تامىز ءماسليحاتى قارساڭىندا
جەر-جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ماماندار الماسۋ ءۇشىن ولاردى ءبىر جۇيەمەن بىلىكتىلىكتەن وتكىزۋدى كوزدەپ وتىرعان الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ ورتاق ماقساتى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن قايتادان قاراستىرۋىمىزعا تۇرتكى بولادى. اتالمىش سالادا اقساپ جاتقان تۇسىمىز كاسىبي ءبىلىم بەرۋدى ستاندارتتاۋ ماسەلەسى, بىلىكتىلىك تالاپتارىن قالىپتاستىرۋ شارالارى جانە كاسىبي دايارلىقتى باعالاۋ ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ورتالىقتاندىرىلعان ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قالىپتاسقان بارلىق ەلدەردەگى سياقتى, قازاقستاندا دا جالپى ءبىلىم مەن كاسىبي ءبىلىم باعدارلامالارى بىرىڭعاي تاريفتىك-بىلىكتىلىك انىقتامالىعى ارقىلى قۇراستىرىلاتىن مەملەكەتتىك ستاندارتتار بويىنشا جۇرگىزىلىپ كەلگەن. قازىرگى كەزدە كاسىبي ءبىلىم بەرۋدى ستاندارتتاۋدىڭ نەگىزگى كەلەڭسىزدىكتەرى وسى نورماتيۆتىك قۇجاتتىڭ ەسكىرگەندىگىنەن دە ورىن الىپ جاتىر. ماسەلەن, ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا قۇيىپ, ءتۇرلى ەكونوميكا سەكتورلارىن دامىتۋعا اتسالىسىپ وتىرعان شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ كاسىبي ستاندارتتارى ەلىمىزدەگى ستاندارتتارعا ساي كەلمەي, كوپتەگەن جاعدايلاردا قۇقىقتىق ماسەلەلەر تۋىندايتىنى جاسىرىن ەمەس. اتاپ ايتار بولساق, دامىعان ەلدەردە بۇرىننان بار ماماندىقتار قازاقستاندىق ولشەمدەرگە ءالى ەنگىزىلگەن جوق. يا بولماسا, سول ەلدەردەگى سياقتى ءار ماماننىڭ ساناسىنا ء“ومىر بويى ءبىلىم الۋ” دەگەن ۇعىمدى سىنالاي قاعىپ, ونى ءوز بىلىكتىلىگىن ۇنەمى جەتىلدىرىپ وتىراتىنداي ەتىپ تاربيەلەۋ بىزدە ءالى قولعا الىنعان جوق. وسىنىڭ ءوزى ەلىمىزدە قالىپتاسقان ءبىلىم جۇيەسىن دامىتا ءتۇسۋ كەرەكتىگىن كورسەتەدى.
تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2008-2012 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن ءتيىمدى تۇردە ءجۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى كوپتەگەن شارالار اتقارىپ جاتىر. سونىڭ ءبىرى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ “رەسپۋبليكالىق تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ جانە بىلىكتىلىكتى بەرۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعى” شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قۇقىعىنداعى رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كاسىپورىننىڭ (رعاو) قۇرىلۋى بولىپ تابىلادى. كاسىپورىننىڭ نەگىزگى ماقساتى تجكب جۇيەسىندە عىلىمي ادىستەمەلىك جۇمىستارمەن اينالىسىپ, وقۋ ورىندارىنان نەمەسە ءوز بەتىنشە بەلگىلى ءبىر ماماندىقتى مەڭگەرىپ شىققان تەحنيكالىق جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنىڭ ماماندارىنا بىلىكتىلىك بەرىپ, كاسىبي دايىندىعىن تاۋەلسىز باعالاۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى.
ورتالىق وسى ماقساتتا شەتەلدەرمەن بايلانىس جاساپ, ولارمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناستار ورناتتى. ءماسەلەن, ەۋروپالىق كوميسسيا, ءبىلىم بەرۋ جانە بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ورتالىعى (RKK, نورۆەگيا), گەرمانيانىڭ تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قوعامى (GTZ), ينۆەنت (گەرمانيا), بريتان كەڭەسى سياقتى وزىق حالىقارالىق ۇيىمدارمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, باعدارلامانى تابىستى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى جوبالار جولعا قويىلۋدا. بۇگىنگە دەيىن تەحنيكالىق جانە قىزمەت كورسەتۋ ەڭبەگىنىڭ كادرلارىن دايارلاۋ تۋرالى ۇلىبريتانيا كوللەدجى مەن رەسپۋبليكا تجكب وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىندا 24 كەلىسىمگە قول قويىلعان. ولاردىڭ بارلىعى ەلىمىزدەگى كاسىپتىك جانە تەحنيكالىق ءبىلىم الۋشىلاردىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا تەزىرەك بەيىمدەلىپ, ءباسەكەلەستىككە بارىنشا قابىلەتتى بولۋىن, بىلىكتىلىك دەڭگەيىن شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن تەرەزەسى تەڭ بولاتىنداي دارەجەدە كوتەرە ءبىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىن كوزدەگەن.
“اتامەكەن” وداعى” ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسى” زاڭدى تۇلعالار بىرلەستىگى دە ەلىمىزدەگى جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ۇلكەن وداعىن قۇرىپ وتىر. رعاو پەن “اتامەكەن” وداعىنىڭ” ارىپتەستىگى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىكتەرى مەن “اتامەكەن” وداعى” ۇلتتىق ەكونوميكالىق پالاتاسى” زتب ۇشتىگىنىڭ اراسىنداعى ۇلتتىق پاكتىگە نەگىزدەلگەن. وسى بەرىك بايلانىستىڭ ارقاسىندا تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا ارنالعان باعدارلاما ءبىر قادام العا باسىپ, رعاو شارۋاشىلىعىن قولداۋعا ارنالعان جۇمىس توبى قۇرىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىبي دايىندىق دەڭگەيىن تاۋەلسىز باعالاۋ مەن كادرلاردى سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسى تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم ساپاسىن كوتەرەتىن ينستيتۋتسيونالدى مەحانيزم رەتىندە قۇرىلعان بولاتىن. بۇل جۇيەنىڭ باستى ماقساتى – ارناۋلى پاندەر بويىنشا بەرىلەتىن وقۋ باعدارلامالارىنىڭ مەڭگەرىلۋ دارەجەسىن انىقتاپ, ەڭبەك رىنوگىنىڭ ءتۇرلى سۇرانىستارىن زەرتتەپ وتىرۋ. مەملەكەتتىڭ جاڭا ستاندارتتارىن, تيپتىك باعدارلامالارىن, مەملەكەتتىك بىلىكتىلىك ساناتتارىن قالىپتاستىرىپ, ىسكە اسىرۋ رعاو موينىنا جۇكتەلگەن. قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ەلباسى وسى سالاعا باستى نازار اۋدارۋ كەرەك ەكەنىن اتاپ وتكەنى ءوزىمىزگە ءمالىم دەسەم, سوعان بايلانىستى جۇمىستار اتقارىلىپ, كاسىبي ستاندارتتاردىڭ العاشقى جوبالارى جاسالىپ تا ۇلگەردى. ماسەلەن, “قازمۇنايگاز” ۇلتتىق كومپانياسى, “كازەنەردجي” كومپانيالارى وزدەرىنىڭ كاسىبي ستاندارتتارىن جاساپ, مينيسترلىككە تاپسىردى. ولار قابىلدانسا, ەلىمىزدەگى العاشقى الەمدىك تالاپتارعا ساي كاسىبي ستاندارت بولىپ قالىپتاسپاق.
ەلباسى ايتىپ وتىرعان تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسىنەن (ۇبج) قۇرالادى. ونىڭ ىشىنە ۇلتتىق بىلىكتىلىك شەڭبەرى ەنەدى. بۇل شەتەلدەردە ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە ءار جۇيەدە ءار ءتۇرلى, كىم قالاي اتاعىسى كەلسە سولاي اتايدى. مىسالى, بىزدە جۇمىسشىلاردى رازريادتارعا بولەدى, كوللەدج بىتىرۋشىلەرىن تەحنيكتەر, ال ينستيتۋت ءبىتىرۋشىلەردى باكالاۆر, ينجەنەر دەيدى. كەيدە ءوزىمىز دە شاتاسىپ قالامىز. ينجەنەر رازريادتىڭ نە ەكەنىن بىلمەيدى, تەحنيكتەر باكالاۆر دەگەندى تۇسىنبەيدى. مىنە, ءبىزدىڭ ءمىندەتىمىز وسى كەلەڭسىزدىكتى جويىپ, بارلىق جۇيەلەردى ءبىرىزدىلىككە ءتۇسىرىپ, ۇلتتىق بىلىكتىلىك شەڭبەرىن قۇرۋ. ياعني, رازرياد, تەحنيك, ينجەنەر سياقتى بىرتەكتەس بىلىكتىلەردى ءبىر دەڭگەيگە توپتاستىرۋ. گەرمانيا, شوتلانديا, ۇلىبريتانيا جانە باسقا دا كوپتەگەن ەلدەردە بۇل جۇيە بۇرىننان قولدانىلىپ كەلەدى.
ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسىنىڭ تاعى ءبىر ەلەمەنتى كاسىبي ستاندارت. قاراپايىم تىلمەن ايتساق, كەز كەلگەن مامان نە ءبىلۋى كەرەك, نە ىستەي الۋى كەرەك دەگەن ماسەلەنى رەتتەستىرەدى. بۇرىن, مىسالى, بۇرعىلاۋ مامانىن الار بولساق, الدىمەن وعان نە ءبىلۋى كەرەك دەگەن تالاپ قويىلاتىن, سودان كەيىن بارىپ, سول ءبىلىمى ارقىلى نە ىستەۋ كەرەكتىگى بەلگىلەنەتىن. ال كاسىبي ستاندارت بويىنشا, الدىمەن نە ىستەي الادى دەگەنگە باستى نازار اۋدارىلادى, سودان كەيىن عانا سول ءبىلەتىن جۇمىسىن اتقارۋى ءۇشىن نەنى وقىپ ۇيرەنۋى قاجەت دەگەن تاپسىرماعا كەزەك بەرىلەدى.
ءۇشىنشى كەزەكتە سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسىن ايتۋىمىز قاجەت. ياعني, كەز كەلگەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىن تەكسەرىپ وتىراتىن تاۋەلسىز باعالاۋ ورتالىقتارى بولۋى ءتيىس. تاراتىپ ايتساق, بۇل ەلەمەنتتىڭ دە كوپتەگەن ارتىقشىلاقتارى بار. ماسەلەن, تاۋەلسىز باعالاۋ ورتالىقتارى تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ تۇلەكتەرىن ارنايى بىلىكتىلىك سىناعىنان وتكىزىپ, سەرتيفيكات بەرەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە اتالمىش ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ دەڭگەيى انىقتالادى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, قولىنا سەرتيفيكات ۇستاعان مامان سەرتيفيكاتسىز مامانعا باسەكەلەستىك تۋعىزا الادى. جۇمىس بەرۋشى قولىندا قۇجاتى بار, ارنايى بىلىكتىلىك سىناعىنان وتكەن ماماندى جۇمىسقا قابىلداۋعا تىرىسادى. سول ارەكەتى ارقىلى جۇمىس ونىمدىلىگىن ارتتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ العا جىلجۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسىنىڭ ءتورتىنشى ەلەمەنتى – الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك. بۇل سالا ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى مەن جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى نەگىزىندە قۇرىلادى. بەلگىلى ءبىر ماماندىقتى مەڭگەرىپ, سەرتيفيكاتىن قولىنا ۇستاپ شىققان ازامات ەرتەڭگى كۇنى سول ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسۋى قاجەت. مىنە, وسى تۇستا الەۋمەتتىك سەرىكتەستىكتىڭ اتقارار ءرولى انىقتالادى. قورىتا كەلگەندە, وسى ءتورت ەلەمەنت ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستا ىسكە اسىرىلماسا, ۇلتتىق بىلىكتىلىك جۇيەسى دە جارامسىز كۇيىندە قالا بەرمەك. دەگەنمەن, بۇدان اتالمىش جۇيە بىردەن قولدانىسقا ەنەدى ەكەن دەگەن وي تۋماسا كەرەك. جوعارىدا ءبىز اتاپ كەتكەن مەملەكەتتەر مۇنداي جۇيەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ونداعان جىلدارىن سارپ ەتكەنىن دە ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى كۇندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ء“بىلىم تۋرالى” زاڭى مەن تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىنىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق بىلىكتىلىك شەڭبەرى مەن كاسىبي ستاندارتتار جۇيەسى بىرتىندەپ جاسالىپ جاتىر. ال الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك پەن سەرتيفيكاتتاۋ جۇيەسى وسى ەكەۋىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلادى.
ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ ەلىمىزدىڭ بارلىق وبلىستارىندا فيليالدارى قىزمەت ەتەدى. ولاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ءىس-شارالارعا مىندەتتى تۇردە اتسالىسىپ وتىرادى. رەسپۋبليكادا 882 تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرەتىن ليتسەي مەن كوللەدج بار. ولاردا 609 مىڭنان استام ادام ءبىلىم الادى. وسىلارمەن جۇيەلى تۇردە ساۋاتتى جۇمىس جۇرگىزە بىلسەك, كەلەشەكتە ۇلكەن كۇشكە اينالارى ءسوزسىز. ويتكەنى, تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى قازىردىڭ وزىندە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ, ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن دالەلدەپ ۇلگەردى. تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋدىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىعى رەسپۋبليكانىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى باعدارلاماسىندا ودان ءارى دامىتىلاتىن بولادى. تۇتاستاي العاندا, اتالمىش جۇيە يۋنەسكو-نىڭ نازارىن اۋدارىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى دەكلاراتسياسىنىڭ شەشىمىمەن مىڭجىلدىقتى دامىتۋ ماقساتىنداعى باعدارلامالار قاتارىنا جاتقىزىلدى.
باقىت ەرجانوۆ, رەسپۋبليكالىق تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ جانە بىلىكتىلىكتى بەرۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى.