىرگەنى دە ەستە.
سودان بەرى دە تۇتاس ءبىر تۇلعاعا اينالعان ەرلى-زايىپتى تالانتتاردىڭ تىرلىگىنە سىرتتاي تىلەۋلەس بولىپ, ەلدەگى جانە شەت مەملەكەتتەردەگى كورمەلەردەن باپانوۆتاردىڭ قولتاڭباسىن كورگەندە, ىشتەي ريزاشىلىققا بولەنەتىن ەدىك. جۇمساق تا كونبىس تابيعي ماتەريالعا ءتىل ءبىتىرىپ, قازاقتىڭ قارا كيىزىنىڭ قاسيەتىن تانىپ, قولونەر الەمىنە ءوز بەت-بەينەلەرىمەن كەلگەن ولاردىڭ تۋىندىلارى كەز كەلگەن كورمەدە ەرەكشە كوز تارتاتىنىن بايقايسىڭ. ۋاقىتتىڭ يىرىمدەرىندە قالىپ قويماي, وسى زامانعا سان-الۋان بوياۋلارىمەن, بولەك تالعاممەن كوشكەن قوي جۇنىنەن دە وسىنشاما كوركەم بۇيىمدار جاساۋعا بولاتىنىن كورىپ, تامسانا تۇسەسىڭ. قولونەر تۋىندىلارىنىڭ دا تاعدىرى بولادى دەپ ەسەپتەيتىن بولساق, ءالىباي مەن ساۋلەنىڭ قولىنان شىققان دۇنيەلەردى كادەگە اسىرۋعا – كيىپ جۇرۋگە, ەڭ زاماناۋي كەڭسەلەردىڭ تورىنە ءىلىپ قويۋعا بولادى. مۇنى دا كوزبەن كورىپ جۇرگەن سوڭ ايتاسىڭ.
شىعارمالارى تانىمال بولا تۇرا, ەسكى سۇرلەۋدە قالىپ قويماي, ءار جولى جاڭا تولعانىستارمەن, بەينەلەر لەگىمەن, قيالدىڭ شارىقتاۋىمەن, اسسوتسياتسيالىق تەرەڭدىكپەن وزىنە تارتا بەرەدى. سىرت كوزبەن قاراعاندا, تالاي جىلداردان بەرى تەك توقىما جىپپەن, جۇنمەن جۇمىس ىستەيتىن جانداردىڭ قيالدارى شەگىنە جەتكەن بولار دەپ ويلاۋىڭ مۇڭ ەكەن, حاس شەبەرلەر كۇتپەگەن شەشىمدەرمەن تاعى دا جارق ەتە قالادى. جالىقتىرمايدى, كەرىسىنشە قىزىقتىرىپ, ءبىر تىلسىمعا تارتا تۇسەدى (“جۇماق جەر” توپتاماسى).
باپانوۆتار كونە دە قاراپايىم كاسىپكە شىعارماشىلىق شابىت قوسادى دا, تالانتتارعا ءتان توسىن ويلارى الدىمەن قاعازعا اسەم بوياۋلارمەن قايتالانبايتىن كەسكىن ەتىپ ءتۇسىرىپ, سوسىن كيىزگە كوشىرەدى.
كيىزدىڭ بۇگىندە ەتنوگرافيالىق مادەني داۋىردەن الەمدىك ونەر كەڭىستىگىنىڭ قۇندىلىعىنا اۋىسۋىندا باپانوۆتار قوسقان باتپانداي ۇلەس بار ەكەندىگىن مويىنداۋ قاجەت.
ولار گوبەلەن سالاسىندا دا ءوزدەرىن ەركىن سەزىنەدى. ويتكەنى, جەكە توقىلعان تاسپالاردان تىگىلىپ, قۇرالعان قازاقتىڭ الاشاسىنا ونىڭ “تۋىستىعى” جاقىن. اسا ءبىر ءتوزىمدىلىك پەن تاباندىلىقتى ءتاڭىردىڭ بەرگەن ەرەكشە قابىلەتىمەن قوسا ءورۋدى تالاپ ەتەتىن توقىماشىلىق ونەرىنىڭ دە ءوز تىلسىمى بار ەكەنىن ءبىلۋ ءۇشىن باپانوۆتاردىڭ شەبەرحاناسىنا ساياحات جاساۋ كەرەك. كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ كۇيبەڭىنەن ارىلعان ساۋساقتار ايلار بويى ەرەكشە ەپتىلىكپەن, جىپتەردى ۋىسىنان شىعارماي, اقىل-ويدىڭ دەگەنىنە باعىندىرادى. قاراپايىم توقىماشى مەن سۋرەتكەر حاس تالانتتىڭ ايىرماشىلىعى دا وسى جەردە.
ساۋلە مەن ءالىباي پوەتيكالىق پەيزاجدار مەن جانرلىق كومپوزيتسيالاردى, ناقتى فانتاستيكالىق ناتيۋرمورتتاردى توقىپ شىعارادى. كوشپەندىلەردىڭ تىرشىلىگىنەن ليريكالىق, مەتافورالىق بەينەلەردى, سيمۆوليكالىق جانە ميفولوگيالىق سيۋجەتتەر قۇراستىرادى. كەيدە وسىنداي ەكپىندى دە نازىك بەينەلەردىڭ اكۆارەل نە مايلى بوياۋمەن ەمەس, ءجۇن مەن ءجىپتىڭ قاراپايىم ورىلۋىنەن شىققانىنا سەنۋ ءتىپتى قيىن. ادام قابىلەتى مەن قيالىندا شەك جوق ەكەنىن مويىنداي تۇسەسىڭ.
ء“بىرتۇتاس” شەبەرلەردىڭ كەيدە ءوز تالعامدارىنا قاراي تارتاتىن تۇستارى دا بار. ءبىر كەزدە ءالىباي كيىز باسۋ ءادىسىن پايدالانا وتىرىپ, ۇلتتىق باس كيىمدەردىڭ جاڭا ۇلگىلەرىن جاساۋعا كىرىسسە, ساۋلە مونوحرومدىق جانە كوپ ءتۇستى كيىزدەن جاسالىنعان كيىم تۇرلەرىن جاساۋدى قولعا الدى. ماسەلەن, توميريستەن باستاپ, دومالاق انا, قاراشاش پەن ايعانىمداردى كوز الدىڭا اكەلەتىن 11 كيىم ۇلگىسىنەن تۇراتىن “جاڭعىرۋ” توپتاماسى سوزىمىزگە دالەل بولادى. دەگەنمەن, كيىزدەن جاسالىنعان بۇيىمداردىڭ “بەيتاراپ” شەكاراسىندا ەكەۋىنىڭ قالىپ پەن ءتۇستى كورۋ ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي دارالاناتىنىن بايقاۋعا بولادى.
العان ءبىلىمى بويىنشا مونۋمەنتالدى كەسكىندەمەشى ءالىباي كولەمدى كومپوزيتسيالار جاساۋعا بەيىم. ول گوبەلەندە مىڭجىلدىقتاردىڭ الماسۋىن, ولاردىڭ ادامزات تاريحى مەن كەڭىستىكتەگى بىردە جاقىنداپ, بىردە الىستاۋىن شەبەر بەينەلەيدى.
ايتقانداي, وسى ارادا ءالىباي قالتاي ۇلى الدىمەن ن.گوگول اتىنداعى الماتى كوركەمونەر ۋچيليششەسىن, سودان كەيىن سۋريكوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك كوركەمونەر ينستيتۋتىنىڭ مونۋمەنتالدى كەسكىندەمە ءبولىمىن ءبىتىرگەنىن, ساۋلە سىزدىققىزى ماسكەۋدىڭ ستروگانوۆ اتىنداعى جوعارى كوركەمونەر كاسىپتىك ۋچيليششەسىنىڭ توقىما ونەرى ءبولىمى بويىنشا ءبىلىم العانىن ايتا كەتەلىك.
“بالا كۇنىمدە اكەم مەنىڭ العاشقى سالعان سۋرەتتەرىمدى ۇيگە كەلگەن قوناقتارعا ماقتانىپ, كورسەتىپ وتىراتىن. ۇلكەن كىسىلەردىڭ سۋرەتتەرىمە زەيىن قويىپ قاراعانى, ماقتاۋ سوزدەر ايتىپ, اق تىلەكپەن باتا بەرىپ جاتاتىنى مەنى شابىتتاندىرىپ قانا قويماي, ومىردە وسى جولدى تاڭداۋىما زور ىقپال ەتتى. ساليقالى شىعارماشىلىق ورتا, يۋ.كورولەۆتىڭ مونۋمەنتالدى كەسكىندەمە شەبەرحاناسىنداعى قىزىقتى وقۋ باعدارلاماسى, ماسكەۋدىڭ مۇراجايلارى مەن گالەرەيالارىن ارالاۋىم سۋرەتشى رەتىندە دامىپ, جەتىلۋىمە ءسوزسىز ءوز اسەرىن تيگىزدى. بولاشاق جارىم ساۋلەمەن كەزدەسۋىم, ەكەۋمىزدىڭ قازىرگى زامان ونەرى تۋرالى, قازاقتىڭ ۇلتتىق قولونەرىنىڭ تەحنيكالارى مەن ماتەريالدارى جايىنداعى تاۋسىلمايتىن ويلارىمىز ءبىزدى وسى كۇنى اينالىسىپ ءجۇرگەن كاسىپكە الىپ كەلدى. ءارالۋان وقيعالارعا تولى ەكەۋمىز ءجۇرىپ كەلە جاتقان ورتاق جول, شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرىمىز, وقۋ ورنىنداعى ءشاكىرتتەرىمىزگە ءدارىس بەرۋ وسىنىڭ ءبارى وتباسىنداعى قايناعان ءتىرشىلىكپەن تىعىز بايلانىستا بولدى. ۇلىمىزدىڭ اتى – اعىن, ياعني مەن ءۇشىن بۇل ۇلكەن ونەردەگى كوزقاراستىڭ وزگەرىپ وتىراتىن جاڭاشىل ءومىر اعىمدارى ماعىناسىن ءبىلدىرەدى. اعىن گوبەلەندەر توقىلاتىن, كيىز باسىلاتىن, قاي جەرگە قاراساڭىز دا يىرىلگەن ءجۇن جىپتەر, سۋرەت سالىناتىن مولبەرتتەر تۇراتىن, مايلى بوياۋدىڭ ءيىسى اڭقىعان شەبەرحانامىزدا ءوستى. وسىنداي ورتا, شىعارماشىلىقتىڭ قىر-سىرى جايلى قىزىقتى اڭگىمەلەر, كورمەلەرگە بارۋىمىز – وعان بەينەلەۋ ونەرى ءتىلىن وڭاي ءتۇسىنۋدى ۇيرەتىپ قويماي, ءوزىنىڭ قورشاعان الەمگە دەگەن كوزقاراسىن ونەر ارقىلى ايشىقتايتىنداي قابىلەت دارىتتى”, – دەيدى ءالىباي ءوز شىعارماشىلىعى تۋرالى. ال ساۋلە شە؟
“...ءبارى دە بالالىق شاعىمنان باستالدى. تەرەزە سىرتىندا ىزعارلى قىستىڭ دەمى, ال جايلى جىلى ءۇي ىشىندە – پەشتە جانعان وتتىڭ سىرتىلداعان دىبىسى عانا. انام كىلەم توقيتىن جىپتەردى دايىندايدى, ال بالالاردى جانىنا وتىرعىزىپ, ءجۇن تۇتكىزەدى. انامنىڭ: ء“جۇندى كىم كوبىرەك تۇتسە, وعان جاراتۋشى مارجان تاستان القا سىيلايدى” دەپ ءبىزدى قىزىقتىرىپ قوياتىنى ءالى ەسىمدە. جىلدىڭ جىلى مەزگىلدەرى باستالعاندا اۋىلدا اسار كوبەيەدى. ايەلدەر جۇمىلا ىسكە كىرىسىپ ءجۇن بويالادى, بولاشاق كوركەم كىلەمنىڭ استارلى نەگىزى دايىندالادى. شي توقىلادى, كيىز يلەنەدى, ويۋلى تەكەمەتتەر باسىلادى, سىرماق سىرىلادى.
كەزەكتى كىلەم توقىلىپ بىتكەن سايىن, مەرەكە داستارحانى جايىلىپ, وندا ەڭبەگىمەن كوزگە تۇسكەن قىز بالالارعا ماقتاۋ سوزدەر ايتىلادى. ءبىز ءۇشىن بۇل ءبىر جارىس, باسەكە سياقتى ەدى. ماقتاۋدىڭ كوبىسى ماعان ايتىلىپ جاتاتىن. بالكىم اۋىلدىڭ مايتالمان شەبەر ايەلدەرى مەنىڭ بولەك قابىلەتىمدى سول كەزدە بايقاپ, ونەرگە دەگەن بەيىمدىلىگىمدى باعالاعان بولار.
قيماس اسىل اجەلەرىمنىڭ, ابزال اتا-انامنىڭ بەرگەن باتالارى الماتى كوركەمونەر ۋچيليششەسىنە ءتۇسكەنىمدە, كەيىن ماسكەۋدىڭ ستروگانوۆ اتىنداعى جوعارى كوركەمونەر ونەركاسىپتىك ۋچيليششەسىنە قابىلدانعانىمدا جولىما نۇر توگىپ, قولداپ جۇرگەندەي سەزىندىردى.
تاجىريبە جيناپ, ودان كەيىن 30 جىل شاكىرت باۋلىپ, ەداۋىر شىعارماشىلىق جۇمىستاردى تىندىرعان شاعىمدا انامنىڭ مارجان تاس القا تۋرالى سوزدەرى ويىما ورالاتىن. ول اسىل مۇرا بولىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا اۋىسىپ وتىراتىن باعا جەتپەس قۇندىلىق – حالىقتىڭ مادەني ءداستۇرى دەپ تۇسىنەمىن. شىعارماشىلىق شاعىم ەندى راۋانداعان شاقتا انامنىڭ مول تاجىريبەسىنەن قالاي سۋسىنداسام, قىزىم اياعا دا مۇراعا مەنەن الدەنە بۇيىردى دەپ ويلايمىن. سول تاپقان قازىناسى وعان ونەردە دە وزىنە عانا ءتان دارا جول تابۋعا كومەكتەسەر...”.
ءيا, بۇل دارىندى ۇرپاق قانا ەمەس, 30 جىل بويى قولونەر شەبەرلەرىنىڭ ءبۇتىن ءبىر بۋىنىن, شاكىرتتەرىن بابالاردان قالعان ەرەكشە كاسىپكە باۋلىعان ءبىرتۇتاس بولمىس يەلەرىنىڭ بۇكپەسىز, ساف التىنداي تازا سىرى.
باپانوۆتاردىڭ مىڭ سوزدەن تۇراتىن ءاربىر تۋىندىسى جەكە-جەكە ماقالاعا ارقاۋ بولارلىق ماعىناعا يە. ەگەردە قازىرگى زاماننىڭ گوبەلەنى قانداي دەگەن ساۋال تۋىنداي قالسا, مىندەتتى تۇردە باپانوۆتاردىڭ دا تۋىندىلارى قازاقتىڭ ماڭدايالدى قولونەر بۇيىمدارىنىڭ الدىڭعى شەبىنەن اتويلاپ شىعا كەلگەن بولار ەدى.
“قازاقستان ءۇشىن وتباسىلىق شىعارماشىلىق وداق تاڭسىق ەمەس. ولار ءبىر بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايدى. كەيبىر كەزدەرى مۇنداي وداقتار ءبىرلىگىنىڭ بەرىكتىگى تەك ۇقساستىعىندا عانا ەمەس, بەلگىلى ءبىر دارەجەدەگى ءمىنەز-ق ۇلىقتارىنىڭ كەرەعارلىعىندا دا جاتقان ءتارىزدى. نەرون كەزەڭىندەگى ريمدىكتەردىڭ جازۋشى پەترونيگە ارناعان “سۇلۋلىق تورەشىسى” دەگەن ءسوزىن ءالىباي باپانوۆقا تولىق قولدانۋعا بولادى. ول كەيبىر كەزدەرى شىعىس مينياتيۋراسىنىڭ پاراقتارىنداعى كەيىپكەر (عالىم, سيقىرشى, اقىن) ءتارىزدى” دەيدى ونەرتانۋشى ناتاليا ۆۋلل.
“ساۋلە مەن ءالىباي باپانوۆتار كيىز ءتىلىن تۇسىنە بىلەدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ تەكەمەتتەرى اۋەندى دە اسەم. ولار جىپتەردىڭ دە دىبىستالۋىن تىڭداي بىلەدى. سوندىقتان دا ولاردىڭ گوبەلەندەرى وزىنە باۋراپ الاتىن ىرعاققا تولى. ولار ءبىر ءشوكىم ءجۇن مەن تيتىمدەي ءجىپتىڭ وزىنە اسا سۇيىسپەنشىلىكپەن قاراپ, قۇرمەتتەي الادى. سوندىقتان دا ولار بۇلارعا شىتىرمان جان دۇنيەسىنەن اق شاڭقان بەينەلەر تۋدىرۋعا كومەكتەسەدى” دەيدى كەلەسى ونەرتانۋشى بايان بارمانقۇلوۆا.
ەندەشە, سول ينەمەن قۇدىق قازعانداي دەيتىن ونەردىڭ قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمدە تاسىن ورگە دومالاتىپ كەلە جاتقان تاڭعاجايىپ تىنىمسىز تالانتتار تابىسسىز ەمەس. كيىزدەن جاسالعان بۇيىمدار مەن توقىما ونەرىنىڭ شەتەلدەردە ءوتىپ جاتقان كورمەلەرىنەن شەت قالىپ كورگەن ەمەس. ءتىپتى, تورىندە وتىر دەسە دە بولعانداي. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كورمەلەردە قازاقتىڭ قولونەرىنىڭ ابىرويىن اسىرىپ, بەدەلىن تاسىتىپ جۇرگەن ءبىرتۋما تۇلعالاردىڭ تۋىندىلارى سالتانات سارايلارىندا, مەملەكەتتىك جانە ءولكەلىك مۇراجايلاردا, ەلشىلىكتەردە, باسقا دا قوعامدىق ورىنداردىڭ ءارىن كىرگىزىپ تۇر.
قازاقتىڭ ۇلتتىق قولونەرىنە زاماناۋي كەلبەت سىيلاعان سۋرەتشىلەردىڭ كەيبىر تۋىندىلارى مايا پليسەتسكايا (“الەم تاۋى” گوبەلەنى), اللا پۋگاچەۆا (“فەنيكس” گوبەلەنى) سىندى تانىمال تۇلعالاردىڭ تورىنە ىلىنگەن. باپانوۆتاردىڭ گوبەلەندەرى مەن تەكەمەتتەرىن ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك مۇراجاي قورىنان, اق وردا عيماراتىنان (“كوش”) تابۋعا بولادى.
جىل سايىن نيۋ-يورك قالاسىندا الەمدەگى ەڭ ۇزدىك قولونەر تۋىندىلارى جايلى كىتاپ شىعادى. باپانوۆتار ەسىمىمەن 2 جىل قاتارىنان قازاقستان وسى جيناقتان ەرەكشە بوياۋ, تاماشا تالعاممەن كورىنىپ ءجۇر.
ايناش ەسالي, الماتى.