ماقتانۋعا دا, ماقتاۋعا دا تۇراتىن ءىس

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وسى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانا شاھارىندا ەۋ­روپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاس­تىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سام­ميتىن وتكىزۋگە بايلانىستى مالىمدەمەسى عاسىر توعىسىنداعى تاريحي باستى جاڭا­لىقتاردىڭ ءبىرى بولىپ قابىلداندى. حح عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعىندا تاۋەل­سىز­دىككە قول جەتكىزگەن قازاقستان ءححى عاسىر­دىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا ۇلكەن ساياسي ناتيجەگە يە بولىپ وتىر. ءوز داۋىرىندە كە­ڭەستىك جۇيەنىڭ قورشاۋىنا  كوپ­تەگەن ىستەردىڭ كورىنبەي كولەڭكەدە قا­لىپ كەلگەنى بەلگىلى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىل­دارىنداعى قول جەتكەن جەتىستىكتەرى حال­قىمىزدىڭ ارداق تۇتاتىن اتالى ءسوزى “مالىمدى الساڭ دا – جانىمدى الما, جا­نىمدى الساڭ دا – ارىمدى الما” دە­گەن قاستەرلى ءسوزدىڭ قاسيەتىنە ساي كەلىپ تۇر. كەزىندە مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن حال­قىمىز قاسيەتتى قارا شاڭىراعى تاۋەل­سىز­دىككە يە بولعان سوڭ, تۇلەگەن قىرانداي ءتۇ­لەپ ۇشىپ, قاي جاعىنان بولسا دا اسقا­را­لى ىستەردە دە, ادامي قۇندىلىقتار مەن اۋىزبىرشىلىكتە دە وزگەگە ونەگە تانىتا ءبىلدى. بۇل ءبىزدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني, ەلدىك ەگەمەندىگىمىزدى, تانىمدى تاۋەلسىزدىگىمىزدى قاستەرلەۋدەگى قۇندى قاعيدالارىمىز بولىپ وتىر. ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلىلىقتى ۇلىقتاپ, قاسيەتتى ىستەردى قاستەرلەي وتىرىپ, الداعى ىستەردى ايقىنداي وتىرىپ, بولاشاقتى بولجاي وتىرىپ, سانالىلىقتى ساراپتاي وتىرىپ, ءوزىنىڭ 2010 جىلعى “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – جاڭا ءمۇم­كىندىكتەر” اتتى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىندا ەلدىڭ ىشكى ساياساتتاعى, ەكونو­ميكاداعى, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋداعى, الەۋمەتتىك سالاداعى, ت.ب. ىستە­لىنگەن جانە ىستەلىنەتىن جوسپارلاردى ايقىنداي كەلىپ, سىرتقى ساياساتتاعى ىستەر­گە دە ماڭىز بەرگەن ەدى. سونىڭ باستى ۇس­تا­نىمى ەقىۇ-عا توراعالىققا بايلا­نىس­تى: “...الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ كوشباسشىلارى, بەدەلدى حالىقارالىق, ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىق ۇيىم­داردىڭ باسشىلارى وزدەرىن قازاقستاننىڭ دوسى سانايدى. ءبىز مۇنى ماقتانىش ەتۋگە ءتيىسپىز!” – دەگەن بولاتىن. شىندىعىندا بۇل ماقتانۋعا دا, ماقتاۋعا دا تۇرارلىق ءىس. كەزىندە اقىندار “ماقتانسا بۇگىن, ماقتانسىن قازاق, توبەسى كوككە تيمەي تۇر از-اق”, دەپ جىرلاعانداي, بۇگىن سول دارەجەگە جەتكەنىمىزدى جانە كەمەلدەنگەنىمىزدى ويدا ۇستاپ قاستەرلەيىك. ارينە, قاي ىستە بولسىن, ۇلكەن باسشىلىق, كورەگەندىلىك قاجەت. حالقىمىزدا “مىڭ قوسشىدان, ءبىر باسشى”, – دەگەن ۇلى ءسوزدىڭ راستىعى ومىردە دالەلدەنگەنىن كورسەتەتىن كەزەڭ كەلدى. قازىر جان-جاعىڭا قاراپ, تورتكۇل دۇنيەنى ويىڭمەن تۇگەل شارلاپ وتسەڭ, قا­زاعىمنان دا, قازاقستانىمنان دا, ەلبا­سىنان دا ارتىق حالىقتى, جەردى, ەلدى, باس­شى­نى كورىپ تۇرعانىڭ جوق. بۇل ارتىق ەمەس, بۇل انىق دۇنيە. سوندىقتان ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاساعان ساياسي ءمالىم­دەمەسىن شىن جۇرەگىمنەن قولداپ جانە قۋانا وتىرىپ قازاقستان حالقىن اۋىز­بىرشىلىككە, تاتۋلىققا, بىرلىككە, دوستىققا شاقىرامىن. بىرلىگىمىز بەرىك بولسا, اسا ال­مايتىن اسۋ, الىنبايتىن قامال بولمايدى. اقتوبە ءوڭىرى بايلىعىمەن قاتار, ءىس­كەر­لىك جەتىستىكتەرگە جەتە وتىرىپ, جۇزگە جۋىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردى ۇياداي ۇيى­تىپ, بەيبىتشىلىك پەن ىنتىماقتاستىقتى جەتىلدىرىپ كەلەدى. الداعى استانادا بولا­تىن 56 ەلدىڭ ءسامميتىنىڭ ناتيجەلى, لايىق­تى وتۋىنە ءۇن قوسىپ, ىسكەرلىك تانىتۋعا ءتيىسپىز. كەلدىباي ەسپاعامبەتوۆ, بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم كەڭەسى اقتوبە وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى.

* * *

بۇل جيىندى الەم ەلدەرى قاداعالايتىن بولادى

قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا­لىق ەتۋى ەل بەدەلىنىڭ حالىقارالىق ارە­نا­دا ارتۋى ەكەنى انىق. جانە مۇنىڭ ءوزى ساياسي تۇلعا رەتىندە پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇل­تان نازارباەۆتىڭ ورنى ەرەكشە ەكە­نىن كورسەتتى. الەمنىڭ ايتۋلى مەملەكەت­تەرى­نىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن حالىقارالىق اسا بەدەلدى ۇيىمعا تورەلىك ايتۋ قازاق­ستانعا زور مىندەت جۇكتەپ وتىر. ويتكەنى, قارت قۇرلىقتا دا, ازيادا دا شەشىمىن كۇتكەن پروبلەمالار قوردالانىپ قالعان. ول بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ سيپاتىمەن تىعىز باي­لانىستى. كوپتەگەن ساياسي قايرات­كەر­لەر مەن عالىمدار ايتىپ جۇرگەندەي, مەم­لەكەتتەردىڭ, ءتىپتى وسى ۇيىمعا مۇشە ەل­دەردىڭ ساياسي قارىم-قاتىناسىندا ءتۇيت­كىلدەر دە جوق ەمەس. باسقانى ايتپاعاندا, ىرگەمىزدەگى وزىمىزگە باۋىر ەل قىرعىز­ستانداعى داعدارىسقا بايلانىستى ەقىۇ رەتتەيتىن ماسەلە شاش-ەتەكتەن. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەقىۇ ءسامميتىن بيىلعى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانا قالاسىندا وتكىزۋ تۋرالى مالىمدەمەسىندە ايتىلعان ماسە­لە­لەر­دى قازاقستاندىقتار تولىعىمەن قول­دايدى دەپ ويلايمىن. ءبىز سوعىستان كەيىن تۋعان ۇرپاقپىز. حالقىمىزدىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن زار­دا­بىن, ودان كەيىن سوعىس سالعان اۋىرتپا­لىق­تى كورگەنىن, “مىڭ ءولىپ, مىڭ ءتىرىل­گە­نىن” اتا-انامىزدان ەستىپ, وقىپ-ءبىلىپ وستىك. سوعىس بولعان جەردە قاراپايىم حا­لىق­تىڭ, جازىقسىز ادامداردىڭ قانى توگىلەدى. ونى اينالامىزدا بولىپ جاتقان وقيعالاردان كورىپ وتىرمىز. تاۋەلسىز قا­زاقستاندا ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ تاتۋ-ءتاتتى تۇراتىنى قازىر قازاقستاندىق ۇلگى سانا­لىپ وتىر. ەشقانداي جاساندىلىعى جوق, ءبىر اتانىڭ بالالارىنداي سىيلاس­تىق­تىڭ ورناعانى, ءتىلى مەن دىنىنە, داستۇرىنە قۇرمەتپەن قاراۋى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان سىندارلى, ۇلت­تىق ساياساتتىڭ جەمىسى ەكەنىن بارلىعى دا مويىندايدى. ءبىزدىڭ ەلدەگى ۇلتتىق دياس­پورا وكىلدەرىنە ءتىلىن دامىتامىن دەسە دە, ءدىنىن ۇستايمىز دەسە دە ەركىندىك بەرىلگەن. ءححى عاسىر ادامزات بالاسىنا ءوز پروب­لەمالارىن ۇسىنىپ وتىر. بۇل – ەكولوگيا ماسەلەسى. ەۋروپاداعى, قىتايداعى توپان سۋ, رەسەيدەگى قۇرعاقشىلىق پەن ءورت, تاعى باسقا ەلدەر قاتتى قينالىپ وتىرعان ستي­حيا­لىق قۇبىلىستار شەكارانى بىلمەيدى. سونىمەن قاتار ۇلتىنا, جىنىسىنا قا­را­ماي­تىن تاعى ءبىر كەسەپات – ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى بيزنەسىنىڭ قاۋپى دە تابيعي قاتەر­لەر­دەن كەم سوقپايدى. بۇل بارلىق مەملە­كەت­تەر­دىڭ كۇش بىرىكتىرۋىن, ويلاسىپ قي­مىل جاساۋىن تالاپ ەتەدى. قازاق مۇن­داي­دى “كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر” دەپ تۇيگەن. سوندىقتان ەقىۇ جۇرگىزىپ وتىرعان جۇ­مىستاردىڭ اۋقىمى تەك وسى ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرگە عانا قاتىستى ەمەس, جۇ­مىر جەردىڭ قاي تۇكپىرىندەگى ەلدەردى دە ويلاندىرادى. ۇرپاقتىڭ دەنى ساۋ, بولاشاعى ايقىن, قاتەرسىز بولۋى ءۇشىن كليماتتىق وزگەرىس­تەرگە قارسى قانداي جۇمىستار جۇرگىزۋ كەرەك؟ بۇگىن الەم جۇرتشىلىعىنىڭ كو­ڭى­لى وسىعان الاڭ. سوندىقتان قازاقستاندا وتەتىن بۇل مارتەبەلى جيىندى تەك ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر عانا ەمەس, دۇنيەجۇزى قاداعالاپ قارايتىن بولادى. وندا الەمدىك ماڭىزى بار ماسەلەلەر ورتاعا سالىنادى, تالقىلانادى, تۇجىرىمدار جاسالادى. بۇل, ارينە, ءار قازاقستاندىق ءۇشىن ماق­تا­نىش, ابىروي. جەلتوقسان ايىنىڭ ال­عاش­قى ەكى كۇنى قازاقستان, استانا قالاسى جەردىڭ نۇكتەسى سياقتى كورىنەر. قازاق­ستاننىڭ توراعالىعى تابىستى ءوتسىن, پرەزيدەنت جۇرگىزىپ وتىرعان ىشكى-سىرتقى ساياسات باياندى بولسىن دەپ تىلەيمىن. باعىتۇر داندىباەۆ, قازاقستان حالقى قوستاناي وبلىستىق اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. قوستاناي.

* * *

بارىمىزگە ورتاق مەرەي

ءبىز تەمىرتاۋلىق مەتاللۋرگتەر بارشا وتانداستارىمىز سياقتى ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى­نىڭ ءسامميتى استانادا وتەتىن بولىپ ۇي­عا­رىلۋىن رازىلىق سەزىممەن قارسى ال­دىق. بۇل ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلى ءوس­كەنىنە, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ءتۇسى­نىس­تىكتى نىعايتۋ جولىنداعى باستاما­لارى­نىڭ بيىك قادىرلەنىپ وتىرعانىنا ناقتى ايعاق دەي الامىز. از جىلدار ىشىندە-اق الەمدىك قاۋىم­داستىق قۇرمەتىنە بولەنىپ, سەنىمىنە يە بولۋ قازاقستان ءۇشىن زور مەرەي ءارى ءمار­تەبە ەكەنى تالاسسىز. بۇل رەتتە تۇڭعىش پرە­زيدەنتىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇلكەن جاۋاپ­كەرشىلىكتى ابىرويمەن اتقارۋعا بەلسەندى كۇش سالۋى جەتىستىكتەرگە باستاپ كەلە جاتقاندىعىن بىلەمىز. قازاقستان ماگ­نيتكاسىندا تۇڭعىش شويىن الى­نۋى­نىڭ 50 جىلدىعىنا بايلانىستى بولعان كەز­دەسۋدە ءبىز ەلباسىنىڭ وسى يگى ماقسات­تاعى باستاماسىنا قولداۋ ءبىلدىرىپ, قوس­تا­دىق. تىنىشتىق پەن باۋىرمالدىق – ءار­كىمنىڭ بۇگىنگى تىلەگى. سونى ور­نىق­تىرۋدا كوشباسشىلىق رولگە كوتەرىلگەن ەلىمىز ابىرويى اسقاقتاي بەرەتىنىنە سەنەمىز. ەقىۇ-نىڭ ءسامميتى سوڭعى ون ءبىر جىلدان كەيىن استانادا وتكىزىلگەلى وتىرۋى حالىقارالىق ەلەۋلى وقيعا بولماقتىعى حاق. شەتەلدىك ساراپشىلاردىڭ قازاق­ستان­نىڭ توراعالىعى ۇيىم جۇمىسىنا جاڭا لەپ قوستى دەگەن ويلارىن ەستىپ, ءبىل­گەن سايىن قۋانىپ قالامىز. ول بارىمىزگە ورتاق مەرەي. سونىڭ بىرىندە ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرگە بايلانىستى جاۋاپكەرشىلىگىن ورتالىق ازياعا دەيىن كەڭەيتۋى قازاقستان ارقىلى بولىپ وتىرۋى ءومىر شىندىعى. بۇل سامميتكە قاتىسۋشىلاردى قارسى الاتىن استاناعا عانا سىن ەمەس, ىرگە­سىن­دەگى تەمىرتاۋ, قاراعاندىعا دا سىن. سون­دىقتان دايىندىق ءىس-شارالارىنان قالىس قالماۋى كەرەك. ەلوردانىڭ مەيماندوستىق قۇشاعى كەڭ بولۋىنا بارىنشا كومەك كورسەتىلگەنى ءجون دەپ ويلايمىز. جاراس ارىسوۆ, قاراعاندى مەتاللۋرگيالىق كومبيناتىنىڭ تسەح باستىعى.

* * *

التىن ارىپپەن جازىلادى

كۇنى كەشە قولىما ەلىمىزدىڭ اعا باسى­لى­مى – “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىن الىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نا­زارباەۆتىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتىن 1-2 جەلتوقسان كۇندەرى استانا قالاسىندا ءوت­كىزۋ شەشىمىنىڭ قابىلدانۋىنا بايلا­نىس­تى مالىمدەمەسىن وقىپ, جۇرەگىمە جى­لى­لىق ۇيالاتتىم. نەگە دەيسىز عوي؟ ءمار­تە­بەلى ۇيىم ءسامميتىنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ باس قالاسى – استانادا ءوتۋى قازاقستاندى بۇكىل الەمگە ايگىلى ەتىپ, ەلىمىزدىڭ ەكو­نو­ميكالىق جانە دەموكراتيالىق دامۋىنا سونى سەرپىن بەرمەك. ەلىمىزدىڭ تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالار وسىناۋ تاريحي شەشىم ءبىزدىڭ ەلدىڭ بىرلىگى مەن بىرلىگىن دۇنيەجۇزىنە پاش ەتىپ, اق جولدان اداسپاي كەلە جاتقانىمىزدى ايعاقتادى. ەلباسى ءوز مالىمدەمەسىندە: “تورتكۇل دۇنيەگە تورەلىك ايتقان قازاق ەلى ازيا مەن تمد مەملەكەتتەرى اراسىندا تۇڭعىش رەت بەدەلدى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزەدى. قازاق ەلى بۇرىن-سوڭدى مۇنداي بيىككە جەتكەن ەمەس” دەپ ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن بيىك­تەگەنىنە جۇرەكجاردى لەبىزىن جەتكىزەدى. ەلى­مىزدىڭ بۇكىل الەمگە تانىلۋى تىكەلەي ەلباسىمىزدىڭ ەرەسەن ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. ءوزىم سىر ەلىنەن بولعان سوڭ ەلباسى­مىزدىڭ مالىمدەمەسىندە اتاپ كورسەتكەن ارال پروبلەماسىن شەشۋدەگى ەقىۇ-نىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ماقساتىن قويۋى بارشامىزدىڭ جۇرەگىمىزگە جول تاۋىپ, كوڭىلىمىزدى قۋانىش قۇشاعىنا بولەپ وتىر. ءسوز سوڭىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ءسامميتىنىڭ استانادا ءوتۋى ەلىمىزدىڭ تاريحىنا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالاتىنىن تاعى دا قايتالاپ ايتقىم بار. ەرمەكباي ەرمانوۆ, وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى. قىزىلوردا وبلىسى.