ءسوز سويىل ء(ازىل-وسپاق, سىن-سىقاق)

مىرزاتايدىڭ اۋليەسى

ەل قادىرلىسى ءابىش كەكىلباي­ ۇلى ماڭعىستاۋعا كەلگەن ءبىر ساپارىندا اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ: – انا جىلى وسى ماڭ­عىس­تاۋعا كوپ دەلەگاتسيا كەلدى. ىشىندە مىرزاتايدىڭ اۋليەسى دە بار, – دەپ جىميعانى بار... بىزدەر قاپە­لىم­دە بۇل ءسوزدى تۇسىنبەي قالىپ ەدىك, ابەكەڭ: – بەلگىلى ازاماتتاردىڭ ءبىرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ءبىر ۇلكەن جيىندا مىناداي پىكىر ايتقان: “ماڭعىستاۋدا 362 اۋليە بار ەكەن, ال 363-ءشى اۋليە – ءابىش دەپ تانۋ كەرەك”, – دەگەنى... مۇنداعى ءابىشتىڭ “مىر­زا­تاي­دىڭ اۋليەسى” دەپ ازىلدەپ وتىرعانى ءوزى ەكەن. تاعى بىردە استانادان ۇشىپ اقتاۋعا جاقىنداعاندا قالىڭ تۇ­مان ءتۇسىپ, دىم كورىنبەي كەتەدى. جولاۋشىلار ۇرەيلەنىپ, قورقا باستايدى. سوندا ءابىش: – جولداستار, قورىقپاڭدار. ءبىز اۋليەلى جەردە ۇشىپ كەلەمىز جانە ارالارىڭدا مىرزاتايدىڭ دا اۋليەسى بار, – دەپ كۇلگەن. سونىڭ اراسىندا اسپان اشىلىپ, ۇشاق امان-ەسەن قونادى. – انەكي, ايتتىم عوي, – دەپ ابەكەڭ جۇرتتى تاعى كۇلدىرگەنى. *  *  * اتىراۋ وبلىسىندا وتكەن جاستار اپتالىعىنا بارعان اقىن فاريزا وڭعارسىنوۆا, جازۋشى مەرەكە قۇلكەنوۆ, كۇيشى ءشامىل ابىلتاەۆ, تاعى باسقا دا جاس انشىلەردى اۋداندىق پار­تيا كومي­تەتىنىڭ ءبى­رىن­شى حاتشىسى قابىلدايدى. داستارحان با­سىندا ءشامىل اعامىز قۇرمان­عا­زىعا, دىنمۇحامەد قو­ناەۆ­قا ارنال­عان كۇيىن تارتىپ بو­لادى دا: – “حاتشى” دەيتىن كۇيىم بار, سو­نى سىزگە ارنايمىن! – دەيدى اۋدان باس­شىسىنا. ول كادىمگىدەي ەلپەڭدەپ, ءجون-جورالعىسىن جا­ساي­دى... وردەندى وزات تۇيەشىنىڭ ۇيىنە تۇسكەندە “ەڭبەك ەرى” تۋرالى كۇيىن و كىسىگە ارنايتىنىن ايت­قاندا, تۇيەشى اعامىز دا قوشەمەتىن بارىنشا كورسەتىپ باعادى... سودان ارا قاشىقتىعى ءۇش ءجۇز شاقىرىمداي اتىراۋعا پويىزبەن قايتاتىن بوپ ساعىز ستانساسىنا  ءتۇن جارىمدا كەلسە, بيلەت جوق. كاسساداعى قىزعا سالعان كىسىلەردىڭ دە بەدەلى بيلەت الۋعا جاراماعاسىن: – كوپەن, – دەيدى ىشىمىزدەگى ءىرى اعامىز, – “ارا” جۋرنالىنىڭ كۋالىگىن كاسسيرگە كورسەتشى, قورىقسا دا بيلەت بەرەتىن شىعار. – ءاي, قايدام, – دەيدى كوپەن ءامىر­بەك ازىلگە جىعىپ. – مەنەن گورى ءشامىل اعامىزدىڭ بارعانى دۇ­رىس شىعار. كاسساداعى قىزعا كۇي ار­ناسا, قۇداي بىلەدى, قۇر قايتپايدى. ب.ساعىرباي. استانا. * * * ەكى ەسىكتى مەكتەپ “ەكى ەسىكتى دۇكەن” جازىپ, وسپانحان اعامىز كۇلدىرىپ ەدى, ەكى ەسىكتى دۇكەن بارىن ءبىلدىرىپ ەدى. ەندى, مىنە, نارىقتىڭ زامانى تۋىپ, ەكى ەسىكتى مەكتەپ كوردىك. ەكى ەسىكتى مەكتەپ اشقان, اعايلار دا ەر ەكەن, ايىرماسى دۇكەننەن ەسىكتەرى كەرى ەكەن. دۇكەندە: الدىڭعى ەسىك – تاپشى ەسىك, ماكارون مەن تارى بار, ارتقى ەسىك توق – جاقسى ەسىك, جوقتان وزگەنىڭ ءبارى بار. مەكتەپتە: الدىڭعى ەسىك – جاقسى ەسىك, ارتقى ەسىك – تاپشى ەسىك. جاقسى ەسىك – توقتىكى, تاپشى ەسىك – جوقتىكى. توق تا, جوق تا, ءوز ەسىكتەرىن سەزەدى ەكەن. الدىڭعى ەسىكتە – كەزەك ەكەن, توق توققا, جوق جوققا دەپ, توق جاعىنان كەلىپ توقتاساڭ, قيىن ەمەس “توققا” اسا, وقىپ جاتىر وندا 5-6 بالا كوپ بولسا. توق توققا, جوق جوققا دەپ, جوق جاعىنان كەلىپ توقتاساڭ, جوقتىق قىسىپ تۇر “جوقتى” اسا. ءار سىنىپتا 30-40 بالا توپتاسقان, وداق تاراعاندا اقشا الىپ قالماي شوق باسقام. ...اقشاسى بار – توق ەسىكتى ىزدەيدى, اقشاسى جوق – جوق ەسىكتى ىزدەيدى. الەكساندر الحان. شىمكەنت. * * * وتپەلى كەزەڭ حيكايالارى «بارعا» باردىم ءومىر بويى مال-جاننىڭ قامىمەن ءجۇرىپ, اۋىلدان ۇزاپ شىقپاعان قۇرىم قۇرداسىما “بوي جازىپ ءبىر دەمالايىنشى” دەگەن وي كەلدى مە, ءبىر كۇنى ماعان ارنايى كەلىپ: – شارۋا دا شارشاتىپ ءجۇر. قالاعا بارىپ ءبىر سەرپىلىپ قايتسام با دەپ سەنەن كەڭەس سۇراي كەلدىم. جاي-جاپسارىن جاقسى بىلەسىڭ عوي, اۋەلى قايدا بارعانىم ءجون؟ – دەگەنى. قازىرگى زامان بىرەۋگە بىرەۋ كەڭەس ايتاتىن كەزەڭ بە؟ وزىمە دە كەڭەس كەرەك بوپ جۇرگەن. ايتسە دە, قۇرداسىمنىڭ تۋرا ماعان با­عىشتاپ كەلگەن نيەتىنە كوڭىلىم كوك­كە كوتەرىلىپ, مەسەلىن قايتار­ماي بىلايشا كەرەمەت كەڭەس بەردىم: – ە... ە... ە! قۇر-دا-... س-س! ەن­­دە­شە, دەمالىستى ەستەن كەت­پەس­تەي كوڭىلىڭدى سەرگىتەر, ءوزىڭدى ءارى-بەرىدەن سوڭ جەلپىنتەر ورىن – قالاداعى “باردان” باستاعانىڭ ءجون. – “بارى” نەسى؟ – “بار” دەگەن سوڭ بار! پەيىش­كە بارماعانمەن, سونىڭ بەرگى جاعىندا بولىپ قايتاسىڭ! ايتاتىن نەسى بار, قالعانىن “بار­عا” بارعان سوڭ كورەرسىڭ! – دەپ قىزىقتىرا قۇپيالاي ءتۇستىم. قۇرداسىم شىنىمەن دە قىزىقتى. سودان قۇرداسىم مەنىڭ بەرگەن كەڭەسىممەن قادامىن “باردان” باستاعان عوي. ەلگە ورالعاننان كەيىن قۇر­داسىم “بارعا” بارعانىن بى­لايشا اڭگىمەلەگەن-ءدى: – سەنىڭ كەڭەسىڭمەن ءارى قالاعا كىرگەننەن “بارعا” بار­دىم. “بار­دا” ءبارى بار ەكەن, ءىشىن­دە مەن سياق­تىلار دا بار­شىلىق ەكەن, اراق پەن شاراپ, سىرا دا مول ەكەن. قوجايىنى دا نار ەكەن, كومەكشىسى زىپىعان جەڭگە ەكەن, كۇنى-ءتۇنى ويلايتىنى تەڭگە ەكەن. اۋەن-سازى زار ەكەن, داياشىسى دا وزىنە پار ەكەن. جى­مىڭ جۇزىمەن ءجيى-ءجيى جا­نىما جا­ناسا وتىرىپ, ومى­راۋ­ىن اشا ارقامنان قاقتى, ەلىكتىرە ال­قى­مىن يىسكەتىپ باقتى, ءسويتىپ تالاي “مىڭدىقتى” قاقتى... “بار­عا” بارام دەپ, اراق-شاراپقا ءاب­دەن بارلىعىپ, داۋىسىم قارلى­عىپ, بويداعى بارىمدى بارداعىعا بەرىپ قايتتىم, بار اقشادان ايرىلىپ, ەندى بارماستاي بولىپ جەرىپ قايتتىم! اتالىق ابدەش ۇلى. ماڭعىستاۋ وبلىسى. * * * تەلەديدارداعى تالكەك پەتر پەتروۆيچ كۋكۋشكين تەلەديدارىن قوسا قالىپ ەدى: – اپاتقا ۇشىراعان ۇشاقتا 267 ادام بولعان... – دەپ قالدى ديكتور. كۋكۋشكين كىدىرتپەي كەلەسى جەلىنى قوسىپ ەدى, مۇندا دا: – بۇل كولىك اپا­تى­نان... – دەپ جاتىر ەكەن, جايسىز حابار­لاردان ازا بويى قازا بولىپ قالاتىن كۋكۋشكين ىلەزدە ءۇشىنشى جەلىنى اۋىستىرىپ ەدى, مۇندا دا ءسوزدىڭ ىڭعايى: – ءتىلسىز جاۋ – ورتتەن قازا بول­عاندار, – دەگەن جايسىز اڭگىمە ەكەن. ...كۋكۋشكين “قايدا بارساڭ دا قور­قىتتىڭ كورى” بولعان حابار­لار­عا قاپالانىپ كەلەسىسىن قوسىپ ەدى: – قارۋلى قانىپەزەردىڭ قولى­نان بالا دەمەي, شاعا دەمەي باقانداي... – دەگەن حا­باردى ەستىدى. ول قانقاقساتار ءۇندى ەستىگىسى كەلمەي, جايماشۋاق ءان-اۋەز تىڭداماق بولىپ ەدى, مۇنىسى دا: – الىپ كوپىر جارىلىپ... – دەپ سىڭسىپ بەرگەنى... ...سوڭعىسى: “بۇل جۇقپالى اۋرۋدان مىڭداعان ادام كوز جۇمدى” دەگەنىندە كۋكۋشكيننىڭ دەرتى قوزىپ, ىزا-شۋدىڭ ەكپىنىمەن تەلەديدارىن بالكوننان لاقتىردى دا جىبەردى... بالكوننان بولمەسىنە ەنگەنى سول, جەرگە تۇسكەن تەلەديدارى جارىلىپ, جالىن اتا شارتىلعا ۇلاستى. كۋكۋشكين ءسال وتىرىپ, ەسىن جيناپ ەدى, قۇلاعىنا كورشىنىڭ تەلەديدارىنىڭ داۋىسى ەستىلدى: “بەلگىلى بيزنەسمەننىڭ كولىگى جارىلىپ...” دەپ كەلتە قايىردى دا: “جاڭا ازىردە بولعان وقيعا” دەپ ديكتور ءسوزىن پەتر پەتروۆيچ كۋكۋشكين تۇراتىن ءۇيدىڭ مەكەن-جايىن ايتۋدان باستادى. انتون ماكۋني. * * * ماعىناسى مايىسقان ماقالدار لاۋازىم يەسى ورنىنان تۇسسە دە, بيلىك ايتۋىن قويمايدى. * * * “اكىم بىلەدى” دەگەن وسەدى, ء“وزىم بىلەمىن” دەگەن وشەدى. *** دەمەۋشى بول­ما­عان فيرمادان, قاڭىراپ تۇرعان فەر­ما ارتىق. *** ۇل وسىرمە, قىز ءوسىر, قالىڭمالى كول-كوسىر. * * * رەكەتتەن قو­رىق­قان – ساۋدا جاساماس. * * * قوناق ەسىكتەن, ۇرى تەسىكتەن كىرەدى. * * * ماي ينسپەك­تو­رى­­نىڭ ازىعى – جولدا. * * * ۇرى مەن ساتۋشى بۇيىرماعانىن جەيدى. ەرماحان  شايحى ۇلى. الماتى. * * * قارىمتا تويعا باردىم, ءان سالىپ جىرلاپ قايتتىم, توي باستاپ, شاپان كيىپ جىرعاپ قايتتىم. شاشۋى دەپ ءوز قالتامنان 500 بەرىپ, كونياگىن بەس جۇلدىزدى ۇرلاپ قايتتىم. تاركىلەندى ءوزى بي, ءوزى قوجا اركىم ەندى, ۇلكەن سىيلاۋ ورالماس قايتىپ ەندى. ەجىرەي مەن بەزىرەي تولىپ كەتتى, و, توبا تاربيە دە تاركىلەندى. ۇمىتپاڭدار جاپون, كورەي, نەمىستەر, اعىلشىندار, ەرىكتەرىڭ مەيلى عوي نەعىلساڭدار. بىراق تا جىلدامدىققا قۇنىقپاڭدار, ماشينەنى ەسكىرتىپ قۇرتپاڭدار. سىزدەردەن كەيىن ماقتانىپ, بىزدەر مىنەتىنىمىزدى ۇمىتپاڭدار. شايحان حامزا ۇلى. تاراز. * * * شوپىردىڭ شوشالاڭى ەرى مەن ايەلى بۇزىلىپ قالعان كولىكتەرىن جوندەۋ شەبەرحاناسىنا مىقشىڭداپ يتەرىپ اكەلە جاتىپ كۇيەۋى: – بۇنى بىزگە ساتقان كىسى شىنىن ايتقان ەكەن, – دەپ قالادى. سوندا ايەلى: – نە دەپ ەدى؟ – دەگەندە: – بۇل كولىك جا­نار مايدى وتە كوپ ۇنەمدەيدى دەپ ەدى... – دەپتى كۇيەۋى كۇيىنە. * * * ەكى ەركەكتىڭ اڭگىمەسى. – ايەلىم رولگە وتىرعاندا نايزاعايىڭ ايدالادا قالسىن! – نە, قۇيىنداي ۇشا ما؟ – جوق-ا, ايداسا بولدى تەرەككە بارىپ تىرەلەدى... * * * – شوپىرلىق كۋالىك العا­نىڭىزعا كوپ بولعان سياقتى ەدى, كولىگىڭىزدى جۇرگىزبەي ءجۇرسىز عوي؟ – اكە-كۇكە دەپ ازەر العان كۋالىكتەن ايىرىلىپ قالسىن دەيسىڭ بە!.. * * * ءبىر كەلىنشەكتىڭ جولدا كولىگى بۇزى­لىپ, ءبىر تاكسيدى توق­تاتىپ, جۇرگىزۋشىسىنە كومەكتەسۋىن وتىنەدى. تاكسيست ونىڭ كولىگىنىڭ استى-ءۇستىن قاراپ جاتقاندا كەلىنشەك: – كوپ جەرى ءب ۇلىنىپ پە؟ – دەپ سۇرايدى. سوندا ءبىراز جەرىن نۇقىپ كورگەن تاكسيست: ەگەر بۇنىڭىز تەحنيكا بولماي, ءمىنىس ات بولعاندا – بۇنى نە بايلاپ سوعىمعا سويى­ڭىز, نە بىردەن اتىپ تاستاڭىز دەر ەدىم, – دەگەن ەكەن. * * * ارىپتەر مەن تىنىس بەلگىلەر تايتالاسى بىردە, ارىپتەر مەن تىنىس بەلگىلەرى ء“بىزدىڭ قاعاز بەتىندەگى ءرولىمىز” اتتى بىرىككەن ءماجىلىس وتكىزىپ, باس قوسۋدى ۇلكەندىگىن پايدالانىپ باس ءارىپ اشىپتى. “مەن بارلىعىڭنىڭ دا باستىعىڭمىن. سەبەبى, قاعاز بەتىندە ەڭ ءبىرىنشى بولىپ مەن جازىلامىن”, – دەپ ول ءسوزىن اياقتاي بەرگەندە كوپ نۇكتە: “ەگەر, سەنىڭ الدىڭدا جازىلماعان ءسوز بولسا اۋەلى مەن تۇرمايمىن با؟!” – دەپ رەنجي باستاعاندا, تىرناقشا: “اعايىندار, بوسقا قىزىل كەڭىردەك بولماڭدار, كوپ نۇكتەنىڭ الدىندا اۋەلى مىنا كوكەڭ تۇرادى”, – دەپتى. جينالعاندار: “ە, سولاي ەكەن-اۋ-ءا”, – دەپ تىرناقشانىڭ استىنا كوپشىك قويا بەرگەندە, ءۇتىر ءسوز الىپ: “قۇر­مەتتى مىرزالار مەن حانىمدار, قاعاز بە­تىندە مىنا ءبىزدىڭ ءرو­لىمىز جوعارى, سون­دىق­تان ءبىز سەندەردەن ءبىر ساتى جوعارى تۇ­رامىز”, – دەگەن عوي. سوندا نۇكتە: “توقتا-ەي, وسى تۇرعان جە­رىڭدە “قالپاعىڭدى قايىرىپ جىبەرەيىن بە؟ ءبىز بولماساق, سەندەردە ۆووبششە تورموز جوق قوي”, – دەگەن ەكەن. مىنا سوزگە ءۇتىر شىداماي: ء“سوزىم دالەلدى بولۋ ءۇشىن سىزدەرگە دالەل كەلتىرەيىن. باياعىدا تۇرمەگە ايدالعان بىرەۋدىڭ قولىنا قاعاز بەرىپ جىبەرىپ, وندا “اتۋعا بولمايدى بوساتۋعا” دەپ جازىلعان ەكەن. ال سوندا, مىنا بىزدەردى دۇرىس پايدالانباۋدىڭ كەسىرىنەن ءبىر ادام اتىلىپ كەتىپتى. ەگەر, ءبىز “بولمايدىدان” كەيىن تۇرعانىمىزدا ول ادام ءتىرى قالاتىن ەدى. جازىم بولعاندا, ءبىزدى “اتۋعادان” كەيىن قويىپ, ول ادام شەيىت بولىپ كەتىپتى”, – دەيدى وكىنىشپەن. جينالعاندار مۇنىڭ ايتقانى شىنىندا دا دۇر-ر-ىس ەكەن-اۋ, سوندىقتان ۇتەكەڭدى سىيلاۋ كەرەك دەسىپ وتىرعاندا نۇكتە: ء“اي, سەندەر نە دەپ مىجىپ وتىرسىڭدار, ەگەر ءبىز بولماساق, سەندەر ساعىزشا سو-زى-لىپ, يا اڭگىمە بىتپەيدى, يا قاعازدىڭ بەتىنە دە سىيماي كەتەسىڭدەر عوي. سوندىقتان, قاعاز بەتىندەگى ءبىزدىڭ ءرولىمىز جوعارى, ونى ءبىلىپ قويىڭدار, ءبىز اڭگىمەنىڭ ءتۇيىنىمىز”, – دەپ ەكىلەنگەن كورىنەدى. سول كەزدە سۇراۋ بەلگىسى ورنىنان اتىپ تۇرىپ: “تاك, سەندەر ءبىزدىڭ ءرولىمىزدى تۇسىنبەي “دىرىلداپ” كەتىپ باراسىڭدار. ەگەر ءبىز بولماساق, سويلەمنىڭ دە, ءسوزدىڭ دە ماعىناسى كەتەر ەدى. مىسالى, باستىق جۇمىسشىعا ءبىزدى پايدالانباسا قالاي عانا ۇرسادى؟ ارينە, سۇراۋ بەلگىسىن قويىپ ۇرسادى. ماسەلەن: “سەن نەگە جۇمىسقا كەشىگەسىڭ؟” بولماسا ايەلى كۇيەۋىنە: ء“اي, سەن نە سۇمىرەيىپ تاڭ اتقاندا كەلىپ تۇرسىڭ؟ وي, قايىرشى, تۇنىمەن قايدا ءجۇرسىڭ؟” – دەمەي مە؟! ءبىز تاقىرىپتان كەيىن كەلسەك تە, نە بولماسا ءسوزدىڭ ەڭ ارتىنان كەلسەك تە جۇرتتىڭ بارىنە ۇرەي تۋعىزىپ تۇرمايمىز با؟” – دەپ وجەكتەپ بارا جاتقاندا سىزىقشا: “سەن سۇرەكە, نەگە قوقاڭدايسىڭ وسى؟ ءاي, وسى ەكى ادام سويلەسكەندە ءسوز باسىندا ءبىز تۇرامىز عوي! ال ءبىزدى قويماي ەكى مىقتىڭدى سويلەتىپ كور!” – دەپ اقيلانا باستاپتى. وسى ءسات لەپ بەلگىسى: – اعايىندار, قۇر بوسقا كەرىلدەسپەسەك. قاعاز بەتىندە دە, باسقا جەردە دە ءسوزدىڭ سوڭىندا ءبىز تۇرماساق, سەندەردىڭ كوك تيىن قۇندارىڭ جوق. اتويلاسا دا, باستىقتار ايقايلاسا دا, بىردەمە ىستەۋگە شاقىرسا دا, بۇيىرسا دا ءبىزسىز سەندەردىڭ كۇندەرىڭ جوق! – دەپ كەرگيدى. بۇلاردى تىڭداپ جايىلىپ جاتقان اق قاعاز: ء“يا, بۇل ايتقاندارىڭ دا ءجون شىعار, بىراق كۇڭكىلدەسپەي-اق, ۇجىم بولىپ, ءبىر-بىرىمىزبەن “ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى” بولىپ, كەمشىلىگىمىزدى كورسەك تە كورمەگەن بولىپ جۇرە بەرەيىك”, – دەگەنىندە, ءبارى وسى ءبىر تۇرلاۋلى سوزگە توقتاعان ەكەن دەيدى. مۇقانبەتۋللا كەمەر. اقتوبە وبلىسى. ______________________________ ءمۇيىستى جۇرگىزگەن بەرىك سادىر.