بۇعان دەيىن جازعانىمىزداي, 20 تامىزدا ەرەۆان قالاسىندا ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى ءوتتى. كەزدەسۋگە قازاقستان, ارمەنيا, بەلارۋس, رەسەي, قىرعىزستان جانە تاجىكستان پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, سەرج سارگسيان, الەكساندر لۋكاشەنكو, دميتري مەدۆەدەۆ, روزا وتۋنباەۆا, ەمومالي راحمون قاتىستى.
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا (ۇقشۇ) قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بۇل كەزدەسۋى بەيرەسمي اتالعانىمەن, تالقىلانعان ماسەلەلەرى جاعىنان اسا وتكىرلىگىمەن جانە اۋقىمدىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. مىسالى, ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ اۋماعىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە بىرلەسە ءىس-قيمىل جاساۋ, ەسىرتكى ساۋداسىنا قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى ۇيىمنىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەك ەمەس. سونىمەن قاتار, كەزدەسۋدە قىرعىزستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ماسەلەسىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ويتكەنى, ۇقشۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى قىرعىزستاندى وزدەرىنىڭ ارىپتەستەرى سانايدى. ونىڭ ۇستىنە ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بىرقاتارى قىرعىزستانمەن كورشىلەس جاتىر. كورشىڭنىڭ جايلى, تىنىش بولعانى قاشاندا جاقسى.
سوندىقتان دا, ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى قىرعىزستان پروبلەماسىنا ەرەكشە ءمان بەردى. ولارعا ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇرعىدان قولداۋ-كومەك كورسەتۋدىڭ تەتىكتەرى قاراستىرىلدى. ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا بەلگىلى بولعانىنداي, كەزدەسۋدە قىرعىزستاننىڭ وتپەلى كەزەڭدەگى پرەزيدەنتى روزا وتۋنباەۆا ءوز ەلىندەگى جاعدايدى بۇكپەسىز جايىپ سالعان, ساياسي-ەكونوميكالىق كومەك كورسەتۋ قاجەتتىگىن دە اشىق ايتقان. سونداي-اق, ول قازان ايىندا قىرعىزستاندا وتەتىن پارلامەنت سايلاۋىنا ارنايى توقتالىپ وتكەن.
رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ناق وسى ماسەلەگە توقتالا كەلىپ, ۇقشۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى قىرعىزستانعا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ ءجونىندە ءبىراۋىزدان توقتامعا كەلگەنىن اتاپ ءوتتى. وسى تۇستا ايتا كەتەيىك, بۇدان ەكى-ءۇش اپتا بۇرىن اقش قىرعىزستان اۋماعىنا تاعى ءبىر اسكەري بازاسىن ورناتادى ەكەن دەگەن اقپارات تاراعان ەدى. بۇل بوس ءسوز, قاۋەسەت بولىپ شىقتى.
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ قۇرىلعانىنا سەگىز جىلدان استى. ۇيىم قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, كوپتاراپتى اسكەري-ساياسي ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ قىزمەتىن اتقارادى. بۇگىندە ۇقشۇ وسى باعىتتا ءوزىنىڭ قابىلەت-كۇشىن حالىقارالىق قوعامداستىقتا دالەلدەپ, بەدەلدى ۇيىمعا اينالعانىن كورسەتىپ كەلەدى. ەرەۆانداعى بەيرەسمي كەزدەسۋدە ۇقشۇ-نىڭ وكىلەتتىك اۋقىمىن كەڭەيتە وتىرىپ, ونىڭ ءىس-ارەكەت ەتۋ اياسىن نىعايتۋ جايى دا ءسوز بولدى. بۇل ءماسەلە جونىندە ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر تاراپىنان ۇسىنىستار دا بار. ول ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ماسكەۋدە وتەتىن ۇقشۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتىندە تالقىلاناتىن بولادى.
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى بۇگىندە بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن سىندارلى قاتىناستار ورناتۋعا قۇلشىنىس تانىتىپ وتىر. ونىڭ مىسالىن ۇقشۇ مەن ەقىۇ اراسىنداعى ۇيلەسىمدى جانە ىسكەرلىك ىنتىماقتاستىقتان كورۋگە بولادى. مىسالى, سوڭعى جىلدارى اتالعان ەكى ۇيىم بىرلەسە وتىرىپ, لاڭكەستىككە جانە ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس اكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋدا. بۇل ماسەلەدە اۋعاندىق باعىتقا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ سانايدى.
ۇقشۇ ەسىرتكى مەن پرەكۋرسورلاردى استىرتىن تاسىمالداۋعا قارسى كۇرەستە دە بىرقاتار كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى جىل سايىن وتكىزىلەتىن “كانال” جەدەل-پروفيلاكتيكالىق وپەراتسيالارى بولىپ تابىلادى. بۇل وپەراتسيالارعا ۇيىمعا قاتىسۋشى ەلدەرمەن قاتار, وزگە دە مەملەكەتتەردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دا تۇراقتى قاتىسىپ ءجۇر. تەك وتكەن جىلى وتكىزىلگەن وپەراتسيانىڭ ناتيجەسىندە 115 توننادان استام ەسىرتكى قۇرالدارى مەن پسيحوتروپتىق زاتتار زاڭسىز اينالىمنان الىندى.
* * *
ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ەرەۆانداعى بەيرەسمي كەزدەسۋى قارساڭىندا قازاقستاندىقتار ءۇشىن قۋانارلىق ءبىر ءراسىم بولعانىن اتاپ وتسەك دەيمىز. ول قۋانىش – ەرەۆان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ءتىلى مەن تاريحىن جانە مادەنيەتىن ناسيحاتتايتىن ارنايى ورتالىقتىڭ اشىلۋى. ورتالىقتى اشۋداعى ماقسات – قازاق پەن ارميان حالىقتارى اراسىنداعى عىلىم-ءبىلىم جانە مادەني ىنتىماقتاستىقتىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە ىقپال ەتۋ.
ورتالىقتىڭ اشىلۋ راسىمىنە ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور باقىتجان ءابدىرايىم باستاعان قازاقستاندىق عالىمدار ارنايى كەلىپتى. قارت كاۆكازدىڭ تورىندە قازاق ءتىلىنىڭ سالتانات قۇرۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن ورتالىقتىڭ اشىلۋىنا باستاماشى بولعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ارمەنياداعى ەلشىلىگى ەكەن. (ورتالىق تۋرالى گازەتتىڭ كەلەسى نومىرىندە تولىعىراق ايتىلاتىن بولادى).
ءاليسۇلتان قۇلانباي.