قارقارالىداعى ەسكى ءداۋىر ەسكەرتكىشتەرى
وسى كۇندەرى قاراعاندى وبلىسىندا ەسكى وبالاردى زەرتتەپ ءجۇرگەن الماتىلىق ارحەولوگتار تاراپىنان جاڭالىقتار ءجيى ەستىلىپ قالىپ جاتىر. بۇدان ءبىر اي بۇرىن كەنت تاۋلارى باۋرايىنداعى جازىق دالا توسىندەگى ەجەلدەن وقشاۋ, سىرى جۇمباق كورىنەتىن جەتى وبانىڭ ورتاڭعىسىنان التىن بۇيىمدار تابىلعانى حابارلانعان ەدى. سودان كەيىن كەلەسى ءبىرى ارشىلعاندا ودان دا شەبەرلىكپەن جاسالعان قىمبات اشەكەيلەردىڭ جارىق دۇنيەگە شىققانى كەشە تاعى قۇلاققا جەتتى.
مۇندايدا تاعات قايدا, دەرەۋ اتتانۋعا تۋرا كەلگەن. وسىمەن ەكىنشى رەت ىزدەۋ جۇمىسىنىڭ ءساتى تۇسكەن, سونىڭ باسى-قاسىنداعى ارحەولوگ ارمان بەيسەنوۆتىڭ قۋانىشتى جۇزىنەن انادايدان اڭعارىلعانداي بۇل جولعى ولجا دا ولقى سوقپاپتى. مۇنىڭ الدىندا قازىلعان قورعان تۇبىندەگى قابىر جانىنان 8 ۇلكەن جانە كىشىرەك 82 بەلدىكتىڭ جارقىراعان ۇزىكتەرى, 8 قۇيما ارىستان, التىنمەن اپتالعان وتە جۇقا قاپتىرماعا ويىلعان اڭدار, قۇستار بەينەسى, 6 التىن وراما, ساداق جەبەلەرىنىڭ ۇشتارى تابىلسا, ەندىگى تۇرلەرى دە سولارعا ۇقساس بولىپ شىققان. بۇلاردىڭ ءبىرازى تاۋتەكە, سامۇرىق قۇس, مىسىق تارىزدەس حايۋاناتتار كەسكىنىندەگى ءارالۋان ورنەكتى التىننان ايشىقتالعان زاتتار ەكەن. كيىمنىڭ سودان جاسالعان ىلگەشەكتەرى, ءتۇيمەلەرى, قاپسىرمالار, زەرلەر, مايدا تۇيىرشىكتى ابزەلدەر ۇلگىلەرى جانە بولەك ولجا سانالادى.
– كەزىندە ۇلى ۇستازىمىز ءالكەي مارعۇلان قازاقستاننىڭ ءار تۇكپىرىندە ساق, عۇن, ءۇيسىن, قاڭلى داۋىرىنەن قالعان مادەنيەت بەلگىلەرى وراسان كوپ, ونىڭ بارلىعىن جيىپ ايتقاندا مادەنيەت دۇنيەسىنىڭ جويقىن بەلگىسى دەپ اماناتتاعانداي, سارىارقا ايماعى دا تۇنعان تاريحي بەسىك. ماسەلەن, تالدى قورىمدارى اتاۋىمەن ءمالىم وسى جەردىڭ وزىندە 20 قورعان ءىزى بار. سونىڭ 7-ءى ساقتار ءداۋىرىنىڭ داۋىرلەگەن كەزىن ايعاقتاپ, ەلەستەتەرلىكتەي. ولاردى ءدۇنيەدەن وتكەن ايتۋلى ادامدارىن ارناۋلى ورىنعا اپارىپ, قاستەرلەپ قويۋدىڭ بۇكىل حالىقتارعا ورتاق ءۇردىسىنىڭ العاشقى ۇلگىسى دەۋگە بولارلىقتاي. بالكىم, وسىناۋ عۇرىپ ساقتاردان باستالعان شىعار. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ءVى-V عاسىرلاردا قالانعان مۇنداي وبا-قورعاندار الەمدە سيرەك. مىنا جەردەگى ارالارى 200-300 مەتردەن اسپايتىن 7 وبانىڭ ارقايسىسىندا 7 ادام جەكە جەرلەنگەن. اتاقتى ءبىر اۋلەتتىڭ اتا قورىمدارى بولۋى ءمۇمكىن. وندا زامانىندا وسى ماڭايدى مەكەندەگەن ساق تايپالارى كوسەمدەرىنىڭ مۇردەلەرى قويىلعانىن تابىلىپ جاتقان التىن زاتتار دالەلدەيدى, – دەپ تانىستىرۋدى ارىدەن وربىتكەن ارمان بەيسەنوۆ ءبىزدىڭ الدىمىزدا ارشىلعان وباعا باستادى.
ونىڭ ايتۋى بويىنشا قابىر ءتورت جاعىنان اۋىر سالماقتى قالاقتاستارمەن قالانىپ, بەتى بورەنەلەرمەن جابىلعان. ۇستىنە قۇم توسەلىپ, توپىراقپەن تولتىرىلعان. ودان سوڭ تاس ءۇيىلىپ, بيىكتەتىلگەن. قازىردىڭ وزىندە تابانىنان ءتورت-بەس مەتر جوعارى قورعاننىڭ كەزىندە 10-12 مەتر بيىكتىكتەن كەم بولماعاندىعى تۋرالى ارىپتەستەرى بولجامىنا ە.ا.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنەن ارحەولوگتار ورتاسىندا جۇرگەن, تاريحشى پروفەسسور ساعىندىق جاۋىنباەۆ قوسىلادى. بۇگىندە دە كولبەي كوتەرىلگەنى ءبىلىنەتىن وبانىڭ تالاي عاسىرلار بۇرىن دالالىق ايماق توسكەيىندە الىستان كوزگە شالىنىپ, ايبىندى كورىنىپ تۇرعانىنان ساقتار امىرشىلەرىنىڭ ولگەننەن كەيىنگى دە قۇدىرەتى سەزىلەدى.
قازبا جۇمىستارىنا قاتىسۋشى عالىمدار مەن مامانداردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا مۇننان تابىلعان ارحەولوگيالىق قۇندىلىقتارمەن قاتار وبانىڭ ارحيتەكتۋرالىق, كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى, ەڭ ماڭىزدىسى جەرلەۋ ءراسىمى ەرەكشە نازار اۋدارتادى. قابىردىڭ ءبىر ءبۇيىرىنەن شىعىسقا قاراي ويىق جاسالىپ, سىرتقا باعىتتالعان ءدالىز قالدىرىلۋى ويلاندىرادى. ادام جۇرەلەپ وتەرلىكتەي, ۇزىندىعى 15 مەتر الگى ءدالىز اۋزى جوعارى, كۇن شىعار تۇسقا باعىتتالعاندىعى بايقالادى. بىتەلىپ قالماۋى ءۇشىن ءۇستى بورەنەلەرمەن كومكەرىلگەنىن ارشىلعانداعى اشىلعان اعاش كەسەكتەرى اڭعارتادى. نەگە بۇلاي جاسالعان؟ ارمان بەيسەنوۆتىڭ بولجامى بويىنشا جەرلەنگەن ادامنىڭ جانى وسى ءدالىز ارقىلى كۇنمەن تابىساتىندىعىنا ەرتە داۋىرلىك ءدىني سەنىم بولعان سياقتى. مۇمكىن اتىپ كەلە جاتقان تاڭ شاپاعى قابىردە جاتۋشىنى سەبەزگىلەپ وتۋىنە ارنالىپ جاسالدى ما؟ قايتكەندە دە ءمانى جاعىنان عاجايىپ قۇبىلىس. مۇردەنىڭ باسى شىعىسقا, اياعى باتىسقا قاراتىلىپ قويىلۋى دا كۇنگە تابىنۋدىڭ نىشانىن كورسەتەردەي. ماعجان جۇماباەۆ اقىن: “ەرتە كۇندە وتتى كۇننەن عۇن تۋعان, وتتى عۇننان وت بوپ ويناپ مەن تۋعام”, دەپ جىرعا قوسقانداي, ساقتاردان عۇندارعا ساقتالىپ, كونە تۇركىلەرگە جالعاسقان كۇندى ءتاڭىر ەتۋ ءىز باستاۋىنىڭ قارقارالى وبا-قورعاندارىنان تابىلۋى عالىمداردى قىزىقتىرارلىق جاڭالىق دەسەك, ارتىق ايتقاندىعىمىز بولماس.
جەرلەنگەندەر كيىمىنىڭ تۇتاستاي التىنمەن بەزەندىرىلۋى, جانىنا التىننان قۇيىلعان زاتتاردىڭ مولىنان قويىلۋى ساقتار بايلىعىن ايعاقتاۋمەن بىرگە, قازاق جەرىندەگى قولونەرلىك تاريحتىڭ ءتۇپتامىرى تەرەڭدىگىن ساراپتىق جۇمىستار كورسەتۋگە ءتيىس. مەيلىنشە شەبەرلىكپەن, اسا دالدىكپەن جاسالعان اسىل بۇيىمدار وسىلاي دايىن كۇيىندە كورشىلەس ەلدەردەن ساتىپ الىنعان با, الدە ءوز زەرگەرلەرى جەرگىلىكتى قۇيمالاردان سوقتى ما ەكەن؟ ءوڭىردىڭ ەجەلگى تاريحىن كوپتەن بەرى تالماي زەرتتەۋشى عالىم ساعىندىق جاۋىنباەۆ ەكىنشى بولجامعا سۇيەنەدى. كەنت تاۋلارىنداعى التىن قازبالارىنىڭ ەرتەدەگى ءىز-سىلەمدەرى سوعان دالەل بولا الاتىندىعىن العا تارتادى. قورعانداردان الىس ەمەس الات قونىسىنان تابىلعان التىن قۇياتىن قالىپتار, قۇرالدار سونى نەگىزدەيتىندىگىنە سەنىمدى. مىسىر پەرعاۋىندارىنىڭ كوزى تىرىسىندە-اق ءمۇردەلەرىن التىنمەن مالىندىرۋعا دايىندىق قىلاتىنداي ساقتار كوسەمدەرى دە سولايشا قامدانعان بولار. دەمەك ومىرلەرىندە تەك زەرگەرلىكتى كاسىپ ەتكەن ارناۋلى شەبەرلەر توبى بولعاندىعى ىقتيمال.
وكىنگەنمەن بولا ما, تالدى قورىمىنداعى 7 وبانىڭ 5-ءى قولعا تۇك ىلگىسىز تونالعان. بارعا قاناعات, ەكەۋىنەن عانا بايىرعى مادەنيەتتىڭ جۇرناقتارىنا قول جەتىپ وتىر. ءيا, بۇلارداعى زاتتار دا اياۋسىز ۇرلانعان. مۇمكىن ەسىك التىن ادامىنداي مۇردە باسىنان اياعىنا, قارۋ-جاراعىنا دەيىن التىندانعان شىعار. سونىڭ كەي ۇزىكتەرىنىڭ ءوزى ونەردىڭ ولمەستىگىن پاش ەتەدى.
– ءبىر قىزىعى, العاشقى ۇرلىقتىڭ ءىزى وبا تۇبىندە سايراپ جاتىر. ەڭ ءبىرىنشى قول سالعاندار قابىردى ورناتۋعا قاتىسۋشىلار سەكىلدى. ولار قالدىرىلعان ءدالىز ارقىلى ەنىپ, ەڭ قۇندى دۇنيەلەردى اسىعىس جىمقىرعانداي كورىنەدى.
سۇيەكتەردىڭ شاشىلىپ قالۋى, ءدالىز بويىمەن سىرتقا سىتىلعاندا قوينى-قونىشتارىنان, قالتالارىنان توگىلىپ قالعان ۇساق التىن بۇيىمدارى سونى كورسەتەدى. بىزگە بۇيىرعانى نەگىزىنەن سولار, – دەيدى ارمان. ودان سوڭعى ۇلكەن توناۋدى قارقارالىعا قونىس اۋدارا باستاعان رەسەي كوپەستەرى جاساپتى. جۇمىسسىز مۇجىقتاردى, كوپ رەتتە ورىس-جاپون سوعىسىنان قايتقان سولداتتاردى قورعانداردان التىن قويما ىزدەۋگە ۇگىتتەپ, ارام ارەكەتتەرىنە كوندىرگەن. بۇلار ءوز كەزەگىندە وبانىڭ توبەسىنە جارىلعىش زاتتار قويىپ قوپارعان. كىسى سيارلىق ۇڭگىمە جاساپ, ارقانمەن ىشىنە تۇسكەن. ءسويتىپ قولدارىنا تيگەنىن ازىن-اۋلاق اقشاعا قوجايىندارىنا ساتقان.
ساتىنە وراي ءبىرجولاتا جوعالىپ كەتپەي, ەلىمىز ماقتانىشىنا اينالارلىقتاي ساقتالعان ساقتاردىڭ قۇندى جادىگەرلەرى الداعى ۋاقىتتا تياناقتى زەرتتەلەدى. ادام قاڭقالارى, اعاش قالدىقتارى بويىنشا جاسالۋ ۋاقىتتارى تولىق انىقتالادى. ال سانعاسىرلىق قاتپارلاردا جينالعان توپىراقتى ارشىپ, كونە زامان قۇپياسىن اشۋدى جالعاستىرۋشىلار جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزە بەرەرلىك جاڭالىقتارعا ءۇمىتتى.
ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى وبلىسى,
قارقارالى اۋدانى.
قاسىم امانجولوۆ اۋىلى.