اباي –165
قاسيەتتى قاراشاڭىراق ابايدىڭ “جيدەباي - ءبورىلى” مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق مۇراجايىنا وسى جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ باسىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت جاندوس ءاۋباكىر ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعان ەدى. ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەن جاس باسشى كەلە ىسكە كىرىسىپ, مۇراجاي توڭىرەگىندە توپتاسقان كەلەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە قوزعاۋ سالىپ, جۇيەلى ىسكە كىرىسىپ كەتكەن. قولعا العان ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى مۇراجايدىڭ نەگىزگى قىزمەت باعىتى, وكىلەتتىك مۇمكىندىكتەرى مەن باسىم نىسانالارى بەلگىلەنگەن “2010-2014 جىلدارعا ارنالعان دامۋ تۇجىرىمداماسى” نەگىزىندە ىسكە اسىرىلىپ جاتقاندىعىن ايتا كەتۋىمىز ابزال. تۇجىرىمدامادا بولاشاقتا ىسكە اسىرىلىپ, دامىتا بەرەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ, قور جيناقتاۋ, مۋزەيلەندىرۋ مەن تاقىرىپتىق-ەكسپوزيتسيالىق جوسپارلار قۇرۋ, ناسيحات جۇمىستارى ايقىندالعان.
“شوقپارداي كەكىلى بار, قامىس قۇلاق”, ء“بىلەكتەي ارقاسىندا ورگەن بۇرىم” ولەڭدەرى بويىنشا ادەبي-تانىمدىق كەشتەر, ب.ەردەمبەكوۆتىڭ “ابايدىڭ ادەبي ورتاسى” كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى, “ابايدىڭ ءانشىسى – الماعامبەت”, “اباي جانە توعىزقۇمالاق, دويبى ويىندارى”, “الاشتىڭ مۇستافاسى” (م.شوقايدىڭ 120 جىلدىعىنا وراي) جانە ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرىمەن كەزدەسۋ سياقتى تاعى دا باسقا شارالار ادەبيەتشى-عالىمداردىڭ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ, سەمەي قالاسىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكىزىلگەن-ءدى.
مۇراجاي قىزمەتىنىڭ باستى باعىتىنىڭ ءبىرى – كورمەلەر ۇيىمداستىرۋ بولسا, ۇلى اقىننىڭ قاراشاڭىراعى بۇل باعىتتا دا ەلەۋلى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. ەلىمىزدىڭ باس قالاسى استاناداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مۋزەيىندە 14 مامىر – 14 ماۋسىم ارالىعىندا وتكەن “ ۇلى تۇلعالار بەسىگى” اتتى كورمەدە قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرى اباي, ءشاكارىم, مۇحتار الەمىن اشاتىن سيرەك باسىلىمدار, ارحيۆ دەرەكتەرى, قۇجاتتار, فوتوسۋرەتتەر, ەتنوگرافيالىق زاتتارمەن تانىستىردى. كورمەنى جيىنى ەكى مىڭعا جۋىق ادام تاماشالاپتى. سونىمەن بىرگە “گەني كازاحوۆ اباي ي تاتارى”, “اباي ۇرپاقتارى – مايدان شەبىندە” اتتى جىلجىمالى كورمەلەر, ريددەر قالاسىنداعى سەمەي كۇندەرىنە ارنالعان “اباي, شاكارىم, مۇحتار الەمىنەن” كورمەلەر جانە دە مەرەيلى كۇندەرگە قاتىستى كىتاپ كورمەلەرى ۇيىمداستىرىلعان.
18 مامىر – حالىقارالىق مۋزەيلەر كۇنىنە وراي “مۋزەي ءتۇنى” اكتسياسى, بالالاردى قورعاۋ كۇنىندە “اشىق ەسىك كۇنى” وتكىزىلسە, قالالىق “اباي وقۋلارى” دا قارا شاڭىراقتا ۇيىمداستىرىلدى.
2010 جىلدىڭ 7 ماۋسىمىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ك.ءماسىموۆ ارنايى كەلىپ, سەمەيدەگى باس مۇراجايدا بولعان ەدى. ۇكىمەت باسشىسى “اباي ءداۋىرى”, “ابايدىڭ شىعارماشىلىعى”, “جاز” بولىمدەرىمەن تانىسىپ, “الاش ارىستارى” ەكسپوزيتسياسىن ارالاپ, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ مەملەكەتتىك, قوعامدىق, ساياسي قىزمەتتەرىن كورسەتەتىن ماتەريالدار, فوتوسۋرەتتەر, ارحيۆ دەرەكتەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
مۇراجايدىڭ مارتەبەلى قوناعى “زەردە” كىتابىنا قولتاڭبا قالدىرىپ, ىزگى نيەتىن بىلدىرە كەلە, ۇجىمعا ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ 1929 جىلعى قولجازبا ءومىربايانىن سىيعا تارتقان بولاتىن.
مۇراجايدىڭ بۇگىنگى شىراقشىسى جاندوس اۋباكىر ءسوز باسىن مۇراجاي تاريحىنان باستادى.
– ابايدىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيى 1940 جىلى قازاق سسر-ءنىڭ حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ 1 ساۋىردەگى №347-قاۋلىسى نەگىزىندە قۇرىلىپ, سول جىلى 16 قازان كۇنى مەرەكە ۇستىندە اشىلعان. قازاق ەلى تاريحىنداعى تۇڭعىش ادەبي مۇراجاي.
مۇراجاي 1940-1944 جىلدارى بەكباي بايىسوۆتىڭ ۇيىندە اشىلىپ, 1944-1967 جىلدارى ءانيار مولداباەۆتىڭ ۇيىنە قونىس اۋدارادى. بۇل ەكى ءۇيدىڭ ابايعا ۇلكەن قاتىسى بار. اقىن 1875-1904 جىلدارى سەمەي قالاسىنا كەلگەندە وسى ۇيلەرگە ءتۇسىپ ءجۇرگەن. 1967 جىلى ابايدىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا مۇراجاي قالاداعى ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن, ۇلى اقىن ءومىر سۇرگەن ءداۋىر ۇلگىسىمەن سالىنعان كوپەس رومان ەرشوۆتىڭ ۇيىنە كوشىرىلدى.
1990 جىلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي قاز.سسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 05.04.1990ج. №141-قاۋلىسى بويىنشا اقىن مۇراجايى رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى “ابايدىڭ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق “جيدەباي-ءبورىلى” قورىق-مۇراجايى” بولىپ قۇرىلدى.
– قورىق-مۇراجاي بولىپ قايتا قۇرىلعان, 70 جىلدىق تاريحى بار, تاريحي-ادەبي ماڭىزى اسا جوعارى مۇراجايدىڭ بۇگىنگى بولىمدەرى مەن قۇرىلىمى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– قورىق-مۇراجاي قۇرامىنا سەمەيدە: باس مۇراجاي, “الاش ارىستارى – م.اۋەزوۆ” مۇراجايى; اباي اۋدانىندا: م.اۋەزوۆتىڭ مۇراجاي-ءۇيى ء(بورىلى), ابايدىڭ مۇراجاي-ءۇيى, شاكارىمگە ارنالعان “سايات قورا” ەكسپوزيتسياسى (جيدەباي), كوكباي جاناتايۇلىنىڭ مەشىت-مەدرەسەسى (تاقىر), شاكىر ابەن ۇلىنىڭ مۇراجاي-ءۇيى (قۇندىزدى); ءۇرجار اۋدانىندا: اسەت نايمانباي ۇلىنىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايى (ماقانشى); “اباي-شاكارىم” ماۆزولەي كەشەنى جانە 16 مەموريالدىق ەسكەرتكىش كىرەتىن 6400 گەكتارلىق قورىق القابى (جيدەباي) كىرەدى.
– بيىل ابايدىڭ تۋعانىنا 165 جىل تولىپ وتىر. ۇلى اقىننىڭ قاراشاڭىراعى وسى مەرەيتويعا ارناپ قانداي جۇمىستار اتقاردى؟
– جالپى مۇراجايلاردىڭ باستى قىزمەتىنىڭ ءتۇرلەرىنە مۋزەيلىك مۇرالاردى جيناۋ, ەسەپكە الۋ, ساقتاۋ, قورلاردى جۇيەلەۋ, قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى, كورمەلەر, ەكسپوزيتسيالار ۇيىمداستىرۋ, تاقىرىپتىق ءدارىستەر وتكىزۋ جاتادى. ال اباي مۇراجايى تاريحي-ءمادەني, ادەبي-مەموريالدىق مۇراجاي, ءارى اباي, ءشاكارىم, مۇحتار باستاعان دالا دانىشپاندارىنىڭ قارا شاڭىراعى بولعاندىقتان, اتقارىلار جۇمىستاردىڭ سالماعى دا, جاۋاپكەرشىلىگى دە وراسان زور. ياعني, قورىق-مۇراجايدىڭ نەگىزگى قىزمەتى – اباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا جانە ونىڭ اينالاسىن, سول زامانداعى تاريح پەن مادەنيەت قۇبىلىستارىن, زاتتىق, قۇجاتتىق ءجادىگەرلەردى زەرتتەۋ, ساقتاۋ, مولىقتىرۋ, قورعاۋ بولعاندىقتان دا, ءبىز مەرەيتوي مەرزىمىن توسپاي-اق ءار جىلى دا, ءار ايدا دا ءوزىمىزدىڭ باستى مىندەتىمىزدى اتقارىپ كەلەمىز.
– جاندوس ماعازبەك ۇلى, بيىل اقىننىڭ مۇراجايىنىڭ قۇرىلعانىنا 70 جىل تولادى ەكەن. بۇل باعىتتا قانداي جوسپارلارىڭىز بار؟
– مۇراجاي مەرەيلى مەرەكەسىن ءوزىنىڭ اشىلعان كۇنى, ياعني 16 قازاندا تويلاۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل باعىتتا جوسپارلى ىستەر اتقارىلۋدا.
مەرەيتوي كەزىندە ابايتانۋ جانە مۋزەيتانۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى جوسپارلاۋدامىز. وسى قارساڭدا “اباي مۇراجايىنىڭ كىتاپحاناسى” سەرياسىمەن قورداعى ەستەلىكتەر مەن قۇندى دەرەكتەر توپتاسقان كىتاپتاردى, “اباي مۋزەيىنىڭ جادىگەرلەرى” اتتى توپتامانىڭ العاشقى كىتابىن, مۇراجايدىڭ “احمەت ريزا مەشىت-مەدرەسەسى”, “كوكباي جاناتاي ۇلىنىڭ مەشىت-مەدرەسەسى”, “شاكىر ابەن ۇلىنىڭ مۇراجاي-ءۇيى”, “شاكارىمنىڭ سايات قوراسى” بولىمدەرى بويىنشا جولتانىتقىش بۋكلەتتەردى, “اباي مۇراجايىنىڭ حابارشىسى” جۋرنالىنىڭ العاشقى سانىن جارىققا شىعارۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. بولاشاقتا قوردا بار ەستەلىكتەر مەن قۇندى جازبالاردىڭ, ءتۇرلى تۋىندىلاردىڭ كورسەتكىشىن دە كىتاپ ەتىپ شىعارساق دەپ ويلايمىز. ۇلىلار تۋعان مەكەن ءبورىلى, جيدەباي جەرىندە وتكىزەر شارالارىمىز بار.
– ارينە, قازاق ءۇشىن اباي مۇراجايىنىڭ ماڭىزى دا زور. ايتسە دە نارىق بيلەگەن بۇگىنگى زاماندا قورىق-مۇراجايدىڭ الدىندا دا شەشۋىن كۇتىپ تۇرعان كۇردەلى ماسەلەلەر بار شىعار؟
– “اباي ءسوزى – قازاقتىڭ بويتۇمارى. اباي مۇراسى – قازاقتىڭ ەڭ قاسيەتتى قازىناسى”. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وسى قاناتتى ءسوزى ۇلى اقىنعا قاتىستى بارلىق ۇستانىمىمىزدى كورسەتىپ تۇرعان تەمىرقازىق دەسەك, ەش ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
ۇلى ابايدىڭ قازىنا قور كەنىشى – ابايدىڭ مەملەكەتتىك قورىق-مۇراجايى ەكەندىگى اقيقات. اقىن قولدانعان, ءارى سول زامانداعى جادىگەرلەر جيناقتالعان مۇراجايدىڭ ەكسپوزيتسياسى ۇلى اقىننىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى كەزىندە جاڭارتىلىپ, وسى كەزدەرى مۇراجاي كولەمى دە ۇلعايتىلعان ەدى. مۇراجاي ەكسپوزيتسيالارىن جاڭا زامان تالابىنا ساي جاساۋ قاجەتتىلىگى دە قازىرگى كەزدە ايقىن كورىنەدى. باس مۇراجايدا جانە جيدەباي, ءبورىلى, ماقانشى جەرلەرىندە ورنالاسقان بولىمدەردە رەەكسپوزيتسيا, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى قاجەت-اق. “اباي – شاكارىم” كەشەنى, ونىڭ امفيتەاترىنىڭ جانە دە اباي, شاكارىم كۇمبەزدەرىنىڭ سىرتقى قاپتاما اق تاستارىن جوندەۋ سىندى جۇمىستارىن “قازرەستاۆراتسيا” ارقىلى ىستەتىپ الساق, ۇلىلار الدىنداعى ءبىر پارىزىمىزدى وتەگەندەي بولار ەدىك.
ارينە, بۇل جۇمىستار وراسان زور قارجىنى تالاپ ەتەدى. بىراق, داعدارىستان دامۋعا بەت العان ۇكىمەتىمىز, مادەنيەت مينيسترلىگى قارجى جاعىنان تولىعىمەن قولدايدى دەپ ويلايمىز.
الدا اتقارىلار جۇمىستار سان الۋان. ارتىلار جۇك سالماقتى. بىراق ءار ىسىمىزدەن ءبىر ناتيجە شىعارامىز دەگەن سەنىمىمىز دە جوعارى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن داۋلەت سەيسەن ۇلى.