يمام – حالىقتىڭ رۋحانياتىنا جاۋاپتى ادام. سوندىقتان, حالىق يمامنىڭ بويىنان بىرەگەي قۇندىلىقتار, ياعني كوركەم مىنەزدى, ادەپتىلىكتى, پاراساتتىلىقتى, زەرەكتىكتى, بىلىمدىلىكتى كورگىسى كەلەدى. وسى قاسيەتتەردى بويىنا جيناعان, ءدىني ءبىلىمى تەرەڭ, كوكىرەگى وياۋ ءدىن وكىلى رەتىندە جاميعاتتىڭ ساناسىن مازالاعان كۇردەلى دە سان ءتۇرلى ساۋالداردىڭ جاۋابى ءۇشىن قيىن دا سىندى, جوعارى جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ءجىتى سەزىنىپ, وڭىرىمىزدە ۋاعىز-ناسيحاتىمەن كوپشىلىكتىڭ قوشەمەتىنە بولەنىپ جۇرگەن جاس وكىل يمام نۇرلان اسانوۆ تۋرالى ايتقىم كەلەدى. سۇراستىرا كەلسەم, وكىل يمام جامبىل وبلىسىنىڭ تۋماسى, ءدىندار وتباسىندا دۇنيەگە كەلىپ, تاربيە العان. نۇرلان مەركە اۋدانىندا 14 جاسىنان قاجى اتانىپ, يمام بولۋدى موينىنا جۇكتەگەن ازامات. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسى الدىنداعى قارابالتا “حازىرەتى وسمان” يسلام ينستيتۋتىن 2006 جىلى ءتامامداپتى. ءارى تۇران ۋنيۆەرسيتەتى مەن كەيىننەن نۇر-مۇباراك ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اشىق مادەني ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ كۋالىگىنە يە بولعان قوس ءبىلىمدى يمام ەكەن. 2008 جىلدان بەرى جەزقازعان ءوڭىرى بويىنشا ءدىن وكىلى جانە جەزقازعان مەشىتىنىڭ باس يمامى. ماردىمدى جۇمىستارىمەن ءبىردەن كوزگە ءتۇستى. ارينە, ەكى جىل كوپ ۋاقىت ەمەس. ايتسە دە ىزگىلىكتى شارۋا تىندىرعانى جانە اقيقات.
جەزقازعان مەشىتى قالانىڭ شەتكەرى ورامىندا ورنالاسقان. اۋاسى كەڭ, تاماشا جازىق مەكەندى الىپ جاتىر. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ 2007 جىلعى شەشىمىمەن ءوز زامانىنىڭ قايراتكەرى, “قازاق” گازەتىن ۇيىمداستىرۋشى, ءوڭىرىمىزدىڭ وقىمىستى عالىمى, يمام, قاري احمەت يشان ورازاي ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. وزگەرىس مەشىتتىڭ كىرە بەرىسىنەن باستالدى. اينالاسى تەگىستەلىنىپ, اسفالت جولدارى توسەلىندى, جايقالعان تالدارى كۇتىمگە الىنىپ, بۇرىنعىدان دا جاسارا باستاعانداي. اسپانعا قولىن سوزعان مۇناراسىنان بۇرىن-سوڭدى ەستىلە بەرمەيتىن ازاننىڭ ءۇنى جارقىن شىعادى. قاسيەتتى رامازان ايىندا جاڭعىرعان قۇرانعا قۇلاقتارىن تىگىپ, تاراۋىق نامازىنان كەيىن ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن ورامنىڭ تۇرعىندارى راحاتتانىپ وتىرادى. مەشىتتىڭ ميحرابىن كەيىنگى ۇلگىدە قالاتىپ, ءمىنبارى مەن جايناماز تۇستەس كىلەمدەردى جايعىزىپ, جاڭارتتى. مۇنىڭ ءبارى قاي-قايسىمىزدى بولسا دا قۋانتتى. مەشىت جانىنان مۇسىلماندار اسحاناسىنىڭ قابىرعاسى كوتەرىلدى. ارينە, ىشكى-سىرتقى جابدىعى تۇگەلدەنبەگەن, دەگەنمەن قالا جۇرتشىلىعىنىڭ ازدى-كوپتى جاعدايىن شەشۋگە سەپتىگىن تيگىزۋدە. قاراجاتى جوق, نە ارتىندا قاراۋى قالماعان جاندى ارۋلاپ, اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋ – مەشىتتىڭ ءبىرىنشى وزىق كومەگى. جەڭىلدىكتەر جاساپ نە بولماسا قاجەتتى جاعدايدى مەشىت ءوز موينىنا الۋدا. جاڭا ءمايىتحانا سالۋ جوسپاردا.
مەشىتتىڭ ءدىني قىزمەتىن جاستار قاتارى باسقارا باستادى. جاڭا توپتاعى جاس بۋىننىڭ بىرلىگى بايقالادى. جاستىڭ اتى جاس, قادامىنىڭ جاستىعىنان جۇيرىك ويلار مەن ىستەر تۋىندايدى ەمەس پە, ارنايى قۇران وقىتۋعا بارساڭ, ك ۇلىمدەپ قارسى الىپ, ىلتيپاتپەن شىعارىپ سالادى. مۇسىلماندىقتىڭ ءيىسى اڭقيدى. بۇل مەشىت قىزمەتكەرى مەن حالىق اراسىنداعى ءتيىمدى ءتاسىل, ارينە يماندىلىقتىڭ جەمىسى, باسقارۋشى يمام قىزمەتىنىڭ ءبىر قىرى. “اللانىڭ بەرگەن ىرزىق-نەسىبەسىنە تاۋبە, بارىمىزعا شۇكىر, كەم-كەتىگىمىزدى ءجوندەپ, حالىقتى, ونىڭ ىشىندە جاستاردى مەشىتكە تارتۋ, جاميعاتتىڭ ءدىني ساۋاتى, كىتاپحانا اشۋ جانە ت.ب. تولىپ جاتقان ماقساتتارىمىزعا جاراتقان يەم, اللا جاردەم بەرسىن”, – دەگەن وكىل يمامعا ۇلىتاۋدان بالقاشقا دەيىنگى مەشىتتەردىڭ ءدىني جۇمىستارىن جولعا قويىپ, حالىقتىڭ رۋحانياتىنا جاۋاپتىلىقپەن قاراۋ وڭايلىققا ءتۇسىپ تە جاتقان جوق.
قاراپ وتىرسام, جەزقازعان ايماعىندا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن قۇران جارىسى – يگى ىستەرىنىڭ العاشقى بەت پەردەسى ەكەن. قۇراندا 114 سۇرە, 6666 ايات بار. وسى سۇرەلەردى ساناسىنا جيناقتاعان بالعىن ءجاسوسپىرىمدەردىڭ كەلەشەگى جارقىن. بىردەن “قۇران جارىسى بولادى!” دەگەن ءدۇمپۋ حابارعا قالا جۇرتى ەلەڭ ەتتى. “قۇدايىم-اۋ, مۇنداي دا جارىس بولادى ەكەن-اۋ” دەگەن تاڭدانىستار دا بولدى. سايىستىڭ باستى تالابى كەز-كەلگەن سۇرەنى مانەرمەن جاتقا وقۋ ۇلگىسى. جاستار باعىن سىناماق بولدى. ەسكەرەتىن جايت, وكىل يمام ساحناداعى سايىسكەردى حالىقتىڭ قوشەمەتىنە بولەندىرە كەلە, بىردەن ءوزىنىڭ ويىنداعى سۇرەنى ايتىپ بەرۋ توسىن تالابى كورەرمەندى تاڭقالدىردى ءارى قىزىقتىردى. ارينە, بۇدان سايىسكەر شىڭدالاتىن بولادى. جارىستان وزىپ شىققان 9 جاسار نامازحان جاس ەلدوسقا سۇيسىنە قارادىق. ءبىز ءۇشىن بۇل وزگەرىس بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرىمىزدىڭ كەلەشەگىنە جاڭا باستاۋ ءارى وڭىرىمىزدەگى ءبىرنەشە جەرلەردە وتكىزىلۋىنە مۇرىندىق بولدى. ءبىرتىن-ءبىرتىن ايماقتاعى مەشىتتەر قۇران جارىسىن وتكىزۋدى ءۇردىس ەتسە, مەن مۇنى مۇسىلمان جاس ورەننىڭ ساناسىنا سەبىلگەن نۇر ساۋلە دەپ ۇعامىن.
يسلام ءدىنى – بەيبىتشىلىك ءدىنى. ادام ساناسىنا يماندىلىقتى ءيىرىپ, اسىرەسە شىنايى يسلام ءدىنىنىڭ وسيەتىنە ءاربىر جۇرەكتى اسەرلى ۋاعىزبەن ۇيىتا ءبىلۋ – ەكىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن قاسيەت. بۇرىنعى جىلدارعا قاراعاندا, جۇما نامازىنا جينالاتىن جاماعاتتىڭ سانى ەكى ەسە. ياعني, يمام حالىقتى جيناي بىلەدى, ادەمى ناسيحاتىمەن جۇرتتى تارتا بىلەدى. نۇرلان بايجىگىت ۇلى جۇما سايىن تىرشىلىكتەگى ءىسىمىزدىڭ, جۇمادان جۇماعا دەيىنگى ارالىقتاعى ارەكەتىمىز بەن ءسوزىمىزدى ساراپتاۋعا, اللا الدىندا جاۋاپ بەرۋگە دايىندىق سەزىمىنە بولەيتىن تاماشا ۋاعىزدارىمەن باۋراپ الادى. اسىرەسە, بالالاردى ءدىني ءبىلىم الۋعا باعىتتاۋ, دىنگە بەت بۇرعان بالاسىنا اكە-شەشە قارسىلىعىنىڭ ۇكىمى, اتا-انانىڭ بالاعا, بالانىڭ اتا-اناعا دەگەن مىندەتتەرى مەن بورىشى تۋرالى تۇراقتى ۋاعىزدارى ءار وتباسىنىڭ تاربيە وزەگىنە اينالدى. ەلدى كۇلدىرە وتىرىپ, اشىق-جارقىن كوڭىلمەن, جىلى قاباقپەن جەتكىزگەننەن بولار, سانامىزدان ورىن العانىن سەزبەي, سۇيسىنە تىڭداپ, ءبىر ۋاق جۇبانىپ قالامىز. ءناپسى, حالال مەن حارام, جاقسى مەن جامان پيعىل, الاۋىزدىق پەن بىرلىك, سەنىم مەن كۇمان, كۇدىك پەن اقيقات جانە ت.ب. تاقىرىپتارىنىڭ جوعارعى ساتىسىندا اللاعا دەگەن ادالدىق پەن سەنىم تۇرادى.
ءبىر كەزدەرى ەكى قاتاردى قۇرايتىن, بۇگىندە جۇما نامازداردا قىسى-جازى, كۇننىڭ ىستىق-سۋىعىنا قاراماي جاميعات قاتارى مەشىت اۋلاسىندا. ءدىني مەرەكەلەردە مەشىتكە قاراي جاياۋ اعىلاتىن حالىقتىڭ سانى دا ءوستى.
جەتىم بالالارعا كومەك بەرۋ, كىتاپتار تاراتۋ, جاعدايى ناشار نە جالعىزىلىكتى ادامداردىڭ كوڭىلىن سۇراۋ مەن وتىنىشتەرىنە كوڭىل ءبولۋ, مەدرەسە شاكىرتتەرىنە كومەك, اۋىل مەشىتتەرىنىڭ جاعدايىنا قاراسۋ جانە ت.ب. سول سياقتى ىستەردى اتقارۋدا. بۇل دا ءبىر اللانىڭ كۇش-قۋاتى شىعار. سوڭىنان ەرگەن يمامداردىڭ ءبىلىمىن قولعا العانى بايقالادى. جۇما نامازىندا وزىنەن كەيىنگى جاس بۋىن يمامداردى حالىق الدىندا ۋاعىز ايتقىزدىرىپ, ءوزى جاميعاتپەن بىرگە وتىرىپ تىڭدايدى. جانە جينالعان كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن قاشاندا ۋاعىزعا اۋدارىپ وتىرادى. حالىق الدىندا ءوزىن مادەني ۇستاۋى, توسىن شاريعات سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرۋى مەن ۋاعىزدى مانەرلى دە جەتىك تىلمەن جەتكىزۋىنىڭ ءوزى ءبىر ۇلگى ەمەس پە؟ “ايماققا قاراستى مەشىت يمامدارىنىڭ ءبىلىمىن تارازىلاۋ, كەم-كەتىگىن تۇزەپ, جەتىلدىرىپ, تولىقتىرۋ مەن جاڭارتۋدا ەلىمىزدە نە شەتەلدە بولسىن, جىل سايىن ءوتىپ جاتقان يمامداردىڭ ءدىني ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ كۋرستارىنان قالدىرماۋعا زور ءمان بەرەمىن”, – دەيدى وكىلىمىز.
ماسەلەن, تاياۋدا نايب يمامى ايتجان اققوشقاروۆ تۇركيانىڭ بولۋ قالاسىندا بولسا, ءسال ەرتەرەكتە “بالماعامبەت بالقىباي ۇلى” اتىنداعى ساتباەۆ مەشىتىنىڭ نايب يمامى بەكزات سەيىتجاپپاروۆ سول ەلدەن ورالىپتى. ساتباەۆ, ۇلىتاۋ, تالاپ, تىپتەن 11-ءشى ەكسپەديتسيا ەلدى مەكەنىنىڭ مولداسى ەلىمىزدەگى يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ يسلام ينستيتۋتىندا ءبىلىمىن جەتىلدىرىپتى. بۇل يمامداردىڭ ءبىلىمىن شيراتۋ مەن شىڭداۋىنا جاساپ جاتقان جاعدايى.
جەزقازعان قالالىق وقۋ ورىنداردا قالا جاستارى, ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارى جاڭا يماممەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, دوڭگەلەك ۇستەل, پىكىر الماسۋدى داستۇرگە اينالدىردى. ونىمەن قوسا, قازاق-ورىس مەكتەپتەرى, اۋرۋحانا مەن اسكەري بولىمشە, قارتتار ءۇيى, جەتىم بالالار ۇيىندە ناسيحات جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. قازىرگى قازاق قىزدارى مەن مۇسىلمان ءدىنى نەمەسە قازاق جاستارىنىڭ ومىرىندەگى ءدىن تۋرالى تاقىرىپتار تىلگە تيەك بولىپ ءجۇر. بۇگىندەگى ء“دىنتانۋ” ءپانى وقۋشىنىڭ ءدىني كوزقاراسىن العاش قالاعانمەن ءارى قاراي دامىتۋدا وسىنداي جۇزدەسۋلەر قاجەت دەپ ويلايمىن. تولىپ كەتكەن ءدىني باسىلىم مەن كىتاپتار جونىندە تۇسىنىك بەرۋدى دە نازاردان تىس قالدىرمايدى. يمام كەزدەسۋلەردە نىساناعا ءتۇرلى ءدىني اعىمدار جەتەگىندە جۇرگەن جاستاردى الادى. وسى ءبىر كۇرمەۋى قيىن كۇردەلى جۇمىستىڭ وڭ شەشۋىن تابۋعا قالا, اۋدان اكىمدەرى, ىشكى ساياسات ءبولىمى, اقساقالدارمەن بىرلەسە وتىرىپ, شەشۋگە كىرىسۋدە. جانە ول ءتۇرلى سەكتا مەن ءدىني اعىمدار كۇرمەۋىندەگى مۇسىلمان قازاق جاستارىن ءداستۇرلى دىنىمىزگە قايتارۋ تەك مەشىت يمامى مەن ءدىن وكىلىنىڭ عانا ەمەس, بارشا مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ الدىنداعى ۇلكەن مىندەت ەكەنىن جالىقپاي ايتىپ كەلەدى.
توقسان ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, جاڭا يمامنىڭ جاس قادامىمەن ۇلكەن جۇمىستار اتقارىلۋدا, ءدىن مۇسىلمان قاۋىمىندا سەرپىلىس بار. بۇل جەردە يمامنىڭ ەڭبەگى زور, ونى اتاپ كورسەتكەنىمىزدىڭ ەش ابەستىگى جوق. قاسيەتتى ءدىنىمىزدى جانداندىرۋدا نۇرلان قاجىنىڭ ءسىڭىرىپ جۇرگەن ەڭبەگى بار. كوپشىلىكتى سوڭىنان ەرتە بىلگەن ازاماتتى قۇرمەتىمىزگە بولەگەن ءجون.
ءالي قاجى قاڭتارباەۆ, جەزقازعان.