كوكەيكەستى
مەملەكەت باسشىسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن ازىرلەپ, ونى تالقىلاۋعا ۇسىنعانى بەلگىلى. وسى ءمۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ, جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا بايلانىستى 2-3 ۇسىنىس ايتۋدى ورىندى دەپ ەسەپتەيمىن.
ازىرلەنگەن مەملەكەتتىك باعدارلامادا, جالپى ءبىلىم بەرۋدىڭ باسقا دا كوكەيكەستى ماسەلەلەرىمەن قاتار, جوعارى ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارى قاراستىرىلعان. جوعارى ءبىلىم بەرۋدەگى عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ سۇرانىمىنا بايلانىستى يكەمدى بەتبۇرىس جاساۋ وزەكتى ماسەلە جانە بولاشاق مامانداردى وقىتۋدىڭ قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىنا ساي جاڭا باعدارلامالارىن ەنگىزۋ, ولاردىڭ مازمۇنىن وزگەرتىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋ, ءوز ماماندىقتارىن ەركىن جانە تەرەڭ مەڭگەرگەن ءارى شەكتەس جۇمىستارعا جاقسى بەيىمدەلگەن, ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتاعى باسەكەگە قابىلەتتى كادرلار دايارلاۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە ءمان بەرىلۋى قۇپتارلىق ءجايت.
جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ىرگەلىلىگىن تەرەڭدەتۋ بولاشاق مامانداردى وقىتۋ ءۇردىسىندە نەگىزگى ىرگەلى عىلىمدار (فيزيكا, ماتەماتيكا, حيميا) مەن ارنايى قولدانبالى عىلىمداردان ناقتى, ءارى تەرەڭ ءبىلىم بەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ءجۇرگىزىلۋى كەرەك. البەتتە, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جاڭا باعىتتارى كوبىنەسە بىرنەشە عىلىمي پاندەردىڭ توعىسىندا بولىپ كەلەتىندىكتەن جانە ولاردى تەرەڭ مەڭگەرۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەردىڭ توعىسقان عىلىم سالالارىنان قاجەتتى دەڭگەيدە دايىن بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. سوندىقتان وقىتۋدىڭ مازمۇنىن وزگەرتۋدە زامانا تالاپتارىنا سايكەس نەگىزگى ماماندىققا شەكتەس عىلىمي پاندەردىڭ ۇيلەستىرىلۋىن پانارالىق زاڭدىلىقتار مەن بايلانىستار نەگىزىندە قامتاماسىز ەتۋ دە كاجەت.
وسى ۇسىنىس-تىلەكتەردىڭ قاجەتتىلىگىن “ماتەريالتانۋ” ءپانىن وقىتۋ بارىسىندا بايقاۋعا بولادى. ستۋدەنتتەردى ينجەنەرلىك ماماندىقتارعا دايارلاۋدا بۇل ءپاننىڭ ماڭىزى جوعارى, سەبەبى ماتەريالداردىڭ تەحنيكا مەن تەحنولوگيادا الاتىن ورنى ەرەكشە. ءارى قاراي بارماي-اق, كوسموستىق تەحنيكادا, ەلەكترونيكادا, اتوم ءوندىرىسىندەگى تاماشا جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى ساپالى جانە كوپ فۋنكتسيالى ماتەريالدارعا بايلانىستى ەكەندىگى بارشاعا ايان. عىلىم مەن تەحنيكانىڭ ءارى قاراي قارىشتاپ دامۋى وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان بەرگى ەكى ونجىلدىقتا عىلىمدا جاڭا باعىتتىڭ – نانوماتەريالدار مەن نانوتەحنولوگيانىڭ پايدا بولىپ ازىرلەنۋىمەن ەرەكشەلەنۋدە. عىلىمعا كەلگەن بۇل جاڭا باعىت قازىر ىرگەلى جانە قولدانبالى عىلىمداردىڭ تۇيىسىندەگى وتە ماڭىزدى باعىت بولىپ وتىر. نانوتەحنولوگيا جوعارى تەحنولوگيانىڭ ءبىر بولىگى عانا ەمەس, حح1 عاسىرداعى بىرىڭعاي جۇيە جاساۋشى ەكونوميكالىق فاكتور رەتىندە قاراستىرىلۋدا, ويتكەنى مۇنداي ەكونوميكاعا تەك تابيعي بايلىقتار مەن ولاردى وڭدەۋگە ارنالعان ەكونوميكا تۇرىندە عانا ەمەس, كەرىسىنشە, عىلىم مەن بىلىمگە نەگىزدەلگەن ەكونوميكا رەتىندە قاراۋ كەرەك ەكەندىگى تۇسىنىكتى. وسىعان وراي, جوعارى ءبىلىم بەرۋ سالاسى قوعامداعى عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ, جالپى ەكونوميكا مەن رۋحاني ۇردىستەردىڭ سۇرانىسىنا ۋاقىتىندا جاۋاپ بەرەتىندەي بولۋى وتە ماڭىزدى. وكىنىشكە وراي, قازىرگى كەزدە “ماتەريالتانۋ” ءپانى بويىنشا وقۋلىقتار مەن وقۋ باعدارلامالارى بۇل تالاپقا ساي بولماي بۇرىنعى دەڭگەيدە قالىپ وتىر, كوپتەگەن وقۋلىقتاردا “ماتەريالتانۋ” ءپانى ىرگەلى ەمەس, قولدانبالى عىلىم رەتىندە وقىتىلۋدا. بۇل دۇرىس تۇسىنىك ەمەس جانە ونىڭ قالىپتاسىپ كەتۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى “فيزيكالىق ماتەريالتانۋ”, ء“ماشينە جاساۋ ماتەريالتانۋى”, “جارتىلاي وتكىزگىشتەر ماتەريالتانۋى”, “قۇرىلىس ماتەريالتانۋى”, تاعى سول سياقتى وقۋلىقتاردىڭ ساناعا مول ءسىڭىپ كەتۋى مەن ۇنەمى قولدانىستا بولۋى. قازىرگى كەزدەگى قولدانىلىپ جۇرگەن وقۋلىقتاردىڭ بارلىعى جاقسى وقۋ قۇرالدارى بولىپ ەسەپتەلەدى, بۇلاردا ماتەريالداردىڭ قۇرامى, ماكروقۇرىلىمى مەن قاسيەتتەرىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستار وقىتىلىپ, زەرتتەلەدى. بىراق, بۇل بايلانىستار مەن ولاردى زەرتتەۋدىڭ ۇلكەن ءبىر كەمشىلىگى بار, ول ماتەريالدار مەن ولاردىڭ قاسيەتتەرىن انىقتاۋدا تەحنولوگيانىڭ ەسكەرىلمەۋى سەبەپتى, بۇل ءادىس ماتەريالداردىڭ قاسيەتتەرىن الدىن-الا بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرە المايدى. كەرەكتى ماتەريالدار الۋعا كوپتەگەن ەكسپەريمەنتتەر جاساۋ ارقىلى قول جەتكىزىلەدى, بىراق بۇل ءادىس ماتەريال قاسيەتتەرىنىڭ نەلىكتەن بولعانىنا جاۋاپ بەرۋگە ءالسىز بولىپ تابىلادى.
وسىنداي كەمشىلىكتەر ماتەريالدار الۋداعى جاڭا پرينتسيپتەردى ىزدەۋگە اكەلدى دە, بۇل ارادا ماتەريال قاسيەتتەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا تەحنولوگيا اسەرىنىڭ ءبىرىنشى ورىنعا قويىلۋ كەرەكتىگى ناقتى دالەلدەندى. وسى زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزىندە عىلىمنىڭ دامۋىنداعى جاڭا باعىت – نانوتەحنولوگيا قولدانىسقا كەلدى. نانوتەحنولوگيا ماتەريالداردىڭ قۇرامى, قۇرىلىمى مەن قاسيەتتەرىن اتومدار مەن مولەكۋلالاردى مانيپۋلياتسيالاۋ ارقىلى كەرەك باعىتتا وزگەرتىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن عىلىمنىڭ جاڭا باعىتى بولىپ قالىپتاسىپ كەلەدى. نانوتەحنولوگيا اتومدار مەن مولەكۋلالاردىڭ مەحانيكاسىنا بايلانىستى بولاتىندىقتان, ماتەريالداردىڭ اتومدارى مەن مولەكۋلالارى دەڭگەيىندە بولاتىن ۇردىستەر وزدەرىنىڭ ناقتىلىعى مەن كورنەكتىلىگىن ماكروماسشتابتا كورسەتە المايدى. ماسەلەن, اتومداردى بەلگىلى ءبىر وربيتا بويىنشا اينالىپ جۇرەتىن ەلەكتروندى فۋتبول دوبى رەتىندە قاراستىرساق, كەزدەيسوق جايعا تاپ بولامىز – دوپتىڭ تۇتاس قابىرعانى تەسىپ ءوتىپ, ارعى جاعىنا ءبىر-اق شىققانىن بايقايمىز. بۇل تاڭقالارلىق جايت كلاسسيكالىق فيزيكادا مۇلدەم كەزدەسپەيدى جانە كلاسسيكالىق فيزيكانىڭ زاڭدىلىقتارىنا قايشى كەلەدى, ونى تەك قانا اتومداردىڭ كۆانتتىق مەحانيكاسى نەگىزىندە تۇسىندىرۋگە بولادى. فيزيكتەر مۇنى تۋننەل ەففەكتىسى دەپ اتايدى. كۆانتتىق مەحانيكادا ەلەكترون ءارى ەلەمەنتتى بولشەك رەتىندە دە, ءارى ەلەمەنتتى تولقىن رەتىندە دە بىردەي قاراستىرىلادى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن مىسالدا ەلەكترون ەلەمەنتتى تولقىن رەتىندە قاراستىرىلادى دا, ول قابىرعادان تەسىك (تۋننەل) تاۋىپ, وتە شىعادى. ماتەريالداردىڭ وسىنداي “تۇسىنىكسىز” قاسيەتتەرىن جانە اتومدار مەن مولەكۋلالار دەڭگەيىندە بولاتىن باسقا دا ۇردىستەردى كۆانتتىق مەحانيكا نەگىزىندە عانا عىلىمي دەڭگەيدە ءتۇسىنىپ بىلۋگە بولادى.
قولدانىستاعى “ماتەريالتانۋ” وقۋلىقتارى كلاسسيكالىق فيزيكا زاڭدىلىقتارىنا سايكەس جازىلعاندىقتان, نانوماتەريالداردىڭ قاسيەتتەرىن تەرەڭ ءتۇسىنۋ ءۇشىن قاعيدالارى كۆانتتى مەحانيكاعا نەگىزدەلگەن جاڭا وقۋلىقتار قاجەت. نانوماتەريالدار مەن نانوتەحنولوگيالار تۋرالى عىلىمنىڭ قارىشتاپ دامۋى بۇل جاڭا ۇعىمداردىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ورتا مەكتەپتەرگە دە ەنۋىنە اكەلىپ وتىر. سوندىقتان “ماتەريالتانۋ” ءپانىن ەسكى باعدارلامالار مەن ەسكى وقۋلىقتار نەگىزىندە وقىتۋ قازىرگى جاعدايدا ۇلى كوشتەن ارتتا قالۋشىلىققا اكەلۋى ءمۇمكىن, ويتكەنى, ماتەريالتانۋدان ىرگەلى وقۋلىقتىڭ جوقتىعىنان “ماتەريالتانۋ” ءپانى كۆانتتىق مەحانيكا دەڭگەيىندە تەرەڭدەتە وقىتىلمايدى, جوعارىدا ايتىلعانداي, قولدانىستاعى وقۋلىقتاردىڭ بارلىعى دەرلىك كلاسسيكالىق فيزيكا دەڭگەيىندە جازىلعان. وسىعان بايلانىستى نانوماتەريالدار مەن نانوتەحنولوگيا عىلىمىن دامىتۋعا, عىلىمي ورتالىقتار جانىنان اشىلعان نانوتەحنولوگيالىق زەرتحانالار مەن ورتالىقتاردى زەرتتەۋ قۇرال-جابدىقتارىنا بولىنگەن قارجىلاردىڭ تيىمدىلىگى وتە از بولۋى ءمۇمكىن.
قازىر ەلىمىزدىڭ بىرقاتار جوعارى وقۋ ورىندارىندا “ماتەريالتانۋ جانە جاڭا ماتەريالدار تەحنولوگياسى” ماماندىعى بويىنشا ينجەنەر كادرلار دايىندالىپ شىعارىلۋدا. بۇل دۇرىس ءارى قۇپتايتىن ماسەلە دەسەك تە, ماماندارعا “ماتەريالتانۋ” ءپانى ەسكى باعدارلامالار نەگىزىندە وقىتىلۋدا. ەرتە مە, كەش پە, بۇل كەمشىلىكتەن ارىلۋعا تۋرا كەلەدى, ويتكەنى, جوعارىدا بىرنەشە ايتىلعانداي, “ماتەريالتانۋ” ءپانىنىڭ نەگىزى كلاسسيكالىق فيزيكا ەمەس, كۆانتتىق فيزيكا بولۋى ءتيىس. بۇلاي بولمايىنشا, ماتەريالتانۋدىڭ قازىرگى بولىنبەس تاراۋلارى بولىپ ەسەپتەلەتىن نانوماتەريالدار, نانوتەحنولوگيا, ماتەريال قاسيەتتەرىنىڭ ولاردىڭ ءمولشەرىنە تاۋەلدىلىگىن, اسا ۇلكەن سوزىمدىلىق, وتە جوعارى وتكىزگىشتىلىك سياقتى ەرەكشەلىكتەرىن كلاسسيكالىق فيزيكا نەگىزىندە ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس.
ماتەريالتانۋ ءپانى جانە “ماتەريالتانۋ جانە جاڭا ماتەريالدار تەحنولوگياسى” ماماندىعى بويىنشا قالىپتاسقان جاعدايدى وسى ماماندىقتىڭ باكالاۆريات, ماگيستراتۋرا باعىتتارى ستاندارتىن وزگەرتۋ ارقىلى رەتتەۋگە بولادى. بۇل وتە وزەكتى ماسەلە, ويتكەنى, نانوماتەريالدار مەن نانوتەحنولوگيا تۋرالى وقۋ ادەبيەتتەرى قازىر جوقتىڭ قاسى. نانوماتەريالدار مەن نانوتەحنولوگيالار جونىنەن ماماندار دايىنداۋ كۇن ءتارتىبىندە تۇرعان وزەكتى ماسەلە بولعاندىقتان سۇرانىس بۇلارعا جوعارى بولا بەرمەك, سەبەبى عىلىمنىڭ مۇنداي جاڭا باعىتى بارلىق سالادا (كوسموستى مەڭگەرۋدەن مەديتسيناعا دەيىن, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتەن ەكولوگيا جانە اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەيىن) تەحنولوگيالىق دامۋدى جاڭا ساتىعا كوتەرىپ, ادامزات ءومىرىنىڭ قارىشتاپ وركەندەۋىنە مۇمكىندىك بەرەتىنىنە نىق سەنىم بار. عىلىمي-تەحنيكالىق ساياسات پەن وندىرىسكە ينۆەستيتسيا قۇيۋ بويىنشا مامانداردىڭ پىكىرىنشە, باستالعان نانوتەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيانىڭ ادامدار ومىرىنە وڭ اسەرى وتكەن عاسىردىڭ 80-90- جىلدارىنان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان كومپيۋتەرلىك رەۆوليۋتسيادان بىرنەشە ەسە اۋقىمدى ءارى تەرەڭ بولماق. وسىعان بايلانىستى بۇل باستالعان نانوتەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيانىڭ شەشىلۋى ءتيىس كوپتەگەن ماسەلەلەرى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى مەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ دە الدىنا قويىلىپ وتىر.
امانگەلدى قاناەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.