باعدارلاما باياندى بولسىن
اسىلى, ءتىلدى ادامدار اراسىنداعى قاتىناس قۇرالى دەپ ءتۇسىنۋ جەتكىلىكسىز. ويتكەنى, ءتىلدىڭ ارتىندا بۇتىندەي ءبىر ۇلت تۇر. ياعني, ءتىل – قاي حالىقتىڭ بولماسىن باعا جەتپەس مۇراسى, بايلىعى. “وتكىردىڭ ءجۇزى, كەستەنىڭ ءبىزى, ورنەگىن سەندەي سالا الماس...” دەپ ۇلى اباي اتامىز ءتانتى بولىپ, تاعزىم ەتىپ كەتكەن انا ءتىلىمىزدى ساقتاۋ, قۇرمەتتەۋ, ارداقتاۋ – مىندەتىمىز, پارىزىمىز. جۋىردا حالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان ءتىل باعدارلاماسىنىڭ جوباسى – بۇگىندە ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋعا قىزمەت جاسايتىن ماڭىزدى قۇجات ەكەندىگىنە داۋ جوق. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرۋدا ۇزدىكسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ, وسىناۋ قيىن ءىستىڭ ءاردايىم باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭىپ, شىنايى جاناشىرلىق تانىتقان ازاماتتاردىڭ العى ساپىندا جۇرگەن قايراتكەر عالىم, بۇگىندە الماتى قالاسى ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باستىعى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆقا جولىعىپ, جاڭا جوبا جايىندا وي بولىسكەن ەدىك.
– كەنجەحان ءىسلامجان ۇلى, ءتىل شارۋاسىنىڭ كوشىن تۇزەۋگە باعدار بولاتىن باستى قۇجاتتىڭ جوباسى كىمدى بولسا دا بەيجاي قالدىرمايتىنى بەلگىلى. ءتىل سالاسىندا كوپتەن ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن عالىم-مامان رەتىندە پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى...
– باعدارلاما جوباسىنان مادەنيەت مينيسترلىگى ماماندارىنىڭ ءبىراز تەر توگىپ, ىجداھاتتى جۇمىس ىستەگەنى كورىنىپ تۇر. الدىڭعى باعدارلامالاردىڭ بارلىعىنىڭ دايىندالۋى مەن قابىلدانۋىنا ءبىر كىسىدەي اتسالىسقانبىز. ويىمىزداعىنى وتكىزە الماي, جادىمىزداعىنى جازا الماي بارماق تىستەگەن ساتتەرىمىز دە از بولماعان. ال مىنا باعدارلامانىڭ ءبىتىمى ولاردان بولەكتەۋ دەۋگە بولادى. ارينە, قازىر زامان باسقا, تالاپ بولەك, باعدارلامانى جاساۋشىلار سول زاماناۋي سۇرانىستاردىڭ ۇدەسىنەن شىعۋعا تىرىسقان.
– سوندا قانداي وزگەشەلىكتەردى بايقادىڭىز؟
– ەڭ الدىمەن, باعدارلامانىڭ قۇرىلىمى مەن جازىلۋ ءستيلى باسقاشا. سوعان سايكەس, ونىڭ ماقسات مۇراتى مەن مىندەتتەرى, مازمۇنى-ءمانى دە جۇيەلەنىپ, قيسىندى رەتكە كەلتىرىلىپ, جۇمىرلانا تۇسكەن. ماسەلەن, باعدارلاما 10 جىلعا جوسپارلانعان, الدىڭعى ون جىلدىق باعدارلامادان اۋزىمىز كۇيىپ قالعاندىقتان, بۇل مەرزىمگە ءبىرازىمىز كۇمانمەن قاراعانبىز. سونى ەسكەرگەندىكتەن باعدارلاما جاساۋشىلار ون جىلدى ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ, كۇدىكتى سەيىلتكەن. مەنىڭشە, بۇل – وڭتايلى شەشىم. تەك وسى ءۇش كەزەڭدە اتقارىلاتىن شارۋالار ءالى دە ناقتى كورسەتىلۋى كەرەك.
سول سياقتى, “...مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەڭ اۋقىمدى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن ۇيلەسىمدى تىلدىك ساياسات” قالىپتاستىرۋدى كوزدەيتىن باعدارلامانىڭ باستى ماقساتىنىڭ: “مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ نەگىزگى كەپىلى”, “مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەڭىنەن قولدانىلۋىن كوپشىلىككە تاراتۋ”, “دامىعان ءتىل مادەنيەتى – زيالى ۇلتتىڭ كۇش-قۋاتى”, “قازاقستان حالقىنىڭ لينگۆيستيكالىق كاپيتالىن دامىتۋ” دەپ اتالاتىن ءتورت ارناعا جىكتەلىپ بەرىلۋى دە باعدارلامانىڭ باعدارىن تاراتىپ, ايقىنداي تۇسكەن.
11 تارماقتان تۇراتىن مىندەتتەر جيىنتىعىندا دا وسى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋدا اتقارىلاتىن شارۋالار بارىنشا ناقتى, شەگەلەنىپ كورسەتىلگەن. جۇرتتىڭ جالىقپاي ايتىپ, تالماي كوتەرىپ كەلە جاتقان ماسەلەلەرى جوبادا جۇيەلەنىپ, باعدارلامانىڭ ارقاۋ-وزەگىنە اينالعان. ماسەلەن, ولاردىڭ قاتارىندا “مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋ جانە ستاندارتتاۋ”, “مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ, تىرشىلىك قىزمەتىنىڭ بارلىق سالاسىنا ارالاستىرۋ”, “مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋدىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ”, “قازاق ءتىلىنىڭ لەكسيكالىق قورىن جەتىلدىرۋ جانە جۇيەلەۋ”, “مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدىڭ دارەجەسىن ارتتىرۋ”, “قوعامنىڭ ءتىل مادەنيەتىن كوتەرۋ” سياقتى ت.ب. اسا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ايقىن بەلگىلەنۋى سونىڭ دالەلى.
جاڭا جوباداعى تاعى ءبىر ارتىقشىلىق – وسى كوزدەلگەن ماقساتتاردىڭ ينديكاتورلىق كورسەتكىشتەرىنىڭ بەرىلۋى. ەگەر باعدارلامادا كورسەتىلگەندەي, ءبىز “مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ ۇلەسىن جانە مەملەكەتتىك ورگانداردا مەملەكەتتىك تىلدەگى ءىس قاعازدارىنىڭ كولەمىن 100 پايىزعا جەتكىزەتىن بولساق” ىلگەرىدە ءتىل تاعدىرى جونىندە الاڭداۋدىڭ قاجەتى بولماس ەدى.
باعدارلاما تولقۇجاتىندا بەلگىلەنگەن بۇل ماسەلەلەر جەتى تاراۋعا ءبولىنىپ, ودان ءارى تاراتا تالدانادى. سولاردىڭ ىشىندە باعدارلامانىڭ التىن ارقاۋى بولىپ تۇرعان 5-ءشى جانە 6-شى تاراۋدى ەرەكشە ءبولىپ ايتۋعا بولادى. 5-تاراۋدا باعدارلامانىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى, ماقساتتى ينديكاتورلارى, ونى ىسكە اسىرۋ ءناتيجەلەرىنىڭ كورسەتكىشتەرى رەت-رەتىمەن كورسەتىلگەن. ال 6-تاراۋدا باعدارلامادا قويىلعان ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى سارالانىپ, جولدارى مەن شارالارى بەلگىلەنگەن. ءماسەلەن, “مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ كەپىلى” دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى ماقسات بويىنشا “ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ مودەلى ارقىلى قازاق ءتىلىن وقىتۋ جۇيەسىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ”, “مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىقتارىنىڭ اككرەديتتەلگەن جەلىسىن قۇرۋ”, “مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ۇدەرىسىن ىنتالاندىرۋ جۇيەسىن قۇرۋ” دەپ اتالاتىن ءۇش باعىتتا جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. ءار باعىت بويىنشا ونداعان شارالار كەشەنى بەلگىلەنگەن. ولاردا, نەگىزىنەن, كوپتەن بەرى شەشىمىن كۇتىپ جۇرگەن اسا وزەكتى تاقىرىپتار قامتىلعان. ء“تىلدى ۇيرەتۋدى بالاباقشا مەن مەكتەپتەن باستاۋ كەرەك” دەگەن اكسيومانى قانشا قايتالاعانىمىزبەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ناقتى باعىتتارى مەن جولدارى جۇيەلى جولعا قويىلعان ەمەس. باعدارلامادا وسى ماسەلەگە ۇلكەن باسىمدىلىق بەرىلگەنى قۋانتادى.
– كەنجەكە, ءتىلدى وقىتۋدى قولعا العانىمىزعا دا جيىرما جىل بولىپ قالدى ەمەس پە؟
– بار گاپ سوندا بولىپ وتىر عوي. ەسىڭىزدە بولسا, العاشقى ءتىل باعدارلاماسى قابىلدانعاندا بۇكىل ەلدى ون جىلدا مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ كوزدەلدى. ءبىزدىڭ اسىعىس كوڭىلىمىز سونىڭ ءوزىن ۇزاق مەرزىمگە ساناپ, جەدەلدەتۋدى قالاعانبىز. مىنە, جيىرما جىل دا كوزدى اشىپ-جۇمعانشا وتە شىقتى. دەمەك, ءبىز سول كەزەڭدەگى تىلدىك احۋالدى جەتە باعامداپ, باسىم باعىتتاردى دۇرىس ايقىنداي الماعانبىز. ماسەلەن, العاشقى كەزەڭدە قانشاما ءتىل ۇيرەتۋ ۇيىرمەلەرى قۇرىلدى, مەكەمەلەردە قانشاما كۋرستار جۇمىس ىستەدى. قازىر دە وقىتىپ جاتىرمىز. رەسپۋبليكادا 100-دەن استام ءتىل وقىتاتىن ورتالىقتار بار. سولاردىڭ ناتيجەسى قانداي؟ ال ورىس مەكتەپتەرىندە قازاق ءتىلىن ون جىل بويىنا وقىپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارعاندا قايتادان سالەمدەسۋدەن باستاپ ءتىل ۇيرەنە باستايتىن جاستار قايدان شىعىپ جاتىر. مەنىڭشە, باعدارلامادا وسى كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلعان. جوبانىڭ باسقا باعىتتارىنان دا وسىنداي ۋاقىت العا تارتىپ وتىرعان كەلەلى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا تالپىنىس بايقالادى.
باعدارلامادا ءتىل ساياساتىنىڭ جيىرما جىلدىق ءتول تاجىريبەسىمەن قوسا, حالىقارالىق ونەگەلەر دە كەڭىنەن ەسكەرىلگەن. ول قۇجات دايىنداۋدىڭ بولمىس بىتىمىنەن كورىنىپ تۇر. سوندىقتان باعدارلامانىڭ “حالىقارالىق ءتاجىريبەلەر” دەپ اتالاتىن تاراۋىنداعى شەتەلدەردىڭ تىلگە قاتىستى زاڭنامالارىن تىزبەلەۋدىڭ قاجەتى جوق ەدى. ويتكەنى, ول قۇجات دايىنداۋشىلاردىڭ حالىقارالىق تاجىريبەگە سۇيەنگەندىگىن دالەلدەگەننەن باسقا ەشقانداي ماعىنالىق رەڭك ۇستەمەيدى. ءتىپتى, قاجەت بولىپ بارا جاتسا, حالىقارالىق تاجىريبەلەردىڭ ۇزدىكتەرىن جيناقتاپ بەرۋ كەرەك ەدى, الەمدەگى بار مەملەكەتتەردىڭ زاڭدارىن ءتىزىپ شىققاننان ەشتەڭە ۇتپايمىز.
– باعدارلامانىڭ وسىنداي ولقى تۇستارىن ايتا تۇسسەڭىز. بۇل جوبا بولعاندىقتان ۇسىنىستار ايتىلۋى ءتيىس قوي.
– قازاقتا: “بىتكەن ىسكە سىنشى كوپ” دەيتىن دە ءسوز بار. مينيسترلىكتىڭ جوبانى وسىنداي اشىق تالقىعا سالۋىنىڭ ءوزىن قولداۋعا تۇراتىن ونەگەلى ءىس دەپ ساناعان دۇرىس. باعدارلامانىڭ ايقىن ماقساتتار مەن ناقتى شارالارعا قۇرىلعان نەگىزگى قاڭقاسى بار, ونى جەتىلدىرۋ مەن تولىقتىرۋعا ءالى بولادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ءتىل شارۋاسىنا ەتەنە ارالاسىپ جۇرگەن ادام رەتىندە كەيبىر ويلاردى ورتاعا سالسام دەيمىن.
باعدارلامادا كەلتىرىلگەن حالىقارالىق ءتاجىريبەگە كوز سالساق, الەم مەملەكەتتەرىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك ءتىل ساياساتى زاڭمەن رەتتەلەدى. ءبىز تالقىلاپ وتىرعان باعدارلاماداعى ماسەلەلەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دە ءتىل تۋرالى زاڭنان باستاپ كوپتەگەن زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىپ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى جەتىلدىرۋ قاجەت. سوندىقتان جوباداعى اقپاراتتىق ءمانى عانا بار “حالىقارالىق تاجىريبەلەر” تاراۋىنىڭ ورنىنا ءتىل تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جونىندە ارنايى تاراۋ ەنگىزسە ءجون بولار ەدى. ەكىنشىدەن, باعدارلامادا كوتەرىلىپ وتىرعان قىرۋار شارۋانى وڭتايلى اتقارۋ ءۇشىن كادرلىق, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, عىلىمي-ادىستەمەلىك بازاسى بار قۇرىلىمدار قاجەت. شەتەلدەردە ءتىل ساياساتىن وسىنداي ماماندانعان ورتالىقتار اتقارادى. ماسەلەن, تەك رەسەيدىڭ وزىندە جۇزدەگەن ۋنيۆەرسيتەتتەردى ايتپاعاندا, ورىس تىلىنە ارنالعان 4 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى جۇمىس ىستەيدى. ال بىزدەگى قازاق ءتىلىنىڭ تەورياسى مەن تاريحىن زەرتتەيتىن ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى بار مەن جوقتىڭ اراسىندا تۇر. ال الەۋمەتتىك لينگۆيستيكا, قولدانبالى لينگۆيستيكا, تەرمينولوگيا مەن تىلدەگى جاڭا قولدانىستاردى جۇيەلەۋ, رەسمي ءىس قاعازدار ءتىلىن قالىپتاستىرۋ, ورفوگرافيالىق ەرەجەنى جەتىلدىرۋ, ءتىل ۇيرەتۋ ادىستەمەسى, اۋدارما تەورياسى مەن تاجىريبەسى سياقتى ءتىلدىڭ كۇندەلىكتى قولدانىستاعى دامۋ ءورىسى مەن باعىت-باعدارىن زەرتتەپ, جۇيەلەپ وتىراتىن ماماندانعان قۇرىلىمدار جوققا ءتان.
– ءسوزىڭىز اۋزىڭىزدا, مادەنيەت ءمينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى, وبلىستىق ءتىل باسقارمالارى, مەملەكەتتىك تەرمينولوگيالىق, ونوماستيكالىق كوميسسيالار بار ەمەس پە؟
– بار عوي, بىراق تۇسىنىكتىرەك بولۋ ءۇشىن ءبىر مىسال كەلتىرەيىن. ماسەلەن, مەكتەپ, وقۋ ورىندارى مەن مۇعالىمدەر ارمياسى بولماسا, ءبىلىم مينيسترلىگى ءبىلىم بەرۋ ءىسىن جولعا قويا الار ما ەدى. سول سياقتى, ءتىل كوميتەتىندەگى جيىرما شاقتى ادام مەن وبلىستارداعى ون شاقتى مامان مەن قوعامدىق نەگىزدەگى كوميسسيالاردىڭ بىلىكتى مامان-عالىمدارىنسىز ءتىلدىڭ قىرۋار شارۋاسىن دوڭگەلەنتىپ اكەتۋگە پارمەنى جەتە بەرمەيدى. ولاردىڭ “قارا جۇمىسىن ىستەيتىن” بىلىكتى عالىم-مامانداردى جۇمىلدىراتىن قۇرىلىمدارى بولۋى كەرەك. ايتالىق, رەسپۋبليكاداعى تىلدىك احۋالدى وقتىن-وقتىن زەردەلەپ, باسىم باعىتتاردى ايقىنداپ وتىراتىن الەۋمەتتىك-لينگۆيستيكالىق ورتالىقتى باياعىدا-اق قۇرۋ كەرەك ەدى. ولار ءار ايماقتاعى تىلدىك جاعدايدى تەرەڭ زەردەلەپ, سوعان سايكەس وڭىرلىك باعدارلامالار ءازىرلەپ وتىرسا, بۇگىنگى جيناعان جەمىسىمىز الدەقايدا قوماقتى بولاتىن ەدى.
– سىزدىڭشە, وسى باعدارلاما ايماقتارداعى تىلدىك احۋالدى قامتي الادى دەپ ويلايسىز با؟
– مەن دە وسى ماسەلەنى ايتقىم كەلىپ وتىر ەدى. بۇل باعدارلامادا تەك رەسپۋبليكا كولەمىندە اتقارىلاتىن شارالاردىڭ نەگىزگى باعىتتارى كورسەتىلگەن. بۇرىنعى باعدارلامادا ءار ەكى جىل سايىن وبلىستاردا اتقارىلاتىن جۇمىستاردىڭ وڭىرلىك باعدارلاماسى قابىلدانسىن دەگەن باپ بار ەدى. بۇل جوباعا دا ءدال وسىنداي تۇجىرىم قوسقان ءجون. ويتكەنى, ءار وڭىردەگى تىلدىك احۋال ءار ءتۇرلى, جۇمىستار سوعان سايكەس جۇرگىزىلۋى ءتيىس. جانە ونى باعدارلامانىڭ كەزەڭدەرىنە وراي ءۇش جىل سايىن جاڭالاپ وتىرعان ءجون. مىنە, وسى جۇمىستاردىڭ بارلىعىن عىلىمي تۇرعىدان ۇيلەستىرىپ, ءتىل ساياساتىنىڭ بارىسىن وقتىن-وقتىن زەردەلەپ, ونى جەدەل جۇزەگە اسىرۋدىڭ ىلكىمدى جوباسىن جاساپ, ومىرگە ەنگىزۋمەن ارنايى اينالىساتىن رەسپۋبليكالىق قولدانبالى لينگۆيستيكا ورتالىعىن ايماقتارداعى فيليالدارىمەن قوسا قۇرسا, ءتىل ساياساتىن وڭتايلى دا, ءتيىمدى جۇرگىزۋگە ۇيىتقى بولار ەدى.
سونداي-اق, قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ باس سۇعا الماي وتىرعان جەرلەرى – مەملەكەتتىك ەمەس مەكەمەلەر مەن ۇيىمدار, كوممەرتسيالىق ۇيىمدار مەن ساۋدا ۇيلەرى, ت.ب. مىنە, باعدارلامادا وسىلارعا مەملەكەتتىك ءتىلدى ەنگىزۋدىڭ تەتىكتەرىن جاساقتاپ, مەملەكەتتىك تىلدە ءىس جۇرگىزۋدى مىندەتتەۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك.
سونداي-اق “باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ كەزەڭدەرى” دەپ اتالاتىن سوڭعى تاراۋدى مۇلدە قايتا جازعان ءجون سياقتى. ويتكەنى, ء“بىرىنشى كەزەڭدە (20011-2013) تىلدەردى ودان ءارى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق جانە ادىسنامالىق بازاسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالار كەشەنىن وتكىزۋ بولجانادى” دەگەننەن ءۇش جىل بويىنا تەك قانا وسى شارۋالارمەن اينالىسىپ, باسقا جۇمىستاردى توقتاتىپ قويامىز با دەگەن ساۋال تۋىندايدى. سوندىقتان دا باعدارلامادا بەلگىلەنگەن شارالاردىڭ قاي كەزەڭدە, قالاي اتقارىلاتىندىعى, وعان جاۋاپتى ۇيىمدار مەن قاراجاتى ايقىن كورسەتىلىپ جازىلعانى ءجون. بۇرىنعى باعدارلامادا سولاي بولاتىن, سول ءداستۇردى ساقتاعان دۇرىس. سونداي-اق بۇرىنعى باعدارلامادا وبلىستار مەن قالالاردىڭ, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆالاردىڭ ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋدىڭ كەستەسى بەرىلگەن-ءدى. وكىنىشكە وراي, ول كەستە تولىق ورىندالمادى, ەندى ول قالاي جالعاسادى؟ ونى دا ويلانعان ابزال.
سونىمەن قاتار, قوعامدىق ورتادا قازاق ءالىپبيىن جەتىلدىرۋ, سونىڭ ىشىندە لاتىن ءالىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى دە كوپتەن تالقىلانىپ كەلەدى. باعدارلامادا وعان بايلانىستى جۇمىستار دا كورىنىس تاپقانى ءجون بولار ەدى. سونداي-اق, جوبا ءماتىنى ورىسشادان اۋدارىلعانداي اسەر قالدىراتىن قاساڭداۋ تىلمەن جازىلعان. مىسالى, “كورنەكى اقپاراتتى كوركەم بەزەندىرۋ تۋرالى نقا جەتىلدىرۋ” دەگەن سويلەم مۇلدە تۇسىنىكسىز. “جۇرتشىلىقتى جانە ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن تارتا وتىرىپ باق ءۇشىن ماراپات سىيلىقتار (اشكەرە سىيلىقتار) ۇيىمداستىرۋ” دەگەندەگى وي وراشولاقتىعىن بىلاي قويعاندا, “اشكەرە سىيلىقتىڭ” قانداي سىيلىق ەكەندىگى بەلگىسىز. سونداي-اق, سىيلىقتى “ۇيىمداستىرمايدى”, تاعايىندايدى نەمەسە بەلگىلەيدى ەمەس پە؟ ول ءۇشىن “جۇرتشىلىق پەن ساراپشىلار قاۋىمداستىعىن تارتۋدىڭ” قاجەتى قانشا؟ “مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ پروبلەمالارىمەن اينالىساتىن مەرزىمدىك باسىلىمداردى مەملەكەتتىك قولداۋ” دەگەن سويلەمنىڭ دە قيۋى قاشىپ تۇر. بىرىنشىدەن, قازاق ءتىلدى باسىلىمداردىڭ مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن كوتەرمەيتىنى جوق. ولاردىڭ جىگىن قالاي اجىراتۋعا بولادى. ەكىنشىدەن, “پروبلەما” دەگەن ءسوزدى “ماسەلە” دەپ الماعان كۇننىڭ وزىندە, ولار “پروبلەمامەن اينالىسپايدى”, “كوتەرەدى” نەمەسە “قوزعايدى” ەمەس پە؟! جوبادا مۇنداي ب ۇلىڭعىر سويلەمدەر از ەمەس, ءتىل تۋرالى باعدارلامانىڭ ءتىلى تۇسىنىكتى, جاتىق, ءتىپتى, كوركەم بولعانى ءجون ەمەس پە؟!
تۇتاستاي العاندا, جوبا – كەڭ تالقىلاۋعا نەگىز بولاتىن, تىڭعىلىقتى جاسالعان, قازاقستانداعى بۇگىنگى تىلدىك احۋالى بارىنشا ەسكەرىلگەن, ونى شەشۋدىڭ زامان اعىمىنا لايىق جولدارى قاراستىرىلعان قۇجات دەۋگە بولادى. ەڭ باستى ماسەلە, باعدارلامانى جەدەلدەتە قابىلداپ, ونىڭ تولىقتاي جۇزەگە اسىرۋعا جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك.
– قاۋىپىڭىز بار ما؟
– قاۋىپتىڭ ەڭ ۇلكەنى – وسى جاقسى قۇجاتتىڭ قاعاز جۇزىندە قالىپ قويماۋى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.
* * *
ءتىلى ءبىردىڭ تىلەگى ءبىر
جاقىندا جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمدىگىندە “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ” جوباسىن تالقىلاۋعا ارنالعان ء“تىل تۇتاستىعى — ەل تۇتاستىعى” دەگەن تاقىرىپتا قوعامدىق تىڭداۋ بولىپ ءوتتى.
وبلىستا ءىس قاعازدارىن قازاق تىلىندە جۇرگىزۋ بارىسى 4 جىل بۇرىن 56,5 پايىز بولسا, بۇل بيىلعى جارتىجىلدىقتا 97,7 پايىزعا جەتىپتى. كەيىنگى 5 جىلدىڭ ىشىندە وبلىستاعى قازاق مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالارىنىڭ سانى دا ەداۋىر وسە تۇسكەن. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەت بويىنشا, وزگە ۇلت دياسپورالارىنىڭ 4 مىڭعا جۋىق ءسابيى قازاق بالاباقشالارىندا ءتالىم-تاربيە الۋدا. وبلىس ورتالىعى – تاراز قالاسىندا وسىدان 20 جىل بۇرىن جالعىز قازاق مەكتەبى بولسا, قازىر ونىڭ سانى 21-گە جەتىپتى.
دەگەنمەن, اتقارىلىپ وتىرعان بۇل يگى ىستەر وبلىستا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى ءماسەلەلەر جوق دەگەن تۇسىنىك تۋدىرمايدى. بايلانىس, دەنساۋلىق, ءتۇرلى ورگاندار مەن ساياسات, بيزنەس, تەحنولوگيا سالالارىندا قازاق ءتىلىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتەتىن كەز جەتكەنى بىلىنە باستادى. بۇل تۇرعىدا جامبىل وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ءتىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋعا ءۇستىرت قاراپ وتىرعان باسقارمالار, دەپارتامەنتتەر, اكتسيونەرلىك قوعامدار مەن ورگاندار بويىنشا تەكسەرۋ جۇمىستارىن قاتايتىپ, ودان قورىتىندى شىعارۋعا ۇيىتقى بولسا, نۇر ۇستىنە نۇر.
تالقىلاۋعا جينالعاندار الدىندا مادەنيەت مينيسترلىگى ءتىل كوميتەتىنىڭ توراعاسى ب.وماروۆ بايانداما جاساپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدىڭ اياسىن كەڭەيتۋ, ونى قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىنا كىرىكتىرۋ تۇرعىسىندا تالقىلانىپ وتىرعان جوبانىڭ الار ورنىنا توقتالدى. ءتورت ماقساتتان تۇراتىن مەملەكەتتىك باعدارلاما ءتىلدىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندۋگە نەگىزدەلگەن ەكەن.
سونىمەن جوبا تالقىلاۋعا ۇسىنىلدى. ەندى وسى جوبا بويىنشا ەل اراسىنان ويلى ۇسىنىستار ايتىلۋى قاجەت. ايتپەسە, ەرتەڭ كەش بولادى. وسى قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتى دۇرىس تۇسىنگەن جامبىلدىق ءتىل جاناشىرلارى ايانىپ قالعان جوق. مىسالى, ا.بەكبوسىن باعدارلاما جوباسىندا ايتىلعان “جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگاندار” قاتارىنا قورعانىس جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىگىن دە قوسۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى. ونىسىنىڭ ءجونى دە بار. ويتكەنى, اسكەردەگى ساردارلار مەن ساربازداردىڭ قاتارىندا مىڭداعان جاستار ءجۇر. دەمەك, مەملەكەتتىك ءتىل ايبىنىنىڭ قارۋلى كۇشتەر مەن ىشكى ىستەر سالاسىنداعى تىلدىك ورتادان دا كورىنۋى تەك قانا ابىرويلى ىسكە جەتەلەيدى. قازاق ءتىلىن ناسيحاتتاۋدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ تۋرالى ۇسىنىس تا ورىندى بولدى. ويتكەنى, ەلباسى ن.نازارباەۆ ء“بىز بارشا قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋدىڭ باستى فاكتورى بولىپ تابىلاتىن قازاق ءتىلىنىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن بارلىق كۇش-جىگەرىمىزدى سالۋىمىز كەرەك” دەگەنى ەستە. سونداي-اق, “مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعىمدى بەينەسىن قالىپتاستىرۋ” دەگەن سويلەمدەگى “جاعىمدى” دەگەن ءسوزدى “تارتىمدى” دەگەن سوزبەن الماستىرۋ تۋرالى وي دا دۇرىس دەپ بىلەمىز. ويتكەنى, قازاقتىڭ باي تىلىندە بۇل ءسوزدىڭ, سونىمەن بىرگە, “ۇنامدى”, “سۇيكىمدى” دەگەن سياقتى تاعى باسقا دا كوپتەگەن بالاماسى بار.
تاراز قالاسىنداعى №8 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ مۇعالىمى ن.شتومپەل وبلىستىق “اباي وقۋلارى” بايقاۋىندا جەڭىمپاز اتانعان ۇستاز. سوندىقتان ونىڭ “مەنىڭشە, قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتى مەملەكەتتىك ءتىلدى ءوز انا تىلىندەي بىلەتىن دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن ولارعا قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدى مىندەتتەۋ دە قاجەت دەپ ويلايمىن” دەگەن ويىنا تۇسىنىستىكپەن قاراعان ءجون سياقتى.
جامبىلدىق ءا.يساقتىڭ ۇسىنىستارى دا كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. ول باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ مەحانيزمىن ازىرلەۋ كەزىندە باستاۋىش سىنىپتاردا (قازاق مەكتەپتەرىنەن باسقا) وقۋشىلار قازاق ءتىلىن نەگىزىنەن مەڭگەرۋى شارت بولۋىنا, ول ءۇشىن كەيبىر پاندەر قازاق تىلىندە وقىتىلىپ, قازاق ءتىلىنىڭ ساعات سانى وقۋ باعدارلامالارىنىڭ 20 پايىزىنان كەم بولماۋىنا, ارالاس مەكتەپتەردە تاريح, گەوگرافيا, قوعامتانۋ سياقتى ت.ب. پاندەردى قازاق سىنىپتارىمەن قوسىپ وقىتۋدى تاجىريبەگە ەنگىزۋگە, ورىس ءتىلدى بالالار باقشاسىندا مىندەتتى تۇردە قازاق اندەرىن, بيلەرىن, ەرتەگىلەرىن, سالت-ءداستۇرلەرىن ۇيرەتۋدى مىندەتتەۋ سياقتى ۇسىنىستار ايتتى. مەملەكەتتىك ورگاندارداعى رەسمي جيىندار مەن باسقوسۋلاردى مىندەتتى تۇردە ەكى تىلدە جۇرگىزۋدى بىرتە-بىرتە دوعارۋعا ايرىقشا نازار اۋدارۋدى ۇسىندى. ول, سونداي-اق, ەل وبلىستارىن تاۋەلسىزدىك تۇسىندا وڭتۇستىك قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان, باتىس قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان دەپ 4-كە ءبولۋدىڭ كوڭىلگە قونبايتىنىن ايتا كەلىپ, ولاردى ەندىگى ۋاقىتتا جەر جاعدايىنا قاراي قاراتاۋ (تۇركىستان), ەسىل, جايىق, ەرتىس وبلىستارى دەپ, ال الماتى قالاسىمەن شاتاستىرماۋ ءۇشىن الماتى وبلىسىن “جەتىسۋ وبلىسى” دەپ اتاۋ دۇرىس ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. سوندىقتان جوبانى تالقىلاۋ بارىسىندا مۇنداي ويلاردىڭ دا تىلگە تيەك بولىپ جاتقانى ارتىق ەمەس سياقتى.
قوعامدىق تىڭداۋدا بۇلاردان باسقا ءتىل جاناشىرلارى دا ءوز وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالىپ, سونىمەن بىرگە باعدارلاماداعى “كرەاتيۆتىك”, “كونتەنتتىك” دەگەن سياقتى ورىس ءتىلدى قاۋىمنىڭ وزدەرى دە تۇسىنە بەرمەيتىن قاپتاعان “كىرمە” ءسوزدەرگە قاراپ, تالقىلانىپ وتىرعان باعدارلاما تۇپنۇسقاسىنىڭ قازاقشا دايىندالعانىنا كۇمان كەلتىرۋشىلەر دە بولدى. قازاق ءتىلدى گازەتتەردىڭ اقشا تولەدى ەكەن دەپ ورىس تىلىندەگى جارنامالار مەن حابارلاندىرۋلاردى, شۇبىرعان ءتىزىمدەردى مەملەكەتتىك ءتىلدى قۇرمەتتەپ, مەملەكەتتىك تىلدەگى گازەتتەرگە جازىلعان وقىرماندارىنىڭ ازاماتتىق قۇقىقتارىن اياققا تاپتاپ وتىرعانى تۋرالى وي دا ايتىلدى.
كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى.
* * *
ءتىلىمىز دامىسىن
ومىرزاق ايتباي ۇلى باستاعان ءبىر توپ ءتىل جاناشىرلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جيىندا باعدارلاما جوباسى جونىندە “شىن مانىندە ەل بولاشاعىنا, ۇلت رۋحانياتىنىڭ ءوسىپ, وركەندەۋىنە ۇلكەن ۇلەس بولىپ قوسىلاتىن جۇيەلى باعدارلاما جوباسى جاسالعان” دەگەن وي ايتىلدى.
باعدارلاما جوباسىن تالقىلاۋدا قازاق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ءشامشا بەركىمباەۆا حانىم: “باعدارلاما جوباسىندا شەت ەلدەردىڭ ءتاجىريبەسى زەرتتەلدى دەلىنگەن. وندا الىس-جاقىن شەت ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى رەتتەۋگە بايلانىستى نورماتيۆتىك قۇجاتتارىنىڭ اتاۋلارى بەرىلىپتى. قاراپ وتىرساق, بۇل مەملەكەتتەردىڭ كوپشىلىگىندە مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى ارنايى زاڭدارى بار. ءتىپتى رەسەيدىڭ وزىندە دە “مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى” زاڭى, “ورىس ءتىلى” دەپ اتالاتىن فەدەراتيۆتىك باعدارلاماسى بار. ال ءبىز نەگە جاسقانشاقتايمىز. بىزگە دە “مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى” زاڭ قاجەت. باسقا ۇلت وكىلدەرى مۇنى دۇرىس تۇسىنەدى. بىزگە بۇكىل الەم قولدانىپ وتىرعان تاجىريبەنى نەگە قولدانباسقا؟ جەر يەسى, ەل يەسى – كىندىك ۇلتتىڭ ءتىلى دۇرىس بولسا, وسىنداعى باسقا ۇلت وكىلدەرىنە دە جاقسى بولادى. اتالعان باعدارلامادا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باسىمدىعىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. ول ءۇشىن مەملەكەتتىك تىلگە قاجەتتىلىك تۋدىرىپ, ءاربىر ازامات 2-3 ايدا ۇيرەنەتىندەي بولۋى كەرەك. باعدارلامادا اۋىل مەكتەبىنە, قازاق مەكتەبىنە مەملەكەتتىك قامقورلىق كورسەتۋ, ساپالى تەحنيكالارمەن, جاڭا تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتۋ, وقۋلىق دايىنداۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنايى قازاق تىلىندەگى وقۋلىقتار دايىنداۋ جانە وقۋلىق جازاتىن ماماندارعا جاعداي جاساۋ ماسەلەلەرى ايقىن كورسەتىلۋى كەرەك. قوعامدا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە دەگەن قاجەتتىلىكتى تۋدىرۋ قاجەت” دەپ ءوز ۇسىنىسى مەن پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
“ەگەمەن-اقپارات”.