وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى قازاقستاننىڭ الدىندا تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە كەڭەستىك ساياسي جۇيەدەگى رەسپۋبليكادان دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق قۇندىلىقتاردى ۇستانعان قوعام قۇرۋ ۇمتىلىسى تۇردى. تار جول, تايعاق كەشۋ كەزەڭدەرىن باستان وتكەرە وتىرىپ, قوعامنىڭ دەموكراتيالانۋىندا ەلەۋلى العا باسۋلارعا قول جەتكىزدىك.
بۇگىنگى كۇن بيىكتىگىنەن قاراساق, دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىق مويىنداعان ەلىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ نەگىزىن قولدانىستاعى اتا زاڭ سالدى دەسەك, ارتىق بولمايدى. بۇكىل ەل بولىپ 1995 جىلى رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا قازاقستاندىقتاردىڭ ازاماتتىق بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا جالپىحالىقتىق تالقىلاۋدان ءوتتى. نازارعا ۇسىنىلعان جوبا بويىنشا 30 مىڭعا جۋىق تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىستار ءتۇسىپ, ولاردىڭ مىڭنان استامى 55 باپتى تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ءسويتىپ, قازاقستان ءوزىنىڭ كەلەشەكتەگى دامۋ جولىن تاڭدادى. بۇل قۇجات وزىندىك قوعامدىق كەلىسىم شارتقا اينالدى, ياعني, وكىمەت وزىنە قازاقستاندى اتا زاڭىمىزدىڭ 1-بابىنا سايكەس “...دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت رەتىندە...” بەكىتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن السا, ازاماتتار كونستيتۋتسيا مەن مەملەكەت زاڭنامالارىن ۇستانۋعا جاۋاپكەرشىلىك الدى. وسىنداي ءوزارا مىندەتتەمەلەر مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تابىستى دامۋىنىڭ بەرىك نەگىزىن قۇراپ, بىزگە بولاشاققا سەنىمدى قاراۋعا مۇمكىندىك بەردى. سونىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكانىڭ تاۋەلسىزدىكتى قالىپتاستىرۋ كەزەڭىندەگى الدىندا تۇرعان قازاقستان حالقىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءاربىر ادامنىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتى جۇزەگە استى. قازاقستان ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق ۇيلەسىمدى ساقتاي وتىرىپ, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى نىعايتا ءبىلدى. ساياسي سالاداعى ءبىرىزدى جانە ۇتىمدى جاڭارتۋلار ارقاسىندا ەلدىڭ ءارى قارايعى دەموكراتيالانۋىنا قولايلى جاعدايلار جاسالدى. سونىمەن قاتار, ەتنوستىق ءار-ءتۇرلىلىك قاۋىپ-قاتەر فاكتورىنان قازاقستان حالقىنىڭ ۇلتتىق جانە مادەني تولىسۋ فاكتورىنا اينالدى.
كونستيتۋتسيا بۇگىنگى قوعام ومىرىندە ەرەكشە ورىن الادى. اتا زاڭ ەلدىڭ باستى ساياسي جانە قۇقىقتىق قۇجاتى رەتىندە ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەنىڭ ماڭىزدى جاقتارىن بەكىتىپ, ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن مىندەتتەرىن انىقتادى. سوندىقتان وسىنداي ساياسي-قۇقىقتىق قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى مەملەكەتىمىز ءۇشىن تاريحي ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك.
وتكەن جىلدار قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى قالىپتاسۋ تاريحىنا, مەملەكەت پەن قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا ديناميكالىق جاڭارۋ ءۇردىسىن اكەلگەن كەزەڭ رەتىندە كىرەدى. ەلىمىزدە ۇدەمەلى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك العا باسۋشىلىققا, ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ دامۋىنا نازار اۋدارىلۋدا. جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كۇشەيىپ, جەرگە جەكە مەنشىك قۇقىعى ەنگىزىلىپ, ەل ەكونوميكاسىندا اگرارلىق سەكتوردىڭ ۇلەسى كوبەيۋىنە جاعداي جاسالۋدا.
اتقارۋشى بيلىك پەن سوت جۇيەلەرىنىڭ رەفورمالارى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋ باعدارلامالارى جۇرگىزىلۋدە. ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا ەلەۋلى رەفورمالار جۇرگىزىلىپ, ولار الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىنە كوتەرىلۋدە. سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكامىز ەكونوميكالىق تۇرعىدا كوپتەگەن شەتەل مەملەكەتتەرىنە ىنتىماقتاستىق قارىم-قاتىناستار قۇرۋ ءۇشىن ونەركاسىپ پەن ءوندىرىستىڭ ءتۇرلى سالالارىندا ءىرى حالىقارالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جولىندا ۇسىنىستار جاساپ, ولاردى قارقىندى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ جاتىر.
قازاقستاندا الەۋمەتتىك ساياسات بەلسەندى جۇرگىزىلىپ, زەينەتاقى, الەۋمەتتىك جاردەماقىلار مەن ەڭبەكاقىنىڭ دەر كەزىندە تولەنۋىنە ۇنەمى كوڭىل اۋدارىلادى. وعان دالەل رەتىندە الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىنا قاراماي, بيىلعى جىلى زەينەتاقى مولشەرى 25 پايىزعا, بيۋدجەتتىك سالاداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسى 1 ساۋىردەن باستاپ 25 پايىزعا وسكەنىن كەلتىرۋگە بولادى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىندە قازاقستاندا ەكونوميكا سالاسىندا ورلەۋ قارقىنى بايقالىپ, تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس دەڭگەيى كوتەرىلۋدە.
قازاقستان 19 جىل ىشىندە ايماقتىق كوشباسشىعا, بەلسەندى دە سەنىمدى الەمدىك ارىپتەسكە اينالدى. ال قازاقستاننىڭ سەمەي پوليگونىن جابۋ مەن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ سياقتى العاشقى قادامدارى جاھاندىق ساياساتتاعى ارەكەتتەرىندە كوپتەگەن مەملەكەت قول جەتكىزە الماعان جاڭا “مورالدىق ۇلگى” بولدى.
ءبىزدىڭ تمد, ەۋرازەق, اوسشك شەڭبەرىندەگى بىرىگۋ, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى سياقتى سىرتقى ساياساتتاعى باستامالارىمىز حالىقارالىق دەڭگەيدە قولداۋ تاۋىپ وتىر. ۇزاق مەرزىمدى ۇلتتىق مۇددەلەردى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بەلسەندى جانە ساليقالى سىرتقى ساياسات كونستيتۋتسيالىق زاڭدارىمىزدىڭ جەتىستىگى بولىپ تابىلادى. سونداي جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى. بۇگىنگى كۇنى الەمدىك قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان 1975 جىلعى حەلسينكي كەلىسىمىنە 35 جىل تولىپ وتىر. ەقىۇ-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ىستامبۇلداعى كەزدەسۋىنەن كەيىن, 1-2 جەلتوقسان كۇندەرى استانا قالاسىندا ءوتكىزىلەتىن سامميت الەمدىك دەڭگەيدەگى ەڭ ەلەۋلى وقيعا بولارى ءسوزسىز. بۇل – قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ ۇلكەن جەتىستىگى. سونىمەن قاتار, 2011 جىلدىڭ ماۋسىمىندا استانادا شىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسىنىڭ بارلىعى مەملەكەتىمىزدىڭ جۇرگىزىپ جاتقان ساليقالى ساياساتىنىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى.
ەلىمىزدە ءجۇز وتىزدان استام ەتنوستار بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. دەموكراتيا مەن ازاماتتىق قوعامنىڭ نەگىزگى ينستيتۋتتارى قۇرىلدى. 500-گە جۋىق ەتنو-مادەني ورتالىقتار كىرەتىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدە, 20 مىڭعا جۋىق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتى دامۋدا. حالقىمىزدىڭ تولەرانتتىلىعى – قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋىنىڭ كەپىلى. وعان دالەل رەتىندە وزبەك, ۇيعىر, كورەي جانە نەمىس تەاترلارىنىڭ بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن كەلتىرۋگە بولادى. سونىمەن قاتار, 15 تىلدە گازەتتەر مەن جۋرنالدار, 8 تىلدە راديوحابارلار, 11 تىلدەگى تەلەباعدارلامالار تاراتىلادى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءدىني ينستيتۋتتار ەداۋىر ساندىق جانە ساپالىق جاعىنان ۇلعايدى. قازاقستانداعى ءدىني قاۋىمداردىڭ سانى التى ەسە كوبەيدى, ءدىني بىرلەستىكتەر سانى 671-دەن 4462-گە دەيىن ءوستى. ءتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ 3200-دەن اسا مەشىتتەرى مەن ءشىركەۋلەرى, حرامدارى مەن ءمىناجات ۇيلەرى جۇمىس ىستەيدى. ەلىمىزدەگى سەنۋشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگىن مۇسىلماندار مەن پراۆوسلاۆتىق حريستياندار قۇرايدى. سول سەبەپتەن قۇربان ايت جانە روجدەستۆو مەيرامدارى رەسمي مەملەكەتتىك مەيرامدار بولىپ تابىلادى. ەلباسىنىڭ سوزىندە ايتىلعانداي: “پراۆوسلاۆيە يسلاممەن بىرلەسىپ قازاقستاندا رۋحانيلىقتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن 2 باعانا بولىپ تابىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەگەمەندىكتى نىعايتۋ ىسىندە قازاقستاندىق قوعامدى بىرىكتىرۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسايدى”. سونىمەن قاتار, ءدىننىڭ قوعامداعى ءرولى ارتۋدا. سەبەبى, ءدىني بىرلەستىكتەر بەلسەندى تۇردە ءاردايىم الەۋمەتتىك ءىس-شارالارمەن اينالىسادى, ونىڭ ىشىندە, قايىرىمدىلىق, رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيە بەرۋ; قىلمىس پەن ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى بار.
بۇلاردىڭ بارلىعى كونستيتۋتسيامىزدا كورسەتىلگەن ءوزارا تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق سياقتى قازاقستاننىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىنىڭ تەك ءسوز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە دە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقاندىعىنىڭ دالەلى. ول ءوز تاراپىنان رەسپۋبليكامىزدى نارىقتىق ەكونوميكا قۇرۋشى مەملەكەت رەتىندە عانا ەمەس, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەتنوسارالىق نەگىزدەگى قانداي دا ءبىر شيەلەنىستەردىڭ الدىن الا بىلگەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە الەمگە تانىتتى.
ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءىى سەزىندە مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ قۇرىلۋى تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ورتالىقتىڭ باستى ماقساتى – حالىقارالىق دەڭگەيدە كونفەسسياارالىق كەلىسىم مەن قازاقستان حالقىنىڭ بىرلىگىن نىعايتۋ بويىنشا قازاقستاننىڭ تاجىريبەسىن ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ قىزمەتىنە الىس جانە تاياۋ شەت ەلدەرمەن حالىقارالىق بايلانىستى دامىتۋ, باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ مەن قولدانۋ جانە ەل تۇرعىندارىنىڭ مادەني جانە رۋحاني دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋىنە ۇلەس قوسۋ جاتادى. از عانا ۋاقىت ىشىندە ورتالىقتىڭ كۇشىمەن ءمۇددەلى جاقتاستاردىڭ قولداۋىمەن دوڭگەلەك ءۇستەلدەر, عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار, كەزدەسۋلەر, لەكتسيالار ۇيىمداستىرىلدى. “كەلىسىم الەمى” جۋرنالىندا تۇراقتى تۇردە دۇنيەدە بولىپ جاتقان وقيعالارعا باعا بەرىلىپ, جاڭا ۇردىسكە نازار اۋدارىلادى.
ورتالىق پارلامەنت سەناتىنىڭ توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ۇيىمداستىرىلاتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزى حاتشىلىعىنىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسۋدا. حاتشىلىق جۇمىسىنا ءتۇرلى كونفەسسيالار مەن الەمنىڭ رۋحاني ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ, الداعى وتكىزىلەتىن سەزدەردىڭ كۇن تارتىبىندەگى بارلىق تارماقتار بويىنشا پىكىرلەر الماسىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى دامىعان نارىقتىق ەكونوميكاسى بار دەموكراتيالىق, تاۋەلسىز جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنا سەنىمدى العىشارتتار جاسادى دەپ ناقتى ايتۋعا بولادى. اتا زاڭ ەلىمىزدىڭ ءارى قارايعى جانە ءتيىمدى دامۋىنا, قوعام مەن ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ دەموكراتيالانۋىنا, مەملەكەتتىڭ ليبەرالدى جاڭارۋىن تەرەڭدەتۋگە ىقپال جاساي الاتىن ۇلكەن ستراتەگيالىق مۇمكىندىك بولىپ تابىلادى. بۇل جۇمىستار ەلباسىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەرەكشە ايقىندالدى. اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ باستى ماقساتىن مەملەكەت باسشىسى: “... ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتۋ, قازاقتىڭ ۇلت بولىپ وركەندەۋىنە جول اشۋ, ونىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنىڭ كەڭ قۇلاش جايۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزۋ”, – دەپ ناقتىلاپ ايتتى.
ستراتەگيالىق ماقساتتارعا جەتۋدەگى ءبىرىزدىلىك, ميراسقورلىق جانە العا باسۋشىلىق – ەلىمىزدىڭ جەتىستىگى مەن دامۋ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. قازىرگى تاڭدا قازاقستان, وڭىرلىك كوشباسشى رەتىندە جاڭا باستامالاردى العا تارتا وتىرىپ, دۇنيەجۇزىلىك قاۋىمداستىقتا كىممەن بولسا دا تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت بولىپ تانىلدى. ەلىمىز 2011 جىلى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. وسىندايدا ءوزىمىزدىڭ وتانسۇيگىشتىگىمىز بەن ازاماتتىعىمىزدى كورسەتۋ – قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىن نىعايتادى دەگەن سەنىمدەمىز.
گۇلنار جاقىپوۆا, قر مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باستىعى.