جۋىقتا ەلىمىزدىڭ ءبىر قيىرىنداعى دوستىق بەكەتىندە قازاقستان مەن قىتاي قارىم-قاتىناسىنىڭ جاڭا تاريحىنداعى ءساتتى باستاۋلاردى ەسكە سالاتىن ءماندى ءبىر شارا ءوتتى. بۇل شارا وسى ەكى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا لايىقتى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان اقتوعاي – دوستىق پەن ۋسۋ – الاشاڭقاي تەمىر جول جەلىلەرى ءتۇيىلىسۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالدى. اتالعان تەمىر جول جەلىلەرى العاش رەت 1990 جىلدىڭ 12-ءشى قىركۇيەگىندە ءتۇيىلىسىپ, وسىعان وراي ەۋرازيالىق كولىك ءدالىزىن قالىپتاستىرۋدا ۇلكەن ءرول وينايتىن ماڭىزدى جاڭا جول جەلىسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى بولعان ەدى. ەندى مىنە, زىرلاپ وتە شىققان جيىرما جىلدان كەيىن اتالعان تاريحي وقيعا قۇرمەتىنە ورايلاستىرىلعان ەكى كۇندىك شاراعا “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق باسشىلارى, ارداگەرلەرى, قىتايلىق قوناقتار قاتىستى.
تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, كسرو مەن قىتاي اراسىنداعى شەكارالىق تەمىر جول وتكەلىن سالۋ جونىندەگى جۇمىستار 1970 جىلدارى قولعا الىنا باستاعان بولاتىن. دەگەنمەن بۇل جۇمىس ەكى مەملەكەت اراسىنداعى سالقىن قارىم-قاتىناس اسەرىنەن بولسا كەرەك, ءوز ارناسىن تاۋىپ, دۇرىس جولعا ءتۇسىپ كەتە المادى دا توقتاپ قالدى. سونان كەيىن قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولعان 1990 جىلى قايتا قىزۋ سەرپىنگە يە بولدى.
ەگەر اڭگىمەنى ودان دا ارىدەن قوزعايتىن بولساق, تاريحى سان مىڭداعان جىلداردى قامتيتىن كونە قىتاي مەن ەجەلگى تۇركى الەمىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارىندا ريزاشىلىقپەن ەسكە الۋعا لايىق نەبىر تاماشا كەزەڭدەر از كەزدەسپەگەن. كورشى ەلدەر ءبىرىنىڭ تىرشىلىگىنەن ەكىنشىسى ءنار الىپ وتىرعان. سونىڭ ايشىقتى مىسالدارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كونە جىبەك جولىن ايتۋعا بولادى. باتىس پەن شىعىستى بايلانىستىرعان وسى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساۋدا جولى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتىپ, ونىڭ بويىندا كوپتەگەن قالالار پايدا بولعان ەدى.
وسى جىبەك جولىنىڭ توقىراۋى ورتالىق ازيانىڭ الەمدىك تىرشىلىك ارناسىنان بىرتە-بىرتە اجىراۋىنا, ەۋرازيا سەكىلدى الىپ قۇرلىقتىڭ ورتا تۇسىندا تۇرىپ-اق مەشەۋ شەتكەرى ايماققا اينالۋىنا الىپ كەلدى. تۇتاس تۇركى دۇنيەسىنىڭ ىدىراۋ ۇردىستەرى, بۇرىڭعى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان وتىرىقشىلىق ءومىردىڭ اياق استى ەتىلىپ, كوشپەلى ءومىر سالتىنىڭ بارىنشا ۇستەمدىك قۇرۋى مىنە, وسى جىبەك جولىنىڭ بويىنان جان كەتۋىمەن ودان ءارى ۇدەي تۇسكەن بولاتىن.
قازاقستاننىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە يە بولىسىمەن شىعىسىمىزداعى الىپ مەملەكەت قىتايمەن قارىم-قاتىناستى جاڭا ماعىنادا قالىپتاستىرا وتىرىپ, ونىڭ ەكونوميكالىق قۋاتىنان ءنار الۋعا, ءارى وسى ارقىلى باتىس پەن شىعىستى بايلانىستىرا التىن كوپىر ءرولىن اتقارۋعا دەگەن ۇمتىلىسى ەلباسىمىزدىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ بەلگىسى ەدى. ول ءۇشىن كونە جىبەك جولىن جاڭا زامان بەينەسىندە قايتا جانداندىرۋ قاجەت بولدى. ونىڭ ۇلكەن ءمۇمكىندىگىن تەمىر جول بەرە الاتىن ەدى. ءسويتىپ جوعارىدا اتالعان تەمىر جول جەلىلەرىنىڭ ءتۇيىسۋى ەكى ەلدىڭ جاڭا قالىپتاسا باستاعان ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىنىڭ اسا ماڭىزدى وقيعاسى رەتىندە ايشىقتى تاريحي دەرەكتەردىڭ كەڭ اينالىمىنا ەندى. ماڭىزدى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى ەۋرازيالىق كولىك ءدالىزىن قالىپتاستىرۋ جوسپارى اياسىنداعى تەمىر جول جىلجىمالى قۇرامدارىنىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ قانا قويماي, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى الىس-بەرىستىڭ ارتۋىنا, ەكونوميكالارىنىڭ دامۋىنا قوسىمشا سەرپىن بەردى.
بۇگىنگى كۇنى دوستىق – الاشاڭقاي تەمىر جول وتكەلى “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق-نىڭ ارىپتەستەرى – ەكى ەلدەگى جۇك جونەلتۋشىلەر مەن جۇك قابىلداۋشىلار ءۇشىن اسا ءتيىمدى ترانزيتتىك ءدالىز بولىپ تابىلادى.
دوستىق ستانساسى – جۇك جىبەرۋگە ارنالعان شەكارالىق وتكەل. وندا جۇكتەردى ءتۇسىرىپ-تيەۋمەن قاتار, ونى سۇرىپتاۋ جۇمىسى دا اتقارىلادى.
ستانسادا 12 تارامدى جولى بار سۇرىپتاۋ دوڭەسى ارقىلى ءبىر تاۋلىكتىڭ ىشىندە 2500 ۆاگوننان تۇراتىن پويىزداردى جاساقتاپ, تاراتۋ, سۇرىپتاۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلادى.
جۇكتەردى باسقا ۆاگوندارعا اۋىستىرىپ تيەۋدىڭ 9 ورىنى بار. ونىڭ ەكەۋى جابىق ۆاگوندارداعى قوراپتى-ورامالى بولشەك جۇكتەرگە, ۇشەۋى اشىق جىلجىمالى قۇرامدارعا, ەكەۋى كونتەينەرلىك جۇكتەرگە ارنالعان.
مۇندا ۆاگونداردىڭ دوڭعالاعى 1520 ميلليمەترلىك تابانىنان 1435 ميلليمەترلىك تار تابانعا اۋىستىرىلادى. تاۋلىگىنە 220 ۆاگوننىڭ دوڭعالاعى اۋىستىرىلادى.
دوستىق ستانساسىن جانە اقتوعاي – دوستىق تەمىر جول تەلىمىن دامىتۋدىڭ 2008-2011 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنا سايكەس “قازاقستان تەمىر جولى” ۇك” اق پرەزيدەنتىنىڭ بۇيرىعىمەن ستانساداعى وڭدەۋ جۇمىسى مەن سەرۆيستىك قىزمەتتەردى جانداندىرۋدىڭ ءىس-جوسپارى بەكىتىلىپ, جۇزەگە اسىرىلۋ ۇستىندە. ەلەكترمەن قامتۋ ورتالىعىن جاڭعىرتۋ, ەكى بىردەي جولتاباندارىندا قوسىمشا قابىلداۋ-جونەلتۋ پاركىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ, جۇك اۋىستىراتىن قوسىمشا ورىن جاساۋ, قىتايدان كەلەتىن جۇمىسشىلارعا ارناپ اكىمشىلىك جانە تۇرمىستىق كورپۋس تۇرعىزۋ جانە باسقا دا جۇمىستار وسى شارالار اياسىندا ىسكە اسىرىلۋدا. بەلگىلەنگەن شارالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازىردىڭ وزىندە ورىندالىپ تا قويدى.
جاقىندا ستانساعا قىتايدان قازىرگى زامانعى تالاپتارعا ساي كەلەتىن 15 مانەۆرلىك لوكوموتيۆ جەتكىزىلدى.
2009 جىلدىڭ اياعىندا بىرىڭعاي رەسىمدەۋ زالىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى وتكىزىلدى. ول ارقىلى كولىكتىك, ۆەتەرينارلىق, فيتوسانيتارلىق, سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ بەكەتىنىڭ وتكىزۋ جۇمىستارىنىڭ قۇجاتتاندىرىلۋى جەدەلدەتىلدى. زالدا اقپاراتتىق ستەندىدە تاسىمالداۋدى رەسىمدەۋ جانە تاۋاردى الىپ ءجۇرۋ قۇجاتتارىنىڭ قوزعالىس بارىسى “ونلاين” كەستەسى ارقىلى كورسەتىلەدى. قازاقستانعا ترانزيتتىك ەل رەتىندە ەۋروپا مەن ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن “قتج” ۇك” اق-تىڭ 2008-2012 جىلدارعا ارنالعان ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى ءتۇزىلدى. وندا دوستىق ستانساسىن ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەسىنە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە نازار اۋدارىلعان.
ستانسانى دامىتۋ جوسپارلارىندا الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە دە بارىنشا كوڭىل ءبولىنگەن. ماسەلەن ۇستىمىزدەگى 2010 جىلى دوستىق ستانساسىندا ءۇش قاباتتى سەگىز ۇيدەن تۇراتىن شاعىن اۋداننىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان ەدى. وسى بويىنشا ۇلتتىق كومپانيانىڭ پرەزيدەنتى اسقار مامين 216 تۇرعىنعا تۇرمىسقا جايلى جاڭا پاتەرلەردىڭ كىلتىن تابىستادى.
ستانسا تۇرعىندارىنا اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا جانە ەڭبەك جاعدايىنىڭ اۋىرلىعىنا بايلانىستى ماتەريالدىق وتەماقى بەرىلىپ تۇرادى.
ءسويتىپ ەجەلگى جىبەك جولىن جالعاعان قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى دوستىق جانە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى ءىس جۇزىندە كورىنىس تاۋىپ, جان-جاقتى ورىستەي تۇسسە, بۇعان تەمىر جول سالاسىنىڭ دا قوسىپ وتىرعان ۇلەسى زور دەۋگە بولادى. سونىڭ ءىشىندە دوستىق ستانساسىنىڭ ەكى ەل شەكاراسىندا گەوگرافيالىق تۇرعىدان قولايلى ورنالاسۋى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ترانزيتتىك تاسىمالدىڭ تاسقىنداي تۇسۋىنە ىقپال ەتۋدە.
وسى رەتتە قورعاس-جەتىگەن تەمىر جول جەلىسىنىڭ سالىنۋى دوستىق ستانساسىنىڭ ماڭىزىن تومەندەتپەيتىندىگىن ايتۋ پارىز. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, دوستىق ستانساسىنداعى تاسىمال كولەمى 2020 جىلى 20 ميلليون تونناعا جەتەدى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ءالەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس اۋىرتپاشىلىعى ايىعا قويماعان 2009 جىلدىڭ وزىندە دوستىق ستانساسى ارقىلى تاسىمالدانعان جۇك كولەمى رەكوردتىق كورسەتكىش – 15,5 ملن. تونناعا دەيىن جەتۋى وسى جوسپاردىڭ ناقتىلىعىن الدىن الا دالەلدەي تۇسكەندەي بولدى. بۇگىندە شەكارالىق ستانسادان وتەتىن جۇكتەر كولەمى قازاقستان اۋماعى ارقىلى وتەتىن ترانزيتتىك تاسىمالدىڭ 20 پايىزدان استامىن قۇرايدى.
سالتاناتتى باسقوسۋدا ءسوز العان “قتج” ۇك” اق-تىڭ پەرسونالدى باسقارۋ جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى اسحات اكچۋرين اتالعان تەمىر جول جەلىلەرى مەن دوستىق ستانساسىنداعى بۇگىنگى قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەر قازاقستان مەن قىتاي مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كورەگەن ساياساتىنىڭ جەمىسى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. ونىڭ ايتۋىنشا وسىدان جيىرما جىل بۇرىن ستانسادا نەبارى 56 عانا تەمىرجولشى بولسا, بۇگىندە ولاردىڭ قاتارى سەگىز مىڭعا جۋىقتاعان. مىنە, وسى ءبىر سانىنىڭ وزىنەن-اق كوپتەگەن جايتتى اڭعارۋعا بولاتىنداي.
الماتى تەمىر جول بولىمشەسىنىڭ ديرەكتورى باۋىرجان ورىنباساروۆ بيىل قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى جۇك تاسىمالىنىڭ كولەمىن 16 ملن. تونناعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىرعاندىعىن جەتكىزدى.
تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ العاشقى كولىك مينيسترى بولىپ جۇمىس ىستەگەن تەمىر جول سالاسىنىڭ ارداگەرى نىعمەتجان ەسەنعارين ءوز سوزىندە بۇگىندە قىتايدان ەۋروپاعا, رەسەيگە جىلىنا 3 ملن. توننا ترانزيتتىك جۇك ءجونەلتىلەتىندىگىن, ەندى ونى 20 ميلليون تونناعا جەتكىزۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ جاتقاندىعىن ايتىپ ءوتتى.
قىتاي دەلەگاتسياسىن باستاپ كەلگەن قحر تەمىر جول مينيسترلىگىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سۋن ليشي, حالىقارالىق قاتىناستار دەپارتامەنتىنىڭ ءبولىم باستىعى ۆان ليانبين, ءۇرىمشى تەمىر جولى, سولتۇستىك-سينتسزيان تەمىر جول كومپانياسىنىڭ وكىلدەرى ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بۇرىنعىدان دا جوعارى قارقىنمەن داميتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى.
سالتاناتتى راسىمنەن سوڭ دوستىق ستانساسىنىڭ قالىپتاسۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان تەمىرجولشىلار “ادال ەڭبەگى ءۇشىن”, “دوستىق –الاشاڭقاي شەكارالىق وتكەلىنىڭ 20 جىلدىعى” مەرەيتويلىق كەۋدە بەلگىلەرىمەن ماراپاتتالدى.
قازاقستاننىڭ ونەر جۇلدىزدارى كۇشىمەن قويىلعان كونتسەرتتىك باعدارلاما كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى.
جوڭعار قاقپاسىنىڭ وتىندە, الاتاۋدىڭ شەتىندە ورنالاسقان دوستىق شەكارالىق ستانساسى تۇرعىندارىنىڭ ەسىندە ساقتالاتىن ماڭىزدى شارا مىنە, وسىلايشا سالتاناتتى جاعدايدا دۇركىرەپ ءوتتى. ول قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستىڭ جىلدان جىلعا قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقاندىعىن دالەلدەپ بەردى.
سۇڭعات ءالىپباي.