“نۇر وتان” حدپ وبلىستىق فيليالى بىرنەشە اي بويى ەلىمىزدى قامتىعان “وتانداستار” اكتسياسىنا بەلسەنە قاتىسىپ, ءبىراز ءىس تىندىرعانى بايقالادى. جەر-جەرلەردە ۇيىمداستىرىلعان شارالار كەزىندە ساۋالنامالارعا ءجۇز مىڭنان استام ادام تارتىلىپ, كوپتەگەن باعالى ۇسىنىستار جيناقتالىپتى. بولىمشەنىڭ ءماجىلىس زالىندا وتكەن ء“تىل – حالىق جانى, دوستىق پەن بىرلىككە باستايتىن جول” اتتى دوڭگەلەك ۇستەلگە ءتىل جاناشىرلارى, مەملەكەتتىك, قوعامدىق, ساياسي ۇيىم, جاستار وكىلدەرى, دەپۋتاتتار قاتىسىپ, تولعاقتى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە وي-پىكىرلەر الماستى. جيىندى فيليال توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆيكتور مولودوۆسكي اشتى. ول مادەنيەت مينيسترلىگى ازىرلەگەن ءتىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما جوباسىنىڭ كەڭ تالقىلانىپ جاتقانىن, ونى جۇزەگە اسىرۋعا ۇلەس قوسۋ اركىمنىڭ ابزال بورىشى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
جيىندا ءبىرىنشى بولىپ ءسوز العان وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى نۇرلان جامانتاەۆ قازاق ءتىلىن قولدانۋ اياسىنىڭ كەڭىپ كەلە جاتقانىنا ناقتى مىسالدار كەلتىردى. وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا قازاق بالالارىنىڭ 30 پايىزى عانا انا تىلىندە ءبىلىم السا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش ەكى ەسەگە جۋىق وسكەن. ورىس ءتىلىندەگى ءبىلىم ۇيالارى جانىنان قازاقشا سىنىپتار اشۋ ارقىلى باستاۋىش مەكتەپتەر سانىن كوبەيتۋ ماقساتى تۇر. وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىعىندا 21 توپ جۇمىس ىستەسە, ەندى 67-گە جەتكەن. 13 اۋداندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ 83 وقۋ توبى ۇيىمداستىرىلعان. بۇدان تىسقارى 1000-عا جۋىق قازاق ءتىلى ۇيىرمەلەرىنىڭ 13000 تىڭداۋشىسى بار. 39 ەلدى مەكەننىڭ اتاۋى وزگەرتىلىپ, 24-ءىنىڭ ترانسكريپتسياسى تۇزەتىلگەن. بايانداماشى مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنسەم دەگەن قۇلشىنىستىڭ وزگە ۇلتتار اراسىندا دا ارتىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. ۇلت بىرلىگىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە سانالاتىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بالاباقشا, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىندارى, مەملەكەتتىك قىزمەت جانە قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك, كاسىپكەرلىك سالاسىنىڭ بارلىعىندا باتىل قولدانىسقا ەنگىزىپ, ومىرلىك قاجەتتىلىككە اينالدىرۋ جولدارىن ورتاعا سالدى. وبلىستىق قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەرگەي بورودين مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كەڭەيتۋ باعىتىندا قالىپتاسقان ءىس-تاجىريبەلەر جونىندە اڭگىمەلەسە, وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى مارا جۇماباەۆا باعدارلاما جوباسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ۇدەرىسىنىڭ ءتيىمدى جولدارى مولىنان قامتىلعانىن اتاپ ءوتتى.
“اسىل مۇرا” مادەنيەت ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى تاڭات سۇگىرباەۆ كوشە اتتارىن قازاق تىلىندە عانا جازۋ كەرەك دەگەن ماسەلە كوتەردى. ونىڭ ۇسىنىسى ارقيلى پىكىر تۋعىزعانىمەن, نەگىزسىز ەمەس. مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ تەزىرەك قابىلدانۋىن ءوتىندى. قازاق تىلىنە قاتىستى كەي ماسەلەلەردىڭ كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلسە دە, شەشىلمەي كەلە جاتقانىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, جاڭا باعدارلامادان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىنىن جاسىرمادى. ءتىل بيلىك قۇرالى. جۇرت قاي تىلدە سويلەسە, سول ءتىل ۇستەمدىك ەتەدى, دەگەن سوزدەرى انا ءتىلى تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىقتان ايتىلعانىن اڭعارۋعا بولادى. “جاس وتان” جاستار قاناتىنىڭ مۇشەسى رۋستام ەسەنبەرگەنوۆ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قوعامداعى ءرولى مەن ماڭىزىن ارتتىرۋعا, قوعام نازارىن اۋدارۋعا, تۇسىنىك جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالاردىڭ جالعاساتىنىن مالىمدەدى. وسى ورايدا اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق توپ قۇرۋ كوزدەلگەن. “قازاقشا سويلەسەيىك!”, “مەملەكەتتىك ءتىل – مەنىڭ ءتىلىم”, “ۇزدىك اۋدارماشى”, تاعى باسقا شارالار باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان.
“دوڭگەلەك ۇستەلگە” قاتىسۋشىلار تاراپىنان ساۋالدار از قويىلعان جوق. ولار مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەتۋدى وتباسىدان, بالاباقشالاردان, مەكتەپتەردەن باستاۋ, ۇعىنۋعا جەڭىل وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالداردى جەرگىلىكتى باسپاحانالاردا باسىپ شىعارۋ, بىلىكتى قازاق ءتىلى ءپانى كادرلارىن ازىرلەۋ توڭىرەگىندە اڭگىمە-سۇراقتار جولدادى. سقمۋ-ءدىڭ پرورەكتورى مۇكاراما تايجانوۆا ۇلتتىق مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتۋ جايىن قوزعاي كەلىپ, تاڭات سۇگىرباەۆتىڭ حالىقتىڭ قۇلاعىنا ابدەن سىڭگەن, كوزى ۇيرەنگەن اتاۋلاردى ءبىر تىلدە عانا جازۋ يدەياسىن قولدايتىنىن ايتسا, ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جانار تالاسباەۆا ورىس مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلى ءپانىن وقىتۋداعى پروبلەمالاردى ءسوز ەتتى. مادەنيەت قىزمەتكەرى قىمبات وسپانوۆا كەي ورىس بالاباقشالارىندا قازاق ءتىلى ۇيرەتىلمەيتىنىن سىنعا الدى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار ەلىمىزدە قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋگە دەگەن جاعدايدىڭ تولىققاندى جاسالعانىن, نيەت, تالپىنىس بولسا, ەشقانداي قيىندىق جوعىن ايتىسىپ, ەرتەڭگە كۇنگە دەگەن ۇلكەن ۇمىتپەن تاراستى.
ءومىر ەسقالي, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.