ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك تالابى

الماتىدا “قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى جانە رەسەي فەدەراتسياسى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىگىن قالىپ­تاستىرۋ اياسىندا سالىق جانە كە­دەن زاڭناماسىن دامىتۋ. ترانس­فەرتتىك باعا بەلگىلەۋدىڭ جاعىمدى جانە جاعىمسىز تۇستارى” اتتى كونفەرەنتسيا بولىپ ءوتتى. كوپ­شىلىككە بەلگىلى, بيىلعى جىل قازاق­ستاننىڭ كەدەن وداعىنا ەنۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ال, ەندى ءبىرتۇتاس كەدەن اۋماعىن قالىپ­تاستىرۋ بارىسىندا وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولداۋ جانە سونىمەن قاتار ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلعان وتكىر ماسەلەلەردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. قالىپتاس­قان جاعدايعا وراي قازاقستان سالىق تولەۋشىلەر قاۋىمداستىعى كەدەن وداعى قۇرىلىمىندا سالىق اكىمشىلىگى جانە كەدەندىك باقى­لاۋ­دىڭ ءتيىمدى ءارى تازا جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى شىنداپ كەلگەندە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا قۋاتتى سەرپىن بەرەتىندىگى ايدان انىق. كونفەرەنتسيا جۇمىسىن اش­قان قازاقستان سالىق تولەۋشىلەر اسسوتسياتسياسى باسقارۋشى كەڭەسى­نىڭ ءتورايىمى ج.ەرتىلەسوۆا, قارجى مينيسترلىگى سالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى د.ەرعوجين كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءسوز قوزعادى. ارينە بۇل ورايدا ەلىمىزدە ستراتەگيالىق ماڭىزدى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, سونداي-اق ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ جانە ينۆەستيتسيالاردى تارتۋعا لايىقتى جاعدايلاردى قالىپتاس­تىرۋ ءۇشىن زاڭنامانى تۇراقتى تۇردە مونيتورينگىلەۋ جانە جەتىل­دىرىپ تۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى نازاردان تىس قالعان جوق. جيىن­دا سونىمەن قاتار “ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ تۋرالى” زاڭدى ودان ءارى جەتىلدىرىپ تولىقتىرۋدىڭ قاجەت ەكەندىگى دە اتاپ ايتىلدى. قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي ەلدەرىنىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ اياسىندا سالىق جانە كەدەن زاڭناماسىن دامىتۋعا ارنالعان جيىندا ءسوز العاندار بىرقاتار كۇردەلى ماسەلەلەر تۋرالى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى. جيىندا بەلارۋس رەسپۋب­ليكاسى سالىق ورگاندارىنىڭ كەدەن وداعى جاعدايىندا جاناما سالىقتى الۋ تاجىريبەسى مەن رەسەيدەگى ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋدى قولدانۋدىڭ تاجىريبەسى دە جان-جاقتى اڭگىمە بولدى. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونو­ميكالىق كەڭىستىكتىڭ بولاشاعى, سالىق سالۋ جانە ترانسفەرتتىك باعا بەلگىلەۋ سالاسىنداعى زاڭ­ناماعا ەنگىزىلىپ جاتقان وزگەرىستەر بويىنشا سالا باسشىلارىمەن پىكىر الماسۋ جانە ولاردان كەيبىر ساۋالدارعا تۇسىندىرمەلەر الۋ مۇمكىندىگىنە دە يە بولدى. باقىت بالعارينا. الماتى.

* * *

پايدالانىلماعان قاراجات تۇتىنۋشىلارعا قايتارىلۋدا

تابيعي مونوپوليالاردى رەت­تەۋ اگەنتتىگى تۇتىنۋشىلار ءمۇد­دەسىن قورعاۋ باعىتىندا ءبىر­قاتار شارالاردى جۇزەگە اسىرۋدا. سونىڭ ءبىرى تابيعي مونوپو­ليس­تەردىڭ تاريفتىك ساياساتتى دۇرىس قولدانۋىن قاداعالاۋ باعىتىن­داعى جۇمىستار. وسى جۇمىستاردىڭ بارىسى جونىندە جۋىقتا اگەنتتىك توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى اناتولي شكارۋپا جۋرناليستەرمەن باسپا­سوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, وتكەن 2009-2010 جىلدارداعى جىلىتۋ كە­زەڭىندە سىرتقى تەمپەراتۋرانىڭ نەعۇرلىم جوعارى بولۋىنا باي­لانىستى رەسپۋبليكانىڭ 12 وڭىرىندەگى ەسەپتەۋ اسپاپتارى ورناتىلماعان تۇتىنۋشىلاردان جىلۋ قىزمەتىن كورسەتەتىن مونوپوليستەردىڭ 651,56 ملن. تەڭگەنىڭ اقشاسىن يگەرمەگەندىگى انىقتالدى. تۇتىنۋشىلاردىڭ اتالعان ساناتىنان جينالعان جوعارىداعى قارجى ولارعا كەرى قايتارىلاتىن بولدى. وسى بويىن­شا قازىردىڭ وزىندە 10 وڭىردە اتالعان جۇمىستار قىزۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, الماتى قالاسىندا تۇتىنۋشىلارعا ءوندىرى­لەتىن اقشالاي قاراجات 71,6 ملن. تەڭگەنى, استانا قالاسىندا 256,5 ملن. تەڭگەنى, قاپشاعاي قالا­سىندا 1,76 ملن. تەڭگەنى, اقتوبە وبلىسىندا 0,7 ملن. تەڭگەنى, جام­بىل وبلىسىندا 15,8 ملن. تەڭ­گەنى, شىعىس قازاقستان وبلى­سىندا 24,9 ملن. تەڭگەنى, قوس­تاناي وبلىسىندا 10,5 ملن. تەڭگەنى, قاراعاندى وبلىسىندا 188,5 ملن. تەڭگەنى, قىزىلوردا وبلىسىندا 11,6 ملن. تەڭگەنى, پەتروپاۆل قالاسىندا 4,8 ملن. تەڭگەنى, ەكىباستۇز قالاسىندا 0,7 ملن. تەڭگەنى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 64,2 ملن. تەڭگەنى قۇراپ وتىر. جىلۋ قىزمەتى ءۇشىن جەكە تۇتىنۋشىلاردان تولەماقى جيناعان كەزدە ونىڭ مولشەرى سىرتتاعى اۋا رايىنىڭ قانشا­لىقتى سۋىق ەكەندىگىنە بايلا­نىستى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. اياز قاتايعان كەزدە كەتەتىن جىلۋ شىعىنى دا ارتا تۇسەتىندىگىنە بايلانىستى قىزمەت باعاسى دا قىمباتتاي تۇسەدى. جۇمسالعان جىلۋ مولشەرىن ەسەپتەيتىن اسپاپ­تار ورناتىلعان تۇتىنۋشىلار ءۇشىن وسى ماسەلە الدىن-الا ەسكەرىلىپ وتىرادى. ال ولشەگىش اسپاپتار ورناتپاعان تۇتىنۋشى­لار بىرىڭعاي تاريف بويىنشا تولەيتىندىگى بەلگىلى. سوندىقتان ولار اۋا رايىنىڭ جىلى بولۋىنا بايلانىستى جىلۋ شىعىنى از جۇمسالعان كەزدە بىرىڭعاي تاريف بويىنشا تولەيتىندىكتەن ۇتىلىپ قالۋى ابدەن مۇمكىن. اگەنتتىك مىنە, وسى ءجايتتى ەسكەرىپ, ولار­دىڭ مۇددەسىن قورعاپ وتىرادى. جوعارىداعى شارا وسىنىڭ ءبىر مىسالى. ءبىز مۇنداي شارالاردى ءار ماۋسىم بويىنشا تۇراقتى ءجۇر­گىزىپ وتىرامىز. ماسەلەن, بىل­تىر وسىنداي جولمەن 800 ملن. تەڭگەدەي قاراجات جىلۋ ولشەگىش اسپاپتار ورناتىلماعان تۇتىنۋشىلاردىڭ پايداسىنا شەشىلگەن بولاتىن, – دەپ ءتۇسىندىردى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا اناتولي شكارۋپا. سۇڭعات ءالىپباي.