كونستيتۋتسيا كۇنى قارساڭىندا ءاربىر ازاماتتىڭ وتكەندى بايىپتاپ, سارالارى جانە بۇگىن مەن الداعى كۇندەر تۋرالى وي مازداتارى حاق. مەن دە وسىنداي جايدى باسىمنان ءوتكەرە وتىرىپ, كوپتەن بەرى كوكەيدە جۇرگەن ويلارىمدى ورتاعا سالعاندى ءجون سانادىم.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى وتكەن ۋاقىتتى ەسكە الار بولساق, العاشىندا بۇرىنعى سوتسياليستىك قوعامعا بەيىمدەلگەن زاڭدار جاڭارعان نارىقتىق قوعامدا تىرشىلىك ەتىپ, ءومىر سۇرۋگە بىرتىندەپ كەدەرگى بولا باستادى. سونداي ءبىر كەزەڭ – 1995 جىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ بال دامىنە قوسا جاۋاپكەرشىلىگىن دە ەندى ايقىن سەزىنە باستاعان, بىراق بۇعاناسى ونشا بەكي قويماعان قازاقستان ءۇشىن, ونىڭ ىشكى تىرشىلىك ءتىنى سانالاتىن زاڭناماسى مەن ەكونوميكاسى ءۇشىن سىندارلى جىلداردىڭ ءبىرى بولعانى ايان. سول كەزەڭدەگى زاڭي ب ۇلىڭعىرلىقتى سەيىلتىپ, بولاشاققا نىق قادام جاساۋ ءۇشىن, اسىرەسە, مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ باستى باعىتتارىن ايقىنداپ, قوعامدىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ارا-جىگىن جاڭارعان قوعامعا ساي اجىراتۋ ءۇشىن جاڭا ۇلگىدەگى كونستيتۋتسيا قابىلداۋدىڭ قاجەتتىلىگى كۇن وتكەن سايىن ايقىندالا ءتۇستى. وسى قاجەتتىلىكتى كورەگەندىكپەن ەرتەرەك پايىمداعان ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسى جالپىحالىقتىق تالقىلاۋعا ۇسىنىلىپ, 1995 جىلعى 30 تامىزدا رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى قابىلداندى.
“كونستيتۋتسيالىق رەفورما جاساماي-اق, بۇرىنعىشا جۇرە بەرگەندە, قازىرگى جايىمىز قانداي بولار ەدى؟”, – دەگەن ساۋال كەيدە ساناڭدى سىعالايدى. ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ دەڭگەيى بىزگە قاراعاندا, تاۋىرلەۋ بولعان, بىراق تاۋەلسىزدىكتىڭ تاڭى اتقاننان كەيىن ءوز كونستيتۋتسيالارىن جاڭا ومىرگە لايىقتاپ قابىلداپ, دۇرىس ساياسات ۇستانا الماۋىنىڭ جانە ساياساتشىلدىققا ۇرىنۋىنىڭ سالدارىنان التىن ۋاقىتتارىن بەكەر وتكىزىپ العان اعايىن ەلدەر وركەنيەتتىڭ ۇلى كوشىنەن بىرتىندەپ كەيىنگە ىعىسىپ, ەكونوميكاسىن كەنجەلەتىپ الدى. وسى ەلدەردەگى ساياسي-ەكونوميكالىق احۋال مەنىڭ جوعارىداعى ساۋالىما ناقتى جاۋاپ سياقتى بولىپ كورىنەدى. كەزىندە ءبىزدىڭ بۇل ىسىمىزگە مۇرىن شۇيىرە, ءتىپتى كۇلە قاراعان سول اعايىندار ەندى ءبىزدى ۇلگى تۇتىپ, ونەگە الۋعا تىرىسىپ باعۋدا. ولاردىڭ قازىرگى وسى قارەكەتىن كورگەن كەزدە, “مىنە, ءبىزدىڭ قازاقستان, مىنە, ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيا, مىنە, ءبىزدىڭ ەلباسىمىز” دەپ, ىشتەي ماقتانىش سەزىمىنە بولەنەرىڭىز حاق.
وتكەن 15 جىل ىشىندە قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇسىپ, الەم ەلدەرىنىڭ بىزگە جىلى قاباق تانىتۋىن, ءتىپتى ەقىۇ-نىڭ تورىنەن ورىن بەرىلۋىن ءبىزدىڭ اتا زاڭنىڭ ەلىمىزدە دەموكراتيالىق قوعام ورناتۋ ۇدەرىسىندەگى ەرەكشە ءرول اتقارىپ جاتقاندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ تۇسىنگەن ابزال.
ءوزىمنىڭ ءتول ماماندىعىم قۇرىلىسشى بولعاندىقتان, مىسالدارىم دا كوپ جاعدايدا وسى سالادان بولىپ كەلەدى. كەز كەلگەن كۇردەلى جوبا ونىڭ ءتيىستى جوبالاۋ-سمەتالىق, ت.ب. قۇجاتتارىن الدىن الا جان-جاقتى ءارى تياناقتى ساراپتاپ ازىرلەۋدەن باستالىپ, ودان ءارى وسىلاردىڭ نەگىزىندە قۇرىلىستىڭ ىرگەتاسى قالانا باستايتىنى بەلگىلى. سول سياقتى مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ قالىبىن بەلگىلەۋ كونستيتۋتسيا قابىلداۋدان باستالادى, ياعني كونستيتۋتسيا مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ باس قۇجاتى بولىپ سانالادى. وسى باس قۇجات نەگىزىندە جانە وعان سۇيەنە وتىرىپ, مەملەكەتتىك قۇرىلىس جۇيەسى قالىپتاستىرىلادى, قۇرىلىسشىلار تىلىمەن ايتقاندا, مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسى سومدالادى.
ال بولاشاق عيماراتتىڭ سەنىمدىلىگى مەن ومىرشەڭدىگى, بەرىكتىگى, ورنىقتىلىعى مەن مىزعىماستىعى ونىڭ ىرگەتاسىنىڭ قالاي قالانعانىنا تىكەلەي بايلانىستى بولاتىنىن ەسكەرەر بولساق, مەملەكەتتىڭ قۋاتى مەن قاۋىپسىزدىگى, قوعامنىڭ ىنتىماعى مەن بەرىكتىگى كونستيتۋتسياعا, ونىڭ بۇلجىماي ورىندالۋىنا تىكەلەي تاۋەلدى. مەملەكەتتىڭ تۇگەلدەي نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرى كونستيتۋتسياعا بەك ۇيلەسىمدى, ونىڭ تۇجىرىمدارى مەن تالاپتارىنا ەش قايشى كەلمەۋى ءتيىس بولعاندىقتان, ونى اتا زاڭ, دالىرەك ايتقاندا, باسقا زاڭداردىڭ باستاۋى, نەگىزى دەپ اتايدى. سوندىقتان وعان دەيىنگى بارلىق زاڭنامالىق اكتىلەر جانە وسى 15 جىلدىڭ ىشىندە قانشاما زاڭ جاڭا كونستيتۋتسياعا سايكەستەندىرىلىپ وزگەرتىلۋدە نەمەسە جاڭادان قابىلدانۋدا. وسىلاردىڭ قاتارىندا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن زاڭ جونىندە دە ايتۋعا بولادى.
قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارداعى جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى بۇرىنعى كەڭەستىك زاڭ جۇيەسى نەگىزىندە جۇرگىزىلدى. 1993 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسياعا سۇيەنە وتىرىپ 1993 جىلى 10 جەلتوقساندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى باسقارۋ جۇيەسىن, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن, ولاردى ۇيىمداستىرۋ ءتارتىبى مەن قىزمەتىن ايقىندايتىن “جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگاندار تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلدانىپ, 1994 جىلى ناۋرىزدا جاڭا جۇيەدەگى جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندار – ءبىرىنشى شاقىرىلعان ءماسليحاتتار بەس جىل مەرزىمگە سايلاندى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا كونستيتۋتسياسىنا سايكەس 2001 جىلعى 23 قاڭتاردا جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن, جەرگىلىكتى وكىلدى جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرەتىن, قىزمەتىنىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن, ءتارتىبىن, سونداي-اق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ قۇقىقتىق جاعدايىن بەلگىلەيتىن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى.
جاڭاشا قالىپتاسىپ, دامىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ ەلىمىز جىلدان-جىلعا جاڭارۋدا, تۇلەۋدە, ولاي بولسا ونىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ دا ۋاقىت اعىمىنا قاراي وزگەرىپ وتىرۋى زاڭدى قۇبىلىس. كونستيتۋتسيا وتكەن 15 جىلدا ءبىرشاما وزگەرىستەرگە ءتۇستى. سونىڭ كەيىنگىسى – “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” 2007 جىلعى 21 مامىرداعى №254-ءىىى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى. وسى وزگەرىستەر بويىنشا مەملەكەتتىك باسقارۋ پرەزيدەنتتىك بيلىك جۇيەسىنەن پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك بيلىك جۇيەسىنە اۋىستىرىلدى. وسىعان بايلانىستى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وكىلەتتىكتەرى ءبىرشاما كەڭەيتىلىپ, ونىڭ 98 دەپۋتاتى ەل تاريحىندا العاش رەت پارتيالىق ءتىزىم ارقىلى, ال 9 دەپۋتاتى ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن ۇلتارالىق تاتۋلىقتى نىعايتۋداعى ەرەكشە ءرولى ەسكەرىلە وتىرىپ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ارقىلى سايلاناتىن بولدى.
وسىنداي ءبىرشاما وزگەرىستەر ءوزىمنىڭ قازىرگى قىزمەتىمە تىكەلەي قاتىسى بار “جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ” دەپ اتالاتىن ءVىىى بولىمگە دە ەنگىزىلدى. وسى وزگەرىستەردىڭ جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندارعا قاتىستىلارىن قاراساق:
ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمى بەس جىلعا ۇزارتىلدى, ءماسليحات وكىلەتتىگىن مەرزىمىنەن بۇرىن توقتاتۋ قۇقىعى پارلامەنت سەناتىنان رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنە بەرىلدى (86-باپ);
وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار اكىمدەرى ءتيىستى ءماسليحاتتاردىڭ كەلىسىمىمەن تاعايىندالاتىن بولدى, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ جالپى سانىنىڭ كەمىندە بەستەن ءبىرىنىڭ باستاماسى بويىنشا اكىمگە سەنىمسىزدىك ءبىلدىرۋ تۋرالى ماسەلە قويىلۋى مۇمكىن بولدى (87-باپ);
كونستيتۋتسيانىڭ 89-بابىنىڭ 2-تارماعىنا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە ساي: “جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى تۇرعىن حالىق تىكەلەي جۇزەگە اسىرادى, سونداي-اق ول ءماسليحاتتار جانە حالىق توپتارى جيناقى تۇراتىن اۋماقتاردى قامتيتىن جەرگىلىكتى قوعامداستىقتارداعى باسقا دا جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنا مەملەكەتتىك فۋنكتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ زاڭعا سايكەس بەرىلۋى مۇمكىن” بولدى.
وسىلاردىڭ نەگىزىندە “جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا دا ءتيىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
اتالعان وزگەرىستەر قازىر قالىپتى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءتورتىنشى شاقىرىلعان ءماسليحات دەپۋتاتتارى 2007 جىلى 5 جىل مەرزىمگە سايلاندى. 2008 جىلى 12 مامىردا وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ كەزەكتەن تىس ءVى سەسسياسىندا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى وبلىس اكىمىن تاعايىنداماس بۇرىن دەپۋتاتتاردىڭ كەلىسىمىن الدى. 2009 جىلعى 26 ماۋسىمداعى ءحVىىى سەسسيادا قىزىلوردا وبلىسىندا جەرگىلىكتى قوعامداستىقتار جينالىسىن (جيىنىن) وتكىزۋ جانە شەشىمدەر قابىلداۋ ەرەجەسى بەكىتىلدى.
كونستيتۋتسيانى باسشىلىققا الا وتىرىپ, ەلىمىز بۇدان ءارى دە وسى دامۋ جولىنان بۇلتارماسىنا كامىل سەنەمىن. الداعى مەجە – الەمدەگى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ بولسا, وسى مەجەنى باعىندىرۋ, بۇكىل قازاقستاندىقتار ءۇشىن ابىرويلى مىندەت. وسى ءمىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەل ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋ, يندۋستريالاندىرۋ باعدارلامالارى قارقىندى جۇمىس ىستەۋدە. ءبىزدىڭ مەملەكەت جاعدايىندا ەلباسىنىڭ ءاۋ باستاعى اۋەلى ەكونوميكا, سودان كەيىن ساياسات دەگەن قاعيداسىنا سايكەس ەكونوميكانى تەرەڭدەتە دامىتۋمەن قاتار, قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ ۇدەرىسى دە قالىپقا تۇسە باستادى.
قىزىلوردا وبلىسىندا دا جاڭارۋدىڭ ايشىقتى نىشاندارىن بايقاۋ قيىن ەمەس. جاڭا ومىرگە, جاڭا قوعامعا (جاڭا زاڭدارعا) جەدەل بەيىمدەلۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنى بەلگىلى. باسىندا ابدىراپ, نە ىستەرىن بىلمەي قالعان حالىق قازىر ادىمىن ۇدەتە باستادى. ونى تۇرعىنداردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىنەن, تۇرمىس جاعدايىنىڭ بىرتىندەپ جاقسارا باستاۋىنان, ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىنىڭ نىعايۋىنان ايقىن كورۋگە بولادى. اركىم ءوز قابىلەت-شاماسىنشا تىرشىلىك ەتۋدە. جالقاۋلىق پەن جايباسارلىق, ماسكۇنەمدىك پەن ءتۇرلى تەرىس ارەكەتتەر كەلەشەگىنىڭ كەمەلدىگىن ارمانداعان, قاتارىنان كەم بولماۋدى ويلاعان ازاماتتىڭ سەرىگى ەمەس. قازاقتىڭ “ەڭبەك ەتسەڭ – ەمەرسىڭ” دەگەنى بۇرىن دا ورىندى ەدى, ال ەندى بۇگىنگى تىرشىلىكتە ودان اسىرىپ ايتۋ مۇمكىن ەمەس.
قالامىز, كەنتتەرىمىز, اۋىلدارىمىز جاڭارىپ, اباتتانۋدا. مەكتەپتەر, مەديتسينالىق مەكەمەلەر, اۋىز سۋ جەلىلەرى, جولدار سالىنىپ, ينفراقۇرىلىم بىرتىندەپ جونگە كەلە باستادى. ەلباسى ايتقانداي, بۇكىل رەسپۋبليكا قۇرىلىس الاڭىنا اينالدى. كوشەدە كەلە جاتىپ, جاڭاشا بوي تۇزەگەن, بىرىنەن-ءبىرى وتكەن قانشاما ساۋلەتتى عيماراتتاردى كورىپ, سۇيسىنە تاڭداناسىڭ, تاڭ قالاسىڭ. جىل وتكەن سايىن جاڭارۋ دا جاقسىلىقپەن جاندانا تۇسۋدە. وسى جاعىمدى جاقسىلىقتاردىڭ باستاۋىندا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ يگى كونستيتۋتسياسى تۇر.
نۇرلان قۇدايبەرگەنوۆ,قىزىلوردا وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى, “نۇر وتان” حدپ وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى.