تامىز ءماسليحاتى قارساڭىندا
قازىر جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن جاستاردىڭ بارلىعى بىردەي باسەكەگە قابىلەتتى مامان بولىپ شىعىپ جاتىر دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولادى. ولاردىڭ كوپشىلىگى زاڭ, ەكونوميكا, حالىقارالىق قاتىناس سياقتى ماماندىقتاردى عانا تاڭداپ جۇرگەنىن كورىپ وتىرمىز. سول ماماندىق بويىنشا بىتىرگەندەردىڭ بارلىعىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. ونى ويلاي قويمايمىز, وقىتا بەرەمىز. ۋاقىت تالابى, سەنىڭ قالتاڭداعى ديپلومىڭا ەمەس, ماماندىقتى قالاي مەڭگەرگەنىڭە تاۋەلدى. بۇل دۇرىس. سەبەبى, بولاشاق مامان ۋنيۆەرسيتەتتە تەوريالىق ءبىلىمىن جەتىلدىرۋمەن قاتار, پراكتيكالىق ىسكەرلىگىن ءىس ۇستىندە ارتتىرۋى قاجەت. دەمەك, وقۋدى پراكتيكامەن جالعاستىرا ءبىلۋى ءتيىس. مىسالى, بەينەلەۋ ونەرى جانە سىزۋ ماماندىعىن الىپ جاتقان ستۋدەنتتەر 3-4 كۋرستاردان باستاپ, سۋرەتشىلىك, ديزاينەرلىك ورتالىقتاردا, ورتا مەكتەپتەردە ساباقتان بوس ۋاقىتتارىندا جۇمىس ىستەپ كاسىبي دەڭگەيلەرىن كوتەرىپ ءجۇر.
ءبىز ماماندىقتى تاڭداۋعا جەڭىل قاراماي, الدىمەن ءومىر سۇرانىسىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. وقۋعا تۇسەتىن تالاپكەرلەردىڭ ءبىرازى ءوزىنىڭ مۇمكىنشىلىگىنە قاراماي, ماماندىق دارەجەسىنە قاراپ اكە-شەشەسىنىڭ تاپقان-تايانعانىن تولەتىپ وقىپ شىعادى. ودان نە پايدا, ءومىر زاڭى ءبارىبىر ءوز تالابىن قويادى. ديپلوم قالتادا بولعانمەن, سول ديپلوممەن جۇمىسقا ورنالاسا المايدى. ءويتكەنى, ءوزىنىڭ جۇرەك قالاۋىمەن وقىعان ماماندىعى بولماعاندىقتان, كاسىبي دەڭگەيى تومەن. بولاشاق ماماندىق تاڭدايتىن بالالارعا مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ اتا-انا, مۇعالىم ءومىر ءسۇرۋ زاڭىن تۇسىندىرە ءبىلۋىمىز قاجەت. بىزدە توي جاساۋ, ءماشينە ءمىنۋ, اقشا تابۋ سياقتى ءباسەكە كەڭ ءورىس الىپ بارادى. ەسەسىنە ۇلت بولۋ, عىلىم, ءبىلىم, رۋحاني بايلىق ماسەلەلەرى كەنجە قالىپ جاتىر.
ءبىر بىرىمىزدەن قالاي اسىپ ءتۇسۋدىڭ جولىندا جۇرگەندە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ شەت قالۋى ويلاندىراتىن شارۋا. جۇرتتى كەيدە ونەر كورمەسىنە شاقىرىپ كەلتىرە المايسىڭ. كورمەلەرگە كەلەتىندەر تەك سول سۋرەتشىنىڭ تۋعان-تۋىستارى, وسى ماماندىقتا وقيتىن ستۋدەنتتەر. ءماسكەۋدە اسپيرانتۋرادا وقىپ جۇرگەندە ورىستاردىڭ اجەپتاۋىر جاسقا كەلگەن قارتتارى كورمەگە كىرۋگە تاڭنان كەزەككە تۇرعاندارىن ءجيى كورەتىنمىن. ماسكەۋ, پەتەربوردىڭ ونەر مۇراجايلارىنا, كونتسەرت زالدارىنا بارساڭىز, تولعان حالىق. ءبىز نەگە سونداي ەمەسپىز؟ وندا كوشەگە قويىلاتىن ەسكەرتكىشتەردىڭ ساپاسى جايلى حالىقتىڭ پىكىرى ەسكەرىلەدى. ەلگە كەرەك ونەر تۋىندىسى دەپ قارايدى ونى.
ونەر تۋىندىسى ءبىرىنشى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىعۋى كەرەك, ەلىڭنىڭ قاجەتىنە اينالۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. كەيبىر عيماراتتاردا قالاي بولسا سولاي سالىنعان ارزان سۋرەتتەر ءىلۋلى تۇرادى. بۇدان تۇسىنەتىنىمىز, بىزدە ونەردىڭ ساپاسىنا جاۋاپ بەرەتىن ەشكىم جوق سياقتى. قازىرگى كەزدە بەينەلەۋ ونەرىنىڭ ۇلتتىق تاربيەگە بايلانىستى تۋىندىلارىن جازاتىن سۋرەتشىلەرگە كوبىرەك قولداۋ جاساپ, ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن مۇراجايلارعا قالدىرۋ جاعىن ويلاستىرۋىمىز قاجەت, ول قايتالانبايتىن تاريحىمىز. ۇلتىمىزدىڭ تاريحى بەينەلەنگەن تۋىندىلار ءبىزدىڭ حالقىمىزعا عانا كەرەك, ونى شەت ەل قاجەت ەتپەيدى. ۇلى اباي اتامىزدىڭ 33-ءشى قارا سوزىندە ونەر تۋرالى بىلاي دەلىنگەن: “…ەگەر مال كەرەك بولسا, كولونەر ۇيرەنبەك كەرەك. مال جۇتايدى, ونەر جۇتامايدى. الداۋ قوسپاي, ادال ونەرىن ساتقان قولونەرلى – قازاقتىڭ اۋليەسى سول”. اۋليە دەگەن قازاقتىڭ تۇسىنىگىندە ەڭ قۇدىرەتتى, قاسيەتتى, كيەلى ادام دەگەن ماعىنانى بەرەدى. وسى قارا سوزىندە ۇلى اقىن ونەردى, جالپى ونەر ادامىن قازاقتىڭ قاستەرلى ادامى دەپ اۋليەگە تەڭەپ وتىرعانى تەگىننەن تەگىن ەمەس. مىسالى, ونەرلى ادامدار ءوز قولدارىمەن جاساعان ادەمى زاتتارىن كيەلى دەپ قاستەرلەپ, تورگە قويىپ, ونى ءوزىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان بالالارىنا, نەمەرەلەرىنە مۇرا قىلىپ قالدىرىپ وتىراتىنىن بىلەمىز. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عاسىردان عاسىرعا جالعاسىن تاۋىپ كەلە جاتقان ءداستۇر. مەنىڭ ويىمشا, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا تيگىزەر ماڭىزىن تۇسىنەتىن, ۇلتقا جانى اشيتىن ازاماتتار كوپ بولۋى كەرەك.
مەكتەپتەگى بەينەلەۋ ونەرىن الايىقشى. بەينەلەۋ ونەرى ساباعى قاي مەكتەپكە بارساڭىز دا ءبىر قوسالقى, قاجەتسىز, پايداسى جوق ساباق سياقتى. ال شىنتۋايتىنا كەلسەك, ۇلى تۇلعالاردان باستاپ, قازىرگى تانىمال سۋرەتشىلەردىڭ كوپشىلىگى سۋرەت سالۋدى مەكتەپ قابىرعاسىنان ۇيرەندى. ەندى وسى بەينەلەۋ ونەرى ساباعىن ءوز دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرۋدا اۋىل مەكتەبىنىڭ مۇعالىمى قانداي وقۋ-ادىستەمەلىك, كورنەكىلىك قۇرالدار پايدالانادى دەگەنگە توقتالايىق. اۋىل مەكتەپتەرىنىڭ كورنەكىلىكتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋى وتە تومەن, سەبەبى, بۇرىن كەڭەس وداعى كەزىندە بازالىق دۇكەندەردە قاجەتتى زاتتار بولۋشى ەدى, قازىر ونداي مەكەمەلەر قىسقارىپ قالدى. ورتا مەكتەپكە ارنالعان وقۋ قۇرالدارى مەن وقۋلىقتارى دا سىن كوتەرمەيدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا بەينەلەۋ ونەرى ماماندىعىنا وقۋعا كەلەتىن تالاپكەرلەر ەمتيحان تاپسىرۋ كەزىندە ءبىرىنشى رەت گيپستى كورەدى. ال قالانىڭ بالالارى بولسا مۇنداي زاتتاردىڭ سىرىن ۇيرەنىپ العاندىقتان ەمتيحان تاپسىرمالارىن جوعارى دەڭگەيدە ورىنداپ جاتادى. ال اۋىل, قالا مەكتەپتەرىنىڭ بالالارىنا قويىلاتىن ەمتيحان تالاپتارى بىردەي. سىناقتان كەيىن اۋىلدان كەلگەن بالالاردىڭ اتا-انالارى ەمتيحان قورىتىندىسىنا قاراپ: ء“بىزدىڭ بالالارىمىز نەگە تومەن باعا الادى؟ بالامىز مەكتەپتە سۋرەتتەن ۇزدىك وقۋشى ەدى, ءسىزدەردىڭ تالاپتارىڭىز ەرەكشە مە, سوندا؟”, دەپ رەنىشتەرىن ءبىلدىرىپ جاتادى. اۋىل بالالارىنىڭ بويىنداعى تابيعي قابىلەتتىڭ ەرەكشە بولاتىنىنا ەش كۇمان جوق. بىراق ولار سۋرەت سالۋدىڭ زاڭدىلىقتارىن بىلمەيدى, نە ساقتامايدى. ارينە, بۇل بالانىڭ كىناسى ەمەس, بۇل ءبىزدىڭ كىنامىز. مۇعالىمنىڭ ءوز مىندەتىنە جاۋاپسىزدىعى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. ءبىر تاڭعالارلىعى, ەمتيحان كەزىندە اۋىلدىڭ بالالارى سۋرەت سالۋ بارىسىندا ەسكەرەتىن تالاپتاردى ايتساق, تەز قاعىپ الادى. ونى ايتاسىز كەيبىر مەكتەپتەردە بەينەلەۋ ونەرى ساباعىن سۋرەتكە ەشقانداي قاتىسى, ءبىلىمى سايكەس كەلمەيتىن “مۇعالىمدەر” وقىتىپ جۇرگەنىن ەستىگەندە تاڭ قالامىز. سۋرەتتەن حابارى جوق مۇعالىم, سۋرەت سالۋ جونىندە وقۋشىلارعا بىردەڭە ايتا الا ما؟ مادەنيەتتىلىككە, اسەمدىككە باۋلۋداعى ولقىلىقتىڭ ءبىر ۇشى وسىندا جاتىر. تاعى ءبىر دالەل, 12 جىلدىق وقۋدىڭ العاشقى باعدارلامالارىن جاساۋ كەزىندە بەينەلەۋ ونەرىن ءان ساباعىنا قوسىپ جىبەردى. بۇلارعا از ساعات تا جەتەدى, بارلىعى سول ءبىر ونەر عوي دەدى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزدى ەسكەرمەدى. سوزىمىزگە ەشكىم قۇلاق اسپاعان ەدى. جاپون, باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە بەينەلەۋ ونەرىنە دەگەن كوزقاراس ەرەكشە. بەينەلەۋ ونەرى ءپانىن تالاپ بويىنشا وقىتاتىن بولسا, ول وتە قيىن دا, قىزىقتى جانە بالالاردىڭ جاقسى كورەتىن ساباعى. بەينەلەۋ ونەرى ادامنىڭ ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتاسىنىڭ اسەمدىگىن ونەر تۇرعىسىنان ءتۇسىنۋىنە, ەستەتيكالىق تالعامىنىڭ دۇرىس قالىپتاسۋىنا جول كورسەتەتىن ەڭ العاشقى ءىلىم. سۋرەت سالۋدى ءسۇيۋ دەگەنىمىز – ول ءومىردى, تابيعاتتى, اينالا قورشاعان ورتانى ءسۇيۋ. بەينەلەۋ ونەرىمەن سۋسىنداعان جاس ەشۋاقىتتا جاماندىققا بارمايدى, كوشەدەگى بالاۋسا تالداردى سىندىرمايدى, ماڭايىن بىلعاماي تازا ۇستايدى, تابيعاتقا دەگەن قامقورلىعى ەرەكشە بولادى. ول ادامنىڭ اقىل-ويىن, پاراساتىن وسىرەدى, تانىمىن كەڭەيتەدى, ىزگىلىككە, اسەمدىككە ءۇيرەتەدى. ومىردە كەزدەسەتىن كەلەڭسىز قۇبىلىستارمەن كۇرەسۋگە تاربيەلەپ, ەڭ نەگىزگىسى حالقىنا, ەلىنە, جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە باۋليدى. بۇل عىلىمي تەوريا ەمەس, شىندىق.
سوندىقتان, ساباقتى ساپالى, قىزىقتى وتكىزۋ, بالالاردىڭ ونەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعىن, سۇيىسپەنشىلىگىن ارتتىرۋ تىكەلەي ءپان مۇعالىمىنە بايلانىستى.
بەينەلەۋ ونەرى ساباعىنىڭ قوعامداعى الاتىن ورنى جانە ءتاربيەلىك ءمانى ءوز الدىنا ەرەكشە. ونەر ساباعىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – بالالارعا بەينەلەۋ ونەرىنىڭ بارلىق تۇرلەرىنەن جالپى ماعلۇمات بەرۋ, قاراپايىم زاتتاردىڭ سۋرەتتەرىن سالۋدى مەڭگەرتۋ, ومىردەگى جاقسى مەن جاماندى اجىراتا ءبىلۋگە ۇيرەتۋ, ۇلتتىق ساندىك ونەرىمىزدى وقىتۋ نەگىزىندە, وقۋشىلاردىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمدەرىن قالىپتاستىرۋ. تالاپقا ساي وتىلەتىن بەينەلەۋ ونەرى ساباعىندا ءاربىر وقۋشى, ءوزىن قورشاعان ورتاداعى زاتتاردىڭ ادەمىلىگىن, تابيعاتتىڭ اسەمدىگىن جانە وسى ادەمىلىكتى كورىپ, سەزىنە بىلەدى. مىنە, بەينەلەۋ ونەرىنىڭ قۇدىرەتتىلىگى قايدا جاتىر, ءبىز وسىنى ەسكەرەمىز بە, ەسكەرمەيمىز؟ كەيدە بالا سالعان سۋرەتتى قۇر شيماي دەيتىنىمىز بار. شىن ءمانىندە ولاي ەمەس. ءاربىر بالانىڭ تاقىرىپقا نەمەسە ەرتەگىگە بايلانىستى سالعان سۋرەتتەرى ول شىعارماشىلىق تۋىندى بولىپ سانالادى. 1911 جىلى يتاليانىڭ ونەرتانۋشىسى, عالىم كورادو ريچچي “بالالار ناعىز سۋرەتشى” دەپ جەتكىنشەكتەردىڭ سالعان سۋرەتتەرىنە جوعارى باعا بەرگەن. نەمىس زەرتتەۋشىلەرى كرشەنشتەينەر, لامپرەحت, اعىلشىن زەرتتەۋشىسى سەللي, ورىس زەرتتەۋشىلەرى رىبنيكوۆ, باكۋشينسكي, يگناتەۆ جەر بەتىن مەكەن ەتكەن حالىقتار بالالارىنىڭ بالا كەزىندە سالعان سۋرەتتەرىنىڭ دەڭگەيى, باعىتى, قولداناتىن كومپوزيتسيالىق شەشىمدەرى ۇقساس ەكەنىن دالەلدەگەن. ەگەردە بالالاردىڭ تابيعي سۋرەت سالۋ دەڭگەيى بىردەي بولسا, ءارى قارايعى دامۋى, قالىپتاسۋى وزىمىزگە بايلانىستى بولاتىنىن وسىدان اڭعارۋ ونشا قيىن ەمەس شىعار. استانامىزدا 19 قازاق, 17 ورىس, 28 ارالاس مەكتەپ بار ەكەن. وتكەن وقۋ جىلىندا ەلوردالىق 48 633 قاراكوز قازاق مەكتەبىندە وقىسا, ورىس ءتىلدى مەكتەپتىڭ پارتاسىندا وتىرعان قازاق بالالارى دا از ەمەس بولىپ شىقتى. استانانىڭ قازاقپىز دەيتىن 16 820 بالاسى ورىس سىنىپتارىندا ءبىلىم الادى ەكەن. قازاقتىڭ ءوز ەلىندە تۇرىپ, وزگە ءتىلدى مەكتەپتە وقىتۋىنا نە سەبەپ بولىپ وتىر. الدە قازاق مەكتەپتەرى قاۋقارسىز با؟ بالاسىن ورىس مەكتەبىنە بەرگەن قالاداعى اتا انالاردىڭ ءبىرازى ءوز ارەكەتتەرىن قازاق مەكتەبىنىڭ ۇيىنەن قاشىقتىعىمەن بايلانىستىرادى. كوپشىلىگى قازاق ءتىلدى وقۋلىقتار ساپاسىنىڭ ناشارلىعىن العا تارتادى. وسىنداي ويلار جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اتىنا دا ايتىلىپ جاتادى. مۇنى ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىن ويلاعان “جاناشىرلاردىڭ” جان ايقايى ەمەس, شالا قازاقتاردىڭ “مانساپ” دەگەن ويلارى دەپ تۇسىنگەنىمىز ءجون سەكىلدى.
ورتا مەكتەپتەردە ساپالى ءبىلىم بەرۋدى جەتىلدىرۋ ءۇشىن مەنىڭ ويىمشا مىناداي ماسەلەلەرگە كوڭىل ءبولۋ قاجەت: ءبىرىنشى اۋىل مەكتەپتەرىندە زەرتحانالار ۇيىمداستىرىلىپ, وعان ماماندار, عالىمدار جەتەكشىلىك جاساسا, جۇيەلى عىلىمي, وقۋ ادىستەمەلىك جۇمىستار جۇرگىزىلىپ تۇرسا. ەكىنشى, ەڭ ۇزدىك مەكتەپ ۇستازدارىن عىلىمي جۇمىسپەن اينالىسۋعا بەيىمدەسەك. مەكتەپتە ورىندالاتىن عىلىمي جۇمىستار تەك مۇعالىمنىڭ كاتەگورياسىن كوتەرۋ كەزىندە عانا تالاپ ەتىلمەيتىن بولسا دەيمىز. سونداي-اق باستاماشىل مۇعالىمدەردى عىلىمي كونفەرەنتسياعا شاقىرىپ, جاقسى باياندامالاردى عىلىمي جيناقتارعا ەنگىزۋدى قولعا الساق. ءۇشىنشى, عىلىممەن اينالىسىپ جۇرگەن ۇستازداردىڭ ەڭبەك اقىسىنا قوسىمشا اقى تولەۋ قاجەت ءتارىزدى. ءتورتىنشى, بىلىكتىلىك كوتەرۋ فاكۋلتەتتەرىنە نەگىزىنەن شالعايدا جاتقان اۋىلداردىڭ ۇستازدارىن كوبىرەك جىبەرۋ, اۋدان ورتالىقتارىندا ارنايى سەمينارلار وتكىزىپ تۇرۋدى داستۇرگە اينالدىرساق ۇتار ەدىك. بەسىنشى, اۋىل مەكتەپتەرىندە وقيتىن تالاپتى, تالانتتى جاستارعا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ كەزىندە ەرەكشە قامقورلىق جاسالسا. التىنشى, تامىز كەڭەسىنە پەداگوگيكا سالاسىنىڭ عالىمدارىن قاتىستىرۋ دۇرىس جولعا قويىلسا, وقۋ باعدارلامالارىن قۇراستىرۋدا عالىمدارمەن بىرگە قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ءتاجىريبەلى ۇستازدارى تارتىلسا, ورتاق ىستە ولقى بولماس ەدى.
سەيتقالي امانجولوۆ, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ بەينەلەۋ ونەرى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى.