ارداگەرلەر اراسىنان الەم چەمپيونى اسقار ق ۇلىشەۆ:
ء“انۇران وينالعاندا كوزىمە قۋانىشتىڭ جاسى تۇندى”
سيدنەي وليمپيا ويىندارىنىڭ چەمپيونى, قازاق بايراعىن ەكى وليمپيادادا كوتەرگەن ەرماحان ىبرايىموۆ سپورت-ينتەرناتتا وقىعاندا ۇيىنە اۆتوبۋسپەن قاتىناپ جۇرەدى.
جاتتىعۋدان سىلەلەپ شىققان, ەرنى قويان جىرىق قارا بالاعا كىم ورىن بەرەدى, ارت جاعىندا تۇرادى دا. اۆتوبۋستاعى جۇرتتىڭ ءوز جۇمىسى باسىنان اسادى. بىرەۋ مىنەدى, ءبىرەۋ تۇسەدى. بوكس قولعاپتارى سالىنعان سومكەسىن زورعا كوتەرىپ تۇرعان قارا بالاعا نازار اۋداراتىن ەشكىم جوق.
“وسى جۇرت قىزىق,– دەپ ويلايدى قارا بالا. الدارىندا بولاشاق وليمپيا ويىندارىنىڭ چەمپيونى تۇرعانىن بىلمەيدى عوي, ءايتپەسە, قۇراق ۇشىپ ورىن ۇسىنار ەدى”. وسىلاي دەپ قيالدانادى ەكەن.
وسى اڭگىمەنى ەرماحاننىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەن ەدىم.
شۆەيتساريانىڭ تورىندە سپورت ارداگەرلەرى اراسىندا ەركىن كۇرەستەن قازاق بايراعىن كوتەرىپ, ءانۇرانىن شىرقاتقان اسقار بالۋان “الەم چەمپيونى بولۋ جاس كەزىمنەن بەرگى ارمانىم ەدى” دەگەندە “بولىپ العاننان كەيىن ايتىپ وتىرسىڭ عوي” دەپ كەيبىرەۋلەردەي كۇمانمەن قاراماعانىمىز سودان شىعار.
اپپاق قار جامىلعان الىپ تاۋدىڭ تىزەسىندە وتىرعان تولە بي اۋدانىنىڭ تۋماسى اسقار كۇرەس ءۇيىرمەسىنىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاندا وسى ويىن الديلەپ, قيال تورىندە ساقتاپ ءجۇرىپتى. اۋەلى قالا ءبىرىنشىلىگىندە ۇزدىك بولدى. وبلىستا توپ جاردى. رەسپۋبليكانىڭ چەمپيونى اتاندى.
الايدا, الەم چەمپيوناتى, وليمپيا ويىندارى سەكىلدى ەڭ ءىرى سپورت الاماندارىنا جولى تۇسپەدى. باس جاتتىقتىرۋشى جەمە-جەمگە كەلگەندە ءالى دە ءبىر قايناۋى ىشىندە ءوز باۋىرلارىنان گورى رەسەي قۇراماسىنا ىلىنبەي قالعان, وڭاي ولجا, باس اينالدىرار جەڭىس ىزدەگەندەردى تارتتى.
رەنجىدى. ءسويتىپ جۇرگەندە جاس تا كەلىپ قالىپتى. جاتتىقتىرۋشىلىققا اۋىستى. قازاقستان قۇراماسىنىڭ سابىنا ەرمەك بايدۋاشەۆتاي, مارس ەرنازاروۆتاي ساڭلاقتاردى قوستى. وبلىستىق سپورت جانە دەنە تاربيەسى باسقارماسىندا ءبولىم باستىعى بولدى. قازىر مامانداندىرىلعان وق اتۋ سپورت مەكتەبىندە ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى.
ايتسە دە ۇلكەن كۇرەستەن الىنباعان نەسىبەسى بارداي ەلەگىزيدى-اي. جاتتىعۋ زالىنىڭ تۇسىنان جاي وتە المايدى. شەشىنىپ تاستاپ كىرىستى. دەنەسىنىڭ دەل-سالى كەتىپ, قانى ويناپ شىعا كەلدى. بايگەگە تۇسەر جاراۋ اتتاي.
بۇرناعى جىلى انكارادا وتكەن ارداگەرلەر اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىنا بارعان. مۇنىڭ سالماعىندا 21 بالۋان بەلدەستى. ەركىن كۇرەستى يراندىقتار ءوزىنىڭ ءتول كۇرەسىندەي كورەدى. الەمدە ۇزدىك ۇشتىككە كىرەدى. ازيانىڭ الدى. 21 بالۋاننىڭ 11-ءى يراندىق بولعاننان كەيىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە بەرىڭىز بەلدەسۋلەردى.
وسى بالۋاندار ىشىنەن جەتىنشى ورىنعا شىقتى. كەلگەن سوڭ كۇرەسكە باياعىداي كىرىستى. حالىقارالىق, وبلىستىق جارىستاردىڭ دۋىن كوردى. قازاقستان قۇراماسىنداعى جىگىتتەرمەن بەلدەستى. ءبىرىن جىعادى, بىرىنەن جەڭىلەدى.
ءسويتىپ جۇرگەندە وڭ قولى بىلەك تۇسىنان سىندى. ەكى-ءۇش اي جاتتىعۋ زالى تۇسىنان كوڭىلى الاعىزىپ ءوتىپ ءجۇردى. شيرىعىپ. شىمىرقانىپ. قولىنىڭ سىنىعى جازىلعاننان كەيىن كىلەمگە قايتا شىققان. جاراقاتتانىپ قالامىن دەپ ونشالىقتى كۇش سالمادى.
شۆەيتسارياداعى الەم چەمپيوناتى الدىندا وبلىستىق سپورت باسقارماسىنىڭ باستىعى بولات قىرىقباەۆتىڭ الدىنا كەلدى.
– اسقار, بارماي-اق قويسايشى, – دەدى ول ءوزىنىڭ ازىلقويلىعىنا باسىپ. – وتكەندە جەتىنشى ورىن الدىڭ, بۇل جولى ونىنشى ورىن الارسىڭ.
– بوكە, دايىندىعىم جاقسى. جۇلدەلى ورىن ءۇشىن كۇرەسەم. جولىمنان قالدىرماڭىزشى. ءۇمىتىڭىزدى اقتايمىن.
– شىن ايتىپ تۇرسىڭ با؟
اسىپ-ساسىپ ءجۇرىپ تاشكەنتتە ۇشاق رەيسىن وتكىزىپ الىپتى. بيلەتىن قايتا ساتىپ الدى. “باسى قاتتى بولسا اياعى ءتاتتى بولادى”دەپ جاقسى ىرىمعا بولادى. جارىسقا شاقىرىلعان مەرزىمنەن ءۇش كۇن كەشىگىپ كەلگەن. 85 كيلو سالماقتا كۇرەسۋى كەرەك. 1,5 كيلو اسىپ تۇر ەكەن. سول ءتۇنى ءنار سىزباي ۇيىقتادى. ەرتەڭىندە سالماق ولشەگەنگە دەيىن ارتىعىنان ارىلدى.
بەلدەسۋگە شىعار كۇنى كوڭىلىن كوتەرۋ ءۇشىن ۇيالى تەلەفونىنا قازاقستاندىق بالۋانداردىڭ تىلەگىن جازىپ الدى. ءوز-وزىنە سەنىمى ارتىپ, جانى جادىرادى. الەم چەمپوناتىنا كەزدەيسوق بالۋاندار قاتىستىرىلمايدى. قارسىلاستارىنىڭ ءتىزىمىمەن تانىستى. الەمدە, ەۋروپادا بايگەنىڭ الدىن بەرمەگەندەر دە كەلىپتى.
جۇرەگى ءدىر ەتكەن. بويىن تەز جيىپ الدى. “مەن مۇندا ەشكىمنەن جەڭىلۋ ءۇشىن كەلگەنىم جوق”.
العاشقى كەزدەسۋىن فرانتسۋز بالۋانىمەن وتكىزدى. اڭدىسۋعا ۋاقىت قالدىرعان جوق. تاۋداي جاۋ باتىرىن ات ساۋىرىنا سايىپ تۇسىرگەن باتىر بابالارىنداي اتوي سالدى. سۇڭگىپ بارىپ, اياقتان ءىلدى. لىپ ەتىپ ارتىنا ءوتتى. اش بەلىنەن ءىلىپ الىپ, قايقايا لاقتىردى. فرانتسۋزدان ەس كەتتى. اسقار جەتى ۇپاي ولجالاپ, وعان ءبىر ۇپاي ۇستاتپاي كەتتى. ەكىنشى كەزەڭ باستالدى. سارى قازاقتان مۇنداي جويقىن شابۋىل كۇتپەگەن فرانتسۋز سەرىپپەدەي سەرپىلەدى. قارۋلى ەكەن. بۇل كەزەڭدە ۇپاي بەرسە ۇتىلاتىنىن بىلەدى. ول دا الەم چەمپيونى بولسام دەپ كەلگەن بالۋان عوي. العاشقى كەزەڭدە سوقىر ۇپاي الماعان فرانتسۋز اياققا ءوتىپ, ءبىر ۇپاي ەنشىلەپ كەتتى. بۇل شيرىقتى. ەكى ۇپاي ولجالادى. دەنەدەن ارتىق سۋ شىقپاي قولى سىلەلەپ قالىپتى.
ەكى دۇركىن الەم چەمپيونى گرەك بالۋانى يراندىقپەن بەلدەستى. جەڭگەنى مۇنىمەن كۇرەسەدى. يراندىق گرەكتەن ءبىر ۇپاي ارتىق ولجالاپ, جارتىلاي فينالعا ءوتتى.
بەتتەسكەندە بايقادى. يران بالۋانى سالماق كوپ قۋعان. بويى ۇزىن, دەنەسى شومبالداي. قارا كۇشكە مىقتى ەكەن. دەدەكتەتىپ, ءبىر-ەكى رەت شوكەسىنەن تۇسىرە جازدادى. قالاي, قانداي ءادىس جاساعانى ەسىندە جوق, ءبىر ۇپاي الىپ كەتتى. بۇل جينالدى. سارى قازاقتىڭ وڭاي جىگىت ەمەس ەكەنىن بايقاعان يران ايلاعا كوشتى. تورەشىنىڭ كوزىن الا بەرىپ, باسپەن ۇرىپ جىبەردى. ءبىر-ەكى رەت كوزىن ساۋساعىمەن شۇقىپ الا جازدادى. ءبىزدىڭ جىگىت نامىستى ەر عوي. ءوز ىستەگەنىن وزىنە ىستەدى. بۇل دا بىرەر مارتە باسپەن ۇرىپ جىبەردى. ەسىن جيدىرماي اياقتان ءىلدى دە, وڭ جاعىنا سالاقتاتىپ اۋدارىپ تاستادى. ەكى ءادىس ءۇش ۇپايعا باعالانادى. يراندىق ويبايلاپ جاتا كەتتى. كوزىن باسىپ. تورەشىگە “مىناۋ مەنى ۇردى” دەپ, دارىگەر شاقىرتتى. قاباعى جارىلىپتى. تورەشىلەر جارىستى توقتاتىپ, تاسپانى كەرى اۋدارىپ الەك. قايتا كورىپ جاتىر. بۇل دا ساستى. بۇل ۇردى بولىپ ەسەپتەلسە, يراندىققا ۇپاي جازىلادى. ىشىنەن اللاعا جالبارىنىپ تۇر. تورەشىلەر شەشىم شىعاردى. بۇل اق ەكەن. ءادىسى تازا. ۇپايلارى كۇمانسىز. كىلەمدە ءبىر جارىم ءمينوت جاتىپ, تىڭايىپ العان يراندىق تۇرا ۇمتىلدى. رەتى كەلسە باسپەن ۇرۋىن قويمادى. بۇل دا ۇرسا ەكەن دەپ قاقپانعا تۇسىرگىسى كەلەدى. اسقار ارباۋعا تۇسپەدى.
ەكىنشى كەزەڭ الاپات ايقاسپەن باستالدى. يراندىق سۋرەكحەزاري رەزا بۇل كەزدەسۋدە تارازى باسىن ءوزىنە اۋدارماسا فينالعا شىعا المايتىنىن ابدەن بىلەدى. باسپەن ۇرۋدى قارسىلاسىنىڭ قولىن تۇساعان سەكىلدى بولىپ توقتاتپادى. اڭدىسقان ەكەۋ ءبىر-بىرىنە ۇپاي بەرمەدى. ۋاقىت ءبىتتى. تورەشى بەلسەندىلەۋ بولعان اسقارعا قالتادان شار سۋىرۋدى ۇسىندى. قىزىل شار سۋىرسا كەزەك قازاقتىكى. كوك شار سۋىرسا قارسىلاسى كۇش الادى.
“اللا تاعالا, قولداي گور”. قۇدايىن ۇمىتپايتىن, قۇلشىلىق قىلىپ, جىل سايىن ورازاسىن ۇستايتىن جىگىت ىشتەي جالبارىندى. قولىندا ەكى تاس. ءبىرىن سۋىردى. قىزىل. وزىنىكى.
– قاي اياق؟ – دەپ سۇرادى تورەشى.
– وڭ اياق. وڭ اياقتان ءبىر ىلسە تاستاي قاتىپ جىبەرمەيتىنىن ءوزى بىلەدى.
سولاي بولدى. سالاقتاتىپ اپارىپ, كىلەم شەتىنە جامباسىنان وتىرعىزدى. رەزا اككى بالۋان, لىپ ەتىپ مۇنىڭ ۇستىنە شىعىپ كەتتى. تاعى دا ايقاي. تاعى دا تاسپاعا جۇگىنۋ.
رەزانىڭ سەكۋندانتى الەم چەمپيوناتىن 8 رەت ۇتقان جامپوز ەدى. اسقار سىرتتاي جاقسى بىلەتىن. ءادىل جىگىت. سىربازدىعىن جاسادى. مۇنىڭ قولىن قىستى. جەڭدىڭ دەدى.
فينال. سوڭعى ايقاس. اسقار كۇرەس كىلەمىنىڭ شەتىندە جاتىر. “مەن قازاقپىن مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن...” اقيىق اقىن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ سوزىنە ءان جازعان ەربولات قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى ءاندى ۇيالى تەلەفونىنان تىڭداۋدا. باياعى جاس شاعى ەمەس. كۇشى سارقىلىپتى. ىشتەي “ەكىنشى ورىن دا از ەمەس” دەگەن ءازازىل وي دا كەلەدى. “الەم چەمپيونى بولام دەگەن ارمانىم قايدا؟ اۋىل-ايماق, دوس-جاران, وتباسى “الەم چەمپيونى بول” دەپ القالاپ شىعارىپ سالعانى قايدا؟ ءوزىن ۇلكەن تىرەك كورەتىن جارى داناعا نە دەيدى.
ەنەسى, وڭتۇستىكتە حان قىزىنداي ءحانبيبى اتانعان, ءوزى دە, ولەڭى دە قيعىر قىلىشتاي وتكىر ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى دا “بالام, مەن ساعان سەنەمىن. بۇل جولى الەم چەمپيونى بولىپ كەلەسىڭ” دەگەن ەدى. سول تىلەگى قۇلاعىنا كەلگەندەي بولادى. ءوز اناسى دا قۇدايدان تىلەۋىن تىلەپ وتىرعان شىعار.
قارسىلاسى ۆاتسلاۆ سيلوۆسكي – كىلەم يەسى. ءوز توبىنان جەڭىل شىقتى. دەمەك, كۇشى بويىندا.
قوي, اسقار, بوساما. ءارى-بەرى جۇگىرىپ بوي قىزدىردى. تەر شىقپايدى. قاتتىراق جۇگىرىپ, دەنە قيمىلىمەن اينالىسايىن دەسە ءوزى دە از كۇشتى مۇلدە سارقىپ الۋى مۇمكىن. ءبىر ورنىندا تۇرىپ, جۇگىرىپ كوردى. الدەن ۋاقىتتا ماڭدايى تەرشىگەن. دەنەسى جەڭىل تارتىپ سالا بەردى. قاقساپ اۋىرعاندارى كەتتى. قارسىلاسى مىقتى. بىراق, اسقارداي جىلدام ەمەس. بۇل وڭتايىن تاۋىپ اياقتان ءىلدى. زۋ ەتىپ ارتىنا ءوتىپ كەتتى. ەكى ۇپاي ولجالادى. سيلوۆسكي ىشقىنىپ ءجۇرىپ, ءبىر ۇپاي الدى.
ءبىرىنشى كەزەڭدى ءوز پايداسىنا جازدى. ەكىنشى كەزەڭ. وڭاي جان بەرمەك جوق. ۆاتسلاۆ قولىنان كەلسە مۇنى جەردەن ج ۇلىپ الىپ, جاۋىرىنىن جانشۋعا تىرىسىپ ءجۇر. سارى قازاق وڭاي قازاق ەمەس. بەلىن ۇستاتىپ نە كورىنىپتى. اياعىنا ءوتتى. كوتەرىپ كورگەن. ۆاتسلاۆ مۇنىڭ ءۇستىنە قۇلاۋ ارەكەتىندە. كۇشتى. اسقار بەلى بۇگىلىپ, شالقالاپ قۇلاپ بارا جاتقانداي سەزىندى. جاندارمەن بۇلت ەتىپ وڭ جاعىنا شىعىپ, باسىپ قالدى. ءۇش ۇپاي ولجالادى. كۇمانسىز جەڭىس.
الەم چەمپيوناتىنىڭ فينالىندا شىمكەنتتىڭ سارى بالاسى قارسىلاسىنا ءبىر ۇپاي ۇستاتپادى-ay.
جەڭىس تۇعىرىندا – قازاق بالۋانى. الىپ سارايدى “مەنىڭ قازاقستانىم” سازى ۇيىتىپ بارادى. اسپان تۇستەس قازاق بايراعى اۋەلەيدى. اسقاردىڭ كوزىنە جاس تۇندى.
“اقىرى ارمانىنا جەتتىم-اۋ. ەلىمە پايدام ءتيدى. قازاق بالاسىنىڭ قايراتىن الەم تانىدى. اللاعا مىڭ العىس”.
دالاعا شىققان. كەۋدەسىن قارا تاسپەن باستىرىپ قويعانداي ەڭسەسى تۇسە بەرەدى. سىرتقا اينالدى. كەۋدەسى جالىن اتىپ, ارىستانداي اقىردى دەيسىڭ. بىرەۋلەر وشارىلىپ تۇرىپ قارايدى. قاراي بەرسىن. قىسىلعان جوق. دەنەسى جەڭىلدەپ قالدى. باسى جەپ-جەڭىل. بويى سەرگەك. قاناتى بولسا قازاقستانىنا ويلانباي ۇشۋعا بار.
الەم بايگەسىن ولجالاعان بالۋان تىلەۋقور جۇرتىنا اسىعۋلى. الەمدە قازاقستاننان ارتىق وتان, الاش بالاسىنان ارتىق جاناشىرى جوق ەكەنىن بىلەدى. ۇلتىنىڭ مەرەيىن وسىرگەنىنە قۋانادى.
باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.