ءتىل باعدارلاماسى جوباسىن تالقىلايمىز
سوڭعى ۋاقىتتاعى سونى سەرپىلىستى ءىس-شارالار تۋعان ءتىلىمىزدىڭ تولعاعىن توقىراۋدان الىپ شىعاتىنداي بەرىك سەنىم ۇيالاتۋدا. سونىڭ ءبىر ۇلكەن ايعاعى حالىق تالقىسىنا “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى” جوباسىنىڭ ۇسىنىلۋى بولىپ وتىر. جۇرتشىلىقتى جۇرەكجاردى ويلارعا جەتەلەپ, كوپشىلىكتىڭ قۇپتاۋىنا يە بولىپ جاتقان وسىناۋ سىندارلى قادامدى قۋانىشپەن قارسى العانداردىڭ ءبىرى ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى احمەت مۇسا دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز. سەبەبى, بۇل كىسى مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋمەن, قازاق ءتىلىن جوعارى وقۋ ورنىندا وقىتۋمەن تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ ونە بويىندا ناقتى اينالىسىپ كەلەدى. سوندىقتان, مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن كوتەرە تۇسۋگە اسا مۇددەلى, ءتىل ءۇشىن تاباندى كۇرەستىڭ العى شەبىندە, ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭعان, وسى رەتتە مول تاجىريبە جيناقتاعان بىلىكتى ماماننىڭ وي-پىكىرلەرى, بۇعان دەيىنگى جۇمىسىنىڭ تاعىلىمدارى باعدارلامانى تالقىلاۋ بارىسىندا دا باعالى بولار دەپ بەزبەندەدىك.
– ەلىمىز ەگەمەندىك العاننان بەرى مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى ايتىلىپ-جازىلىپ جۇرگەن پىكىرلەردى جيناقتاساق, تالاي تومداردىڭ شاڭىن قاعار ەدىك,– دەپ باستادى اڭگىمەسىن احمەت وسپان ۇلى. – جينالىس, كونفەرەنتسيالار دا از بولعان جوق. ال پارلامەنت قاراۋىنا ۇسىنىلار ناق وسى باعدارلاما بىزدىڭشە, كەيىنگى 20 جىل بويعى قازاق ءتىلى, ونىڭ بولاشاعى تۋرالى ءتىل بەزەۋدى قويىپ, ناقتى ىسكە كىرىسۋگە شاقىرادى. جوبادا ءجون ايتىلعان تۇجىرىمداردىڭ ءبىرى قازاقستاننىڭ بارشا ازاماتتارىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ جۇيەسىن قۇرۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيىمداستىرۋدىڭ كوزدەلۋى دەر ەدىك. اتالمىش جۇيە بويىنشا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ مەن وقىتۋدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارى ءازىرلەنىپ, بەكىتىلۋى, سونان كەيىن ولاردىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ بارلىق دەڭگەيىنە – مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە, مەكتەپتەرگە, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەنگىزىلەتىن بولۋى وتە ماڭىزدى. ءبىز ءوز ستۋدەنتتەرىمىزگە قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋدە جيىرما جىل بويى وسىنداي بىرىڭعاي ستاندارتتاردىڭ جوق بولۋىنان زارداپ شەگىپ كەلدىك ەمەس پە. سوندىقتان دا ءتىل ۇيرەتۋ, اسىرەسە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ورىس ءتىلدى وتانداستارىمىزعا قازاق ءتىلىن وقىتۋ-ۇيرەتۋ پروبلەمالارىن شەشۋ ءجونىندە تىلدەر زاڭى دۇنيەگە كەلگەننەن بەرى ەڭبەكتەنىپ جۇرگەندەردىڭ قاتارىنان بولعاندىقتان, باس گازەتتىڭ ۇندەۋىنە ءۇن قوسپاي وتىرا المادىق.
– ولاي بولسا, قازىرگى ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءوزىڭىز كوپ جىل باسقارعان, بۇگىندە قۇرمەتتى پروفەسسورى بولىپ وتىرعان “قازاق جانە ورىس تىلدەرى” كافەدراسىنىڭ وسى ورايداعى ءىس-تاجىريبەسىنەن بايان ەتە وتىرساڭىز.
– وزدەرىڭىزگە ءمالىم, 1986 جىلعى جەلتوقسانداعى جاستار قوزعالىسىنان كەيىن, 3 اي وتپەي-اق 1987 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىندا ءبىر كۇندە قاتارىنان ەكى قاۋلى شىقتى. ولار مينيسترلەر كابينەتىنىڭ “قازاق ءتىلىن ۇيرەتۋ-وقىتۋدى جاقسارتۋ” جانە “ورىس ءتىلىن وقىتۋ-ۇيرەتۋدى جاقسارتۋ” اتتى قاۋلىلارى ەدى. وسىدان باستاپ ءتىلشىلەرگە كۇن وڭىنان تۋىپ, ولار 1921 جىلعى ء“تىل زاڭىن” قايتا تۋدىرۋ ماسەلەسىن قويا باستادى. اقىرى 1989 جىلى ول ء“تىل زاڭى” بولىپ دۇنيەگە كەلدى. ونىڭ ءتوڭىرەگىندە تالاي ايتىس-تارتىستار بولىپ جاتتى. بىراق ءبىر نارسە انىق ەدى. ول قازاق ءتىلىن جانداندىرىپ, ونى ورىس ءتىلدى وتانداستارعا, ءتىپتى قازاقتاردىڭ وزدەرىنە وقىتۋ-ۇيرەتۋدىڭ ۋاقىتى تۋدى, سونى قولعا الۋ كەرەك دەگەن تۇجىرىم بولاتىن.
ءبىزدىڭ كافەدرا, مىنە, وسى دۇربەلەڭ تولقىنمەن 1990 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا بۇكىل قازاقستانداعى جوعارى مەكتەپتەردەن بۇرىن (ارينە, فيلفاكتار ەمەس) ءدۇنيەگە كەلگەن بولاتىن. كافەدرا قۇرىلدى. بىراق و باستا ءبىز نەدەن باستارىمىزدى بىلمەي دال بولدىق. ويتكەنى, قازاق ءتىلىن جوعارى مەكتەپتەردىڭ ورىس ءتىلدى ستۋدەنتتەرىنە ۇيرەتۋ ادىستەمەسى جوق بولىپ شىقتى. وقۋلىق اتىمەن جوق. باعدارلاما دەگەندى ەل ەستىمەگەن. مينيسترلىككە باردىق, باسقا وقۋ ورىندارىمەن حابارلاستىق, تاپپادىق.
– سودان بۇل تىعىرىقتان قالاي شىقتىڭىزدار؟
– اينالىپ كەلگەندە, ءوزىمىز ىزدەنىپ, ءوزىمىز باعدارلاما ويلاستىرۋ كەرەك بولدى. سۇيەنگەنىمىز – شەت ءتىلىن وقىتۋ-ۇيرەتۋ, ورىس ءتىلىن ورىس ەمەستەرگە ۇيرەتۋ ادىستەرى. ويتكەنى, بۇلار باياعىدان قالىپتاسقان, تالاي جىلعى تاريحى بار ادىستەمەلەر عوي. ءسويتىپ, الگى ايتىلعان ءادىستەردى ارقاۋ ەتىپ, ءوزىمىزدىڭ العاشقى باعدارلامامىزدى جاسادىق. ءبىزدىڭ وقىتۋ-ۇيرەتۋ نىساندارىمىز كۇندىزگى جانە سىرتتاي وقيتىن ستۋدەنتتەر بولعان سوڭ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا ءبولەك-بولەك باعدارلاما جاسالدى. بىراق بۇل كەزدە بۇكىل قازاقستان بويىنشا ءتىل ۇيرەتۋ ماسەلەسى ۇلكەن داعدارىسقا ۇشىراپ, ءبىزدىڭ العاشقى جاساعان باعدارلامامىز كەمىندە 20 رەت وزگەرتىلدى. تىلدەر زاڭى 1995 جىلى قايتا قابىلداندى. اقتاڭداقتار تاريحتا ءوز ورىندارىن الا باستادى. نارىقتىق ەكونوميكا جانە وعان بايلانىستى جاڭا اتاۋلار, تەرميندەر پايدا بولدى. ول از بولسا, ءبىزدىڭ سول كەزدە اكادەميا اتالعان مەكەمەدە ءتىل ۇيرەتۋدى نەشە جىلعا سوزۋىمىز كەرەك دەيتىن ماسەلە تۋىپ, اۋەلى كۇندىزگىلەردى ەكى جىل, ءتىپتى 4 جىل وقىتاتىن بولدىق. باعدارلامامىزدى جەدەل وزگەرتىپ وتىردىق. 1999 جىلى “قازاق ءتىلىنىڭ تيپتىك باعدارلاماسىن” جاساپ, ونىمىز بۇكىل ەلدىڭ وقۋ ورىندارىنا تارالىپ, كادەگە استى. ءبىلىم مينيسترلىگى ونداي باعدارلامانى تەك 2002 جىلى عانا دۇنيەگە اكەلدى. كافەدرا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ورىس بولىمشەلەرىندە ارنالعان العاشقى “قازاق ءتىلى” وقۋلىقتارىن, وقۋ قۇرالدارىن جاريالادى. ولار دا بۇكىل رەسپۋبليكاداعى وقۋ ورىندارىنا تارادى. اسىرەسە, ەكونوميكا ماماندارىن دايارلايتىن ينستيتۋتتارعا, كوللەدجدەر مەن ليتسەيلەرگە ارنالعان وقۋلىقتارىمىز وسى كۇنگە دەيىن سۇرانىسقا يە.
وسى جىلدارى كرەديتتىك تەحنولوگيا دەيتىن ءۇردىس پايدا بولىپ, اقىرى وسى تەحنولوگيا بويىنشا, مەملەكەتتىك ستاندارتقا ساي قازاق ءتىلىن وقىتۋ-ۇيرەتۋ مەرزىمى ءبىر جىلعا كەلىپ ءتىرەلدى. ال سوندا ورىس ءتىلدى ستۋدەنتتەردى ءبىر جىل وقىتىپ-ۇيرەتكەندەگى ناتيجەسىن سۇراساڭىزدار, جاعىمدى جاۋاپ بەرە الماسىمىز حاق.
– بۇل دالاعا كەتكەن ەڭبەك, قۇمعا سىڭگەن قاراجات ەمەس پە. نەگە ولاي بولدى؟
– بۇنىڭ سەبەبى كوپ. بىرىنشىدەن, العاشقىدا 3-4 جىل وقىتىپ-ۇيرەتكەندە اجەپتاۋىر ناتيجە كورگەن بولاتىنبىز. ول جىلدارى بىزدە بىتىرگەن ماماندار قازىر ۇلكەن-ۇلكەن قىزمەتتەردە ءجۇر.
ەكىنشىدەن, سوناۋ 1998 جىلدىڭ 5 قازانىندا ەلباسى جارلىعىمەن بەكىتىپ بەرگەن “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا” “جوعارى جانە ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ ورىس ءبولىمدەرىندە قازاق ءتىلىن وقىتۋعا ارنالعان ساعاتتار سانىن كوبەيتۋ...” دەلىنسە (24-باپ), قازىرگى تاڭدا بۇعان ءار وقۋ ورنى ءارتۇرلى قارايدى. مىسالى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى 2002 جىلى بەكىتىپ بەرگەن “تيپتىك باعدارلامادا” قازاق تىلىنە 270 ساعات, ياعني 6 كرەديت بەرىلگەن. بىراق مينيسترلىك 5 كرەديتتى وزدەرى بەرىپ, قالعانىن بەرۋ-بەرمەۋدى وقۋ ورنى باسشىلىعىنىڭ قۇزىرىنا قالدىرىپتى. وسىنداي بوساڭدىقتان كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارىندا 270 ساعاتتى 120 ساعاتقا دەيىن قىسقارتىپ, 6 كرەديتكە “رازمازات” ەتىپ ءجۇر. ادەيى ورىسشالاپ وتىرمىن. قىسقاسى, “قوي دا تۇگەل, قاسقىر دا توق”.
ۇشىنشىدەن, العاشقى جىلدار ستۋدەنتتەرى مەن قازىرگىلەردى سالىستىرۋعا كەلمەيدى. العاشقىلاردىڭ مەكتەپتەن الىپ كەلگەن بىلىمدەرى مولىراق, ءتىل ۇيرەنۋگە دەگەن قۇشتارلىقتارى ارتىعىراق بولاتىن. قازىرگى ستۋدەنتتەردىڭ پسيحولوگياسى مۇلدە باسقا: وقىدىم-ۇيرەندىم-تاپسىردىم-قۇتىلدىم, مىنە, ولاردىڭ قاعيدالارى. ەندىگى جەردە ءبىرىنشى كۋرستا 270 ساعاتپەن ءبىر جىل وقىتقان كۇننىڭ وزىندە, قالعان ءۇش جىلدا ولاردىڭ لەكسيكاسىندا قازاق تىلىنەن ءۇش ءسوز قالمايدى. ولار باياعى وزدەرىنىڭ ورىس ءتىلدى ورتاسىنا بارادى دا, قازاق ءتىلىن ۇمىتادى...
سوندىقتان دا ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جاسالعان جاڭا ءتىل باعدارلاماسىنداعى “جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلىن ءپان رەتىندە وقىتۋدىڭ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ. وسى ماقساتتا ءتيىستى سالالار بويىنشا جانە ماماندىقتارعا قاراي بەيىمدەلگەن ءتيىمدى وقۋ باعدارلامالارى, وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارى, باسقا دا كومەكشى قۇرالدارعا دەگەن قاجەتتىلىكتەر تولىق وتەلۋى ءتيىس. ەڭ باستىسى, ەرتەڭگى مامانداردىڭ ءتىل ۇيرەنۋى بوس سحولاستيكاعا اينالماي, جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ءاربىر جاستىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ەركىن ءبىلىپ شىعۋىنا تولىق مۇمكىندىك تۋعىزۋ” دەلىنگەن تۇجىرىمدى قۋانا قولدادىق.
– احمەت وسپان ۇلى, وسى ءىستى تىكەلەي اتقارىپ جۇرگەن مامان رەتىندە ايتىڭىزشى, بۇل باعىتتىڭ تولىق ورىندالۋىنا نە قاجەت, نەنى ەسكەرگەن ءجون؟ وسى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورىڭىزشى؟
– وتكەن 20 جىلدا جيناعان تابىس-ءتاجىريبەمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, مىناداي قورىتىندىعا كەلدىك. ورىس ءتىلدى ستۋدەنتتەردى ءبىر جىل قانشا ساعاتپەن بولسا دا قازاق تىلىنە ۇيرەتىپ-وقىتقاننىڭ بەرەر پايداسى شامالى. سوندىقتان ولاردى ءتورت جىل بويى باپتاۋ قاجەت. ءتورتىنشى كۋرستا مەملەكەتتىك ەمتيحاندا ولاردىڭ ءبىلىمىن باعالاعان ابزال. نە بولماسا سوڭعى 3-4 كۋرستاردا وقىتىپ-ۇيرەتىپ, ءبارىبىر مەملەكەتتىك ەمتيحانمەن اياقتاۋ كەرەك. ارينە, بۇل جەردە ءبىزدىڭ پىكىرىمىزگە قارسى شىعاتىندار تابىلادى. ولاردىڭ ايتاتىنى – ءبىز ەۋروپالىق وقۋ جۇيەسىنە كوشتىك. وندا ءتىلدى ءبىرىنشى كۋرستا, ءبىر-اق جىل وقيدى. ول راس, ەۋروپا, امەريكا, ت.ب. ەلدەردە ءتىل ءپانىن ءبىر جىل وقيتىنى بار. بىراق ول جاقتاردا ءوز ءتىلىن (اعىلشىن, فرانتسۋز, ت.ب.) مەكتەپتە وقىپ كەلگەن ستۋدەنت ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىمايدى. وقيتىندار – سىرتتان, شەتەلدەن باراتىندار. ولاردى ءبىر جىل بويى ۇيرەتىپ, وقىتىپ (باسقا پاندەرمەن باستارىن اۋىرتپاي), ءبىرىنشى كۋرسقا دەيىن باپتاپ, بارعان ەلىنىڭ تىلىندە ءدارىس تىڭداپ, سويلەۋگە, جازۋعا, تىڭداۋعا دايىندايدى. ويتكەنى, ول ەلدەردە ساباق تەك ءوز تىلدەرىندە عانا جۇرگىزىلەدى. ءبىزدىڭ ەلدە ونداي ماقسات قويىلىپ وتىرعان جوق قوي.
ەكىنشىدەن, قازىرگى ۋاقىت ءتىل ۇيرەتۋدەگى تولىپ جاتقان تەحنولوگيالار, تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتار, كومپيۋتەرلەر زامانى دەيمىز. ونىڭ ءبارى قۇپتارلىق. ارينە, ورنىمەن قولدانسا, كەرەگىندە پايدالانسا. بىراق ولار وقىتۋشىعا كومەكشى قۇرال رەتىندە, ءوز ورنىندا عانا پايدالانىلۋى كەرەك. ال نەگىزگى وقۋ ءۇردىسىندە وقىتۋشىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە بولعانى ءجون. ياعني, وقىتۋشى جىل بويى اق تەر – كوك تەر بولىپ ستۋدەنتتى سويلەۋگە, جازۋعا, وقۋعا, اۋدارۋعا باۋلىپ, ۇيرەتىپ, ناتيجەسىن كومپيۋتەر, نە بولماسا تەست ارقىلى انىقتاۋ ءجونسىز. ءتۇيىپ ايتقاندا, جىل اياعىندا ءوز جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن, ستۋدەنتتىڭ جەتىستىگىن, ياعني سويلەۋ, جازۋ, وقۋ, اۋدارۋداعى جەتىستىگىن مۇعالىمنىڭ ءوزى باعالاعانى ابزال.
قازاق مەكتەبىندە ورىس ءتىلىن 11 جىل وقىپ كەلگەن ستۋدەنتتىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە ول ءتىلدى قايتالاپ وقۋىندا قانداي لوگيكا بار؟ ول ستۋدەنت ورىس تىلىندە سايراپ تۇر. ال ونى بارىپ ورىس مەكتەبىندە قازاق ءتىلىن شالا ءبىلىپ كەلگەن شالا قازاق – شالا ورىستاردى ورىس تىلىندە سايراپ تۇرعان قازاقتارمەن جارىستىرىپ نە كەرەگى بار. مىسالى, قازاق مەكتەبىن ءبىتىرىپ كەلگەندەر ورىس تىلىمەن قاتار ءوز تىلدەرىن نەگە پىسىقتامايدى؟ بۇل جەردە ورىس ءتىلى كەرەك ەمەس دەگەن وي تۋماسا كەرەك. تەك قازاق مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى ءوز تىلدەرىن جوق دەگەندە ءبىر سەمەستر پىسىقتاپ, ساۋاتتارىن شىڭداعاندارى ارتىق بولماس ەدى.
قازىر ەكىنىڭ ءبىرى وقۋلىق جازعىش بولىپ, دۇكەن سورەلەرىندەگى قازاق ءتىلى وقۋلىقتارىنان كوز سۇرىنەدى. وقۋلىقتىڭ كوپ بولعانى جاقسى شىعار. بىراق ولاردى مۇعالىمدەر مەن وقىتۋشىلار قاجەتتەرىنە جاراتىپ جاتۋى كەرەك قوي. وقۋشىعا, ستۋدەنتكە قايسىسىن ۇسىنارىڭدى ءبىلمەي قينالاسىڭ. سوندىقتان, باسقا ءپاندەردىكى سەكىلدى, قازاق ءتىلى وقۋلىعىنىڭ كلاسسيكالىق ءبىر نە ەكى ءتۇرى عانا بولعانى دۇرىس سەكىلدى. ارينە, ولار ساراپ-سىنداردان وتكەن, باعدارلاماعا ساي بولسىن.
– ءىس قاعازدارىنىڭ قازاقشا جۇرگىزىلۋى جونىندە ايتىلىپ جۇرگەن سىن-پىكىرلەر از ەمەس. ايتىڭىزشى, ونىڭ شەشىمىن قايدان ىزدەۋىمىز كەرەك؟ نەگە وسى كۇنگە دەيىن تولىپ جاتقان باعدارلاما, نۇسقاۋلارعا قاراماستان, زاڭدار جانە باسقا دا ءىس قاعازدار قازاق تىلىندە جازىلمايدى؟ نەگە وسى كۇنگە دەيىن, 1998 جانە 2001 جىلعى باعدارلامالارعا قاراماستان قازاقستاننىڭ ءبىر دە ءبىر وبلىسى ءىس قاعازدارىن تولىقتاي قازاق تىلىندە جۇرگىزۋگە كوشپەگەن؟
– “ەگەمەن قازاقستانداعى” وسى جىلعى 24 اقپاندا “زاڭ قاي تىلدە جاسالىپ ءجۇر؟” دەگەن ماقالاسىندا د.وماش ۇلى زاڭ ءماتىنىن جازا الادى-اۋ دەگەن ادامداردى قازىرگى پارلامەنت مۇشەلەرىنىڭ, ۇكىمەت باسىنداعىلاردىڭ اراسىنان ىزدەيدى, بىراق بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامىرىن انىقتاپ ايتا الماعان. بىزدىڭشە, بۇگىنگى تاڭدا بۇل ماسەلەگە بايلانىستى “نەگە؟” دەگەن سۇراققا جاۋاپتى قازىرگى ءىس باسىنداعى ۇلكەندى-كىشىلى شەنەۋنىكتەردەن كۇتۋ ورىنسىز دەپ بىلەمىز. ويتكەنى, ولاردىڭ ەشقايسىسى ارنايى دايىندىقتان وتپەگەن. ءار قۇجاتتىڭ ءوز تاريحى, لەكسيكالىق, گرامماتيكالىق, ستيليستيكالىق ەرەكشەلىكتەرى بار. سولاردى مەڭگەرمەيىنشە, ورىنداۋشىدان دۇرىس قۇجات جازۋدى تالاپ ەتۋ ورىنسىز. ال ولاردى وقىتىپ-دايارلاۋ ءاربىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ مىندەتى بولۋ كەرەك. جانە ماڭىزدى ءپان رەتىندە جوو-نىڭ وقۋ جوسپارىندا ماڭىزدى ورىن الۋ كەرەك. مۇنى ءبىز ويدان شىعارىپ وتىرعانىمىز جوق. رەسەيدە بۇل ماسەلە ارنايى ءپان رەتىندە ەرتەدەن جولعا قويىلىپ, ونداعان وقۋلىقتار, مونوگرافيالار جاريالانعان. ءپاننىڭ جالپى اتى “دوكۋمەنتوۆەدەنيە” ء(“ىس ءجۇرگىزۋ”), شارتتى تۇردە دەربەس ەكى پاننەن تۇرادى: “ىسكەرلىك لينگۆيستيكا” جانە “ىسكەرلىك تەرمينولوگيا نەگىزدەرى”. رەسەي عالىمدارىنىڭ ءتاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىزدىڭ كافەدرا بۇل ءپاندەردى وقىتۋدىڭ وزىمىزشە العاشقى باعدارلاماسىن جاساپ, 3 جىل بويى ء“ىس جۇرگىزۋ” ماماندىعىنىڭ ستاندارتىنا ساي ءدارىس وقىلىپ, پراكتيكالىق ساباقتار جۇرگىزىلدى. ءار پانگە 100 ساعات بولىنگەن بولاتىن. وكىنىشتىسى – پاندەر تۇراقتامادى, قىسقارتىلىپ قالدى.
– ەندەشە, وسى تاجىريبەلەرىڭىزگە كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز؟
– وندا اۋەلى ءحVىىى عاسىردان باستاپ قازىرگى كەزەڭگە دەيىنگى ءىس قاعازدارىنا زەر سالعانبىز. قازاق دالاسىنداعى قوعامدىق, ساياسي-الەۋمەتتىك جاعدايلارعا, سول كەزدەگى قازاق ءتىلىن, قازاق رەسمي ءىس قاعازدار ءتىلىن سيپاتتايتىن نۇسقالارعا, رەسمي ءىس قاعازدارى ءستيلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى ءدارىس تاقىرىپتارىن كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىردىق. ولار ء“حۇىىى عاسىردا قازاق دالاسىندا قولدانىلعان رەسمي ءىس قاعازدار ءتىلى”, ء“حىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى اكىمشىلىك ورىندارىنىڭ بۇيرىق, جارلىقتارى”, ء“حىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جازىلعان قازاقشا زاڭ جيناقتارى مەن ەرەجەلەر”, ء“حىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى ەپيستوليارلىق ستيل ماتەريالدارى”, “حح عاسىردىڭ باسىنداعى رەسمي ءىس قاعازدار ءتىلى”, “1920-30 جىلداردان كەيىنگى رەسمي ءىس قاعازدار ءتىلى”, “قازىرگى رەسمي ءىس قاعازدار ءتىلى” دەگەن تاقىرىپتار بولاتىن.
اتالعان كەزەڭدەردەگى رەسمي ءىس قاعازدارى قانداي بولعان, تىلدىك ەرەكشەلىكتەرى قانداي دەگەن ماسەلەلەرمەن ستۋدەنتتەردى تانىستىرۋ ماقساتىندا تاريحي دەرەك, تىلدىك ماتەريال رەتىندە سول كەزەڭدەردەگى ءىس قاعازداردىڭ نۇسقالارى بەرىلىپ وتىردى. ءار تاقىرىپتا بەرىلەتىن وقۋ اقپاراتتارىنىڭ كولەمى – لەكسيكالىق, گرامماتيكالىق, كوممۋنيكاتيۆتىك, فونەتيكالىق جانە ەتىستىك مينيمۋمى كەلەسى تاقىرىپتا ءارى قايتالانىپ, ءارى كۇردەلەنە ءتۇسىپ وتىردى. سونىمەن قاتار باعدارلاما قۇرىلىمىندا بارشاعا ءمالىم لينگۆوديداكتيكالىق اكسيوما – ءتىل قىزمەتىنىڭ بارلىق تۇرلەرىنىڭ ء(ونىمدى تۇرلەرى – سويلەۋ جانە جازۋ, رەتسەتيۆتى تۇرلەرى – تىڭداۋ جانە وقۋ) ءوزارا تىعىز بايلانىستى وقىلۋى ەسكەرىلدى.
ەكىنشى ءپان “ىسكەرلىك تەرمينولوگيا نەگىزدەرى” دەپ اتالعان بولاتىن. جالپى العاندا, 100 جىلدان اسا تاريحى بار قازاق تەرميندەرىنىڭ قالىپتاسۋ جولى قازاق ءتىل بىلىمىندە وتە از زەرتتەلگەن, ال ىسكەرلىك تەرميندەردىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ ماسەلەسىنە مۇلدە كوڭىل بولىنبەگەن. سوندىقتان دا, ستۋدەنتتەرگە ارناپ بۇل پاننەن باعدارلاما جاساۋ وتە قيىن. دەگەنمەن دە, ازدى-كوپتى ادەبيەتتەرگە, كەيبىر قازاق عالىمدارىنىڭ, اسىرەسە ورىس عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, العاشقى وقىتۋ باعدارلاماسىن جاساعان بولاتىنبىز. نەگىزگى ماقسات ءتىل مادەنيەتىن يگەرگەن, مەملەكەتتىك ماماندىق لەكسيكاسىن پايدالانا الاتىن, الدىنا كەلگەن ءارتۇرلى قۇجاتتاردىڭ ءمان-ماعىناسىن ساراپتاپ, ىسكەرلىك تەرميندەردى ءوز ورىندارىندا پايدالانا بىلەتىن ماماندار دايىنداۋ.
ءتىلسىز ادەبيەت جوق, ادەبيەتسىز ءتىل دامىمايدى دەسەك, ستۋدەنتتەردىڭ ادەبيەتتەن, ونەر, مادەنيەتتەن بىلىمدەرى وتە تايىز. بۇل قاتتى ويلاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. ولاردىڭ ماشىعى تەلەديدار, كومپيۋتەر, ينتەرنەت ەكەنى جاسىرىن ەمەس. بىراق وسى تولىپ جاتقان تەحنولوگيالاردان قازاق ادەبيەتىنىڭ, مادەنيەتىنىڭ, ونەرىنىڭ نۇسقالارىن ىزدەپ تاۋىپ وقىپ, بويلارىنا ءسىڭىرىپ, جادىلارىنا ساقتاپ قالسا قانداي عانيبەت بولار ەدى. وسىلار ءتىل ءجونىندەگى جاڭا باعدارلامادا ايقىنىراق كورىنىس تاپسا, قۇبا-قۇپ.
قورىتىپ ايتقاندا, ءبىز بىرەر ماسەلەنىڭ ءتوڭىرەگىندە كادەگە اسار-اۋ دەگەن ۇسىنىستار ايتۋعا تىرىستىق. ولارىمىز ءتىل باعدارلاماسىن جاساۋشىلاردىڭ نازارىنا ىلىگىپ, شەشىمىن تاپسا, جالپى ءبىلىم سالاسىنا زيان بولماس ەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول, الماتى.