ومىردە ءبىلىم مەن تاجىريبەنىڭ ماڭىزى ۇلكەن. ءتىپتى, بۇگىنگى كۇنى حالىقتار مەن وڭىرلەردىڭ دامۋى ناق وسى ماسەلەگە تىرەلىپ تۇر دەپ ايتۋعا بولادى. بۇعان مىسالدى دامىعان, وركەنيەتتى باتىس ەلدەرىنەن مولىنان كەلتىرە الامىز. جەر بەتىندە كاپيتاليستىك قاتىناستار ورناعاننان بەرى ولار وزدەرىنىڭ ءبىلىم مەن عىلىم, تەحنيكالىق دامۋ سالاسىنداعى جيناعان ءبىلىم مەن تاجىريبەسىنىڭ نەگىزىندە ادامزات دامۋىنىڭ الدىڭعى لەگىن بەرمەي كەلەدى.
باتىستا جيناقتالعان ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋ مەن جاڭا تەحنولوگيالار شىعارىپ, پايدالانۋدىڭ وسى وزىق تاجىريبەسى قازىرگى كۇنى جەر بەتىنە كەڭىنەن تارالىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە جانە حالىقارالىق كاپيتالدىڭ بەلگىلى ءبىر ەلدەر اۋماعىنان شىعىپ, تابيعي رەسۋرستاردى ىزدەستىرۋ مەن ءوندىرۋ باعىتىنداعى بەلسەندى قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىندە ادامزات قاۋىمىندا پايدا بولعان جاقسى تاجىريبەلەر مەن عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەر ەندى بۇكىل ادامزاتتىڭ ورتاق يگىلىگىنە اينالا باستادى. وسى يگىلىككە ۇمتىلعان ازيانىڭ بىرقاتار ەلدەرى دامۋ جاعىنان باتىس ەلدەرىمەن تەڭەسىپ, ال كەيبىر جاعدايدا ودان دا اسىپ تۇسۋگە اينالدى.
ادامزات قاۋىمىندا جيناقتالعان وسى ءبىلىم مەن تاجىريبە جەتىستىكتەرى ءبىزدىڭ قازاقستاننىڭ جەدەل دامۋىنا دا ايتارلىقتاي ىقپال ەتەتىندىگى اقيقات. تەك ونى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالدىرا ءبىلۋ كەرەك. مىنە, وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى ەلباسىنىڭ ارنايى تاپسىرماسى بويىنشا قازاقستان ۇكىمەتى بەلسەندى تۇردە قولعا الۋدا. ءبىز سونىڭ ءبىرىن وتاندىق جانە شەتەلدىك كومپانيالار تاپسىرىسىنداعى جۇمىستار, تاۋارلار, قىزمەتتەر بويىنشا قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ باعدارلاماسىنىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىنان بايقايمىز.
بۇل باعدارلاما الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ شارىقتاۋ ساتىندە باستاۋ العان بولاتىن. سول كەزدە وتاندىق شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدار اتقاراتىن جۇمىستاردىڭ كولەمى ازايىپ كەتتى دە, ولاردىڭ بەلسەندى ارەكەتتەرىن شيراتا ءتۇسۋ قاجەت بولدى. ولارعا جاڭا تاپسىرىس كوزدەرى قاراستىرىلا باستادى. مىنە, وسى تۇستا قازاقستاننىڭ تابيعات بايلىقتارىن ءوندىرىپ وتىرعان شەتەلدىك جانە وتاندىق ءىرى كومپانيالاردىڭ وزدەرىنە قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار مەن قىزمەت تۇرلەرىن ساتىپ الۋعا قايدا تاپسىرىس جاسايتىندىقتارى كەڭىنەن زەرتتەلدى. ولاردىڭ كوپتەگەن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى شەتەل كومپانيالارىنان ساتىپ الاتىندىعى بەلگىلى بولدى. ەندەشە, مۇنداي تاۋارلار مەن قىزمەتتەر, جۇمىستار تۇرلەرىن وزىمىزدە نەگە ءوندىرىپ كورمەسكە؟ وسىلايشا جاڭا ءبىر باعدارلاما ومىرگە كەلدى. ونى العا جىلجىتۋ ءۇشىن قازكونتراكت ۇيىمى قۇرىلدى. تاۋارلار مەن قىزمەتتەردە قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋدىڭ قۇقىقتىق بازاسى جاسالىندى.
اتالعان ءىس وتاندىق شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ ءۇشىن بارىنشا پايدالى بولىپ شىقتى. ميللياردتاعان تەڭگەنىڭ زاتتارى ەندى ءوز ەلىمىزدە شىعارىلا باستادى. بۇرىن شەتەلدىك كومپانيالار كورسەتىپ كەلگەن قىزمەتتەردەگى وتاندىق كومپانيالاردىڭ ۇلەسى اناعۇرلىم ارتتى. سوندىقتان بۇل ءىستى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن بۇرىنعى قازكونتراكت مەكەمەسى ەندى قازاقستاندىق كەلىسىم-شارت اگەنتتىگى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ونىڭ وكىلەتتىلىگى ەداۋىر دارەجەدە ارتتىرىلدى. جۋىقتا يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بەرىك كاماليەۆ, “جەرگىلىكتى قامتۋدى دامىتۋدىڭ ۇلتتىق اگەنتتىگى” اق باسقارما توراعاسى جانداربەك كاكىشەۆ, وسى اگەنتتىك ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى, تاۋەلسىز ديرەكتورلار دانيەل ميحاليك, وڭالبەك ساپيەۆ جانە باسقالار جۋرناليستەرمەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىن ۇيىمداستىرىپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستىڭ بارىسىمەن تانىستىردى.
ولاردىڭ ايتۋىنشا, بۇرىنعى قازكونتراكت نەگىزىنەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەر جيناستىرۋمەن شۇعىلدانىپ كەلسە, ەندىگى قۇرىلىپ وتىرعان اگەنتتىك وسى دەرەكتەردىڭ استارىندا نە بار, قازاقستاندىق ۇلەستى قالايشا العا جىلجىتۋعا بولادى دەگەن ماسەلەلەرمەن شۇعىلدانادى. وسى رەتتە الەمدىك وزىق ءتاجىريبەلەر جيناستىرىلىپ, زەرتتەلىپ, قازاقستاننىڭ وزىنە لايىقتى تاجىريبەسى قورىتىلىپ, جاسالىنادى. اگەنتتىك وسىعان وراي ءوز ۇسىنىستارىن ۇكىمەتكە جولداپ وتىراتىن بولادى. سونىمەن قاتار تاپسىرىستاردى ورىنداۋ ىسىنە قاتىسۋعا وتاندىق وندىرۋشىلەردى تارتا وتىرىپ, جەر قويناۋىن پايدالانۋ جونىندەگى وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ كەزىندە ولاردىڭ مۇددەلەرىن قورعايدى. قازاقستاندىق كاسىپورىندار مەن ۇيىمدارعا وزىق تەحنولوگيالاردىڭ كەلۋىنە قولايلى ىقپال ەتىپ, جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋعا كومەك كورسەتەدى. اتالعان ىستەگى مونيتورينگتى جۇرگىزەدى جانە وسى ىسكە قاتىسى بار مەملەكەتتىك ۇيىمدارعا كونسۋلتاتسيالىق قىزمەت ۇسىنادى.
اگەنتتىك ءوزىنىڭ اقپاراتتىق قىزمەتىن جەتىلدىرۋ باعىتىندا “قازاقستاندىق قامتۋ” ينتەرنەت-پورتالىنىڭ قىزمەتىن ۇسىنىپ وتىر. بۇل پورتال قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر شىعاراتىن تاۋارلار, جۇمىستار مەن قىزمەتتەردىڭ, ولار شىعاراتىن ونىمدەردىڭ كاتالوگتارىنىڭ, رىنوكتاعى سۇرانىستى بىلدىرەتىن ساتىپ الۋ جوسپارلارىنىڭ بىرەگەي ءتىزىمىن قۇرۋعا ارنالعان. بۇل پورتال قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ تىركەلۋىنە, شىعاراتىن ونىمدەرى مەن ولاردىڭ كولەمى تۋرالى اقپاراتتاردى ورنالاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى كۇنى وندا 17 مىڭ تۇتىنۋشى كومپانيا مەن قازاقستاندىق 600 ءوندىرۋشى تۋرالى اقپاراتتار ورنالاستىرىلعان. مۇنداعى اقپاراتتاردى وڭدەۋ تولىعىمەن اۆتوماتتاندىرىلادى. ياعني, اتالعان ىسكە ادامنىڭ قاتىسۋىن ازايتا وتىرىپ, بۇكىل ۇدەرىستىڭ اشىق جانە بەيتاراپ جۇرگىزىلۋىنە ىقپال ەتەدى.
اگەنتتىك سونىمەن قاتار اتالعان ىستە قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ ءبىلىمدارلىعىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا سەمينارلار ۇيىمداستىرىپ وتىراتىن بولادى. ءماسەلەن, سوڭعى 6 ايدىڭ ىشىندە “قازمۇنايگاز” ءبو”, “قازاتومپروم”, “قازترانسويل”, “لوكوموتيۆ”, “قازتسينك” اكتسيونەرلىك قوعامدارى, “نۋريكون” جشس جانە باسقا دا كومپانيالاردىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن 9 وقۋ سەمينارى مەن ترەنينگ وتكىزگەن ەكەن. وعان جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارمەن قاتار ولارعا قىزمەت ىستەيتىن كومپانيالار وكىلدەر دە قاتىسقان.
ارينە, وسى ايتىلعانداردىڭ بارلىعى تاپسىرىستارداعى قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ, اگەنتتىك قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ مەن ءتيىمدى ەتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جالپى جۇمىستار. ال ەندى اتقارىلعان ءىستىڭ ناتيجەسى قانداي دەگەن ماسەلەگە كەلەتىن بولساق, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا تەك مەملەكەت بەرەتىن تاپسىرىستاردى ورىنداۋ بويىنشا 59 ميليارد 392,6 ميلليون تەڭگەنىڭ 297 520 كەلىسىم-شارتتارى جاسالىنىپ ورىندالسا, سونىڭ 44 ميلليارد 266,3 ميلليون تەڭگەسى قازاقستاندىق ۇلەستىڭ ەنشىسىندە. ياعني, مەملەكەت بەرەتىن تاپسىرىستىڭ 74,5 پايىزىن وتاندىق كومپانيالار مەن وندىرۋشىلەر, قىزمەت كورسەتۋشىلەر ورىنداعان.
سونىڭ ىشىندە 29 ميلليارد 447,7 ميلليون تەڭگەنىڭ جالپى تاۋارلارى ساتىپ الىنسا, مۇنىڭ 16 ميلليارد 225,3 ميلليون تەڭگەسى نەمەسە 55,1 پايىزى قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ۇلەسىندە. ارينە, ساپالى, زامانعا ساي تاۋار شىعارۋ دەگەنىمىز وتە قيىن دۇنيە. ال قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر بولسا, ءوز قىزمەتتەرىن ەندى-ەندى جولعا قويىپ كەلەدى. سوندىقتان ساتىپ الىنعان تاۋارلاردىڭ اراسىندا شەتەلدىك ونىمدەردىڭ كوپ بولۋىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى.
ەسەسىنە مەملەكەت تاپسىراتىن جۇمىستاردى ورىنداۋ ىسىندەگى وتاندىق كومپانيالاردىڭ ۇلەسى الدەقايدا باسىم تۇر. ماسەلەن, ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا جالپى جيىنى 6 ميلليارد 667,1 ميلليون تەڭگەنىڭ جۇمىستارىنا تاپسىرىستار جاسالسا, سونىڭ 6 ميلليارد 051,1 ميلليون تەڭگەسىن نەمەسە 90,8 پايىزىن وتاندىق كومپانيالار مەن كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدار ورىنداعان بولىپ شىقتى.
سونداي-اق, قىزمەت كورسەتۋ ىسىنە مەملەكەت تاراپىنان بولعان 23 ميلليارد 277,8 ميلليون تەڭگەنىڭ تاپسىرىسىنىڭ 21 ميلليارد 989,9 ميلليون تەڭگەسىن نەمەسە 94,5 پايىزىن وتاندىق قىزمەت كورسەتۋشىلەر ورىنداعان ەكەن.
مۇنىڭ سىرتىندا ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا “سامۇرىق-قازىنا” ءال-اۋقات قورى جالپى جيىنى 1 تريلليون 727,1 ميلليارد تەڭگەنىڭ تاپسىرىستارىن ۇسىنعان. ونىڭ 1 تريلليون 084 ميلليارد تەڭگەسىن وتاندىق كومپانيالار ورىنداعان. ياعني, اتالعان قور بويىنشا قازاقستاندىق ۇلەستىڭ جالپى دەڭگەيى 63 پايىزعا جەتكەن.
ادەتتە مەملەكەتتىك ورگاندار مەن “سامۇرىق-قازىنا” قورى وتاندىق كومپانيالاردىڭ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەردىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىندىگى بەلگىلى. سوندىقتان ولاردىڭ تاپسىرىستارىنداعى قازاقستاندىق ۇلەستىڭ جوعارى بولۋى ءبىر ەسەپتەن العاندا تۇسىنىكتى ءجايت. ال كوپتەگەن شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قىزمەتى ەلىمىزدەگى جەر قويناۋلارى مەن تابيعات بايلىقتارىن يگەرۋگە باعىتتالىپ وتىرعاندىعى بەلگىلى. وسىنداي جەر قويناۋلارىن پايدالانۋشىلار بەرگەن تاپسىرىستارداعى قازاقستاندىق ۇلەستىڭ دەڭگەيى, اسىرەسە, تاۋارلار ساتىپ الۋ ءىسىندە ءالى دە كوپ تومەن بولىپ وتىر. ءماسەلەن, وسى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا جالپى جيىنى 1 تريلليون 718,7 ميلليارد تەڭگەنىڭ تاۋارلارىن ساتىپ الۋعا تاپسىرىستار بەرسە, سونىڭ 2,1 پايىزى عانا قازاقستاندىق كومپانيالاردان ساتىپ الىنعان. ەسەسىنە جۇمىستاردى ورىنداۋدا جانە قىزمەت كورسەتۋدە قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلەسى جوعارى ەكەن. ولار ءمولشەرلەي العاندا 76,1 پايىزدىڭ جۇمىسىن اتقارىپ, 77,2 پايىزدىڭ قىزمەتىن كورسەتكەن.
مىنە, وسى پايىزداردىڭ استارىندا ميللياردتاعان تەڭگەنىڭ پايداسى تۇرعاندىعى بەلگىلى. اتالعان ىستە قازاقستاندىق ۇلەستىڭ دەڭگەيى ارتقان سايىن وسىنشاما قارجى ەلىمىزدىڭ ىشىندە قالاتىن بولادى. بۇل قارجىلار قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ نىعايۋىنا, وسى ارقىلى ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەدى. دەمەك, تاپسىرىستارداعى قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ ساياساتى ەلىمىز ءۇشىن وتە قولايلى ساياسات دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. دەگەنمەن, قاي ماسەلەدە بولسىن تاياقتىڭ ەكى ۇشى بولاتىندىعىن ەسكەرگەن دە ابزال. ياعني, قازاقستاندىق ۇلەستى ارتتىرۋ ىسىنە مەملەكەتتىڭ ءمان بەرىپ, وسىعان قاجەتتى قولايلى احۋالدى تۋدىرۋى ءبىر ماسەلە بولسا, قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ سول تالاپتارعا ساي بولىپ, ساپالى تاۋارلار شىعارا الۋى, ساپالى دا جان-جاقتى قىزمەت كورسەتۋى ەكىنشى ماسەلە. الداعى ۋاقىتتا قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر مەن قىزمەت كورسەتۋشىلەر مىنە, وسى ۇدەدەن كورىنۋگە ۇمتىلىس تانىتۋلارى قاجەت. سوندا عانا اتالعان ساياسات ەلىمىز ءۇشىن بارىنشا پايدالى دا ءتيىمدى بولىپ شىقپاق.
سۇڭعات ءالىپباي.
* * *
ورالداعى وڭدى ىستەر
ورال قالاسىندا تۇرعىن ءۇي سالۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. قالالىق قۇرىلىس ءبولىمىنىڭ باستىعى قۋانىش مۇحامەتقالي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ءۇش جىلدا قالادا مەملەكەتتىك قارجى ەسەبىنەن جالپى الاڭى 222,9 مىڭ شارشى مەتر 35 كوپ پاتەرلى ءۇي بوي كوتەرسە, 2008-2009 جىلدارى 74,5 مىڭ شارشى مەتر 10 كوپ پاتەرلى ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن بولاتىن. بيىلعى التى ايدا قالانىڭ “سولتۇستىك-شىعىس” شاعىن اۋدانىندا جالپى اۋماعى 15,1 مىڭ شارشى مەتر توعىز قاباتتى 240 پاتەرلى ءۇي ىسكە قوسىلسا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن جىل اياعىنا دەيىن تاعى 12,6 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى سالىپ ءبىتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە 4,4 مىڭ شارشى مەتر جالگەرلىك, “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى بويىنشا 8,2 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلمەك.
قۇرىلىسپەن قاتار اباتتاندىرۋ جۇمىستارى دا قولعا الىنۋدا. ماسەلەن, “جاڭا وردا” شاعىن اۋدانىندا 90 پاتەرلى (مەردىگەرى “توبي” جشس) جانە 72 پاتەرلى (“باتىسجولقۇرىلىس” جشس) ءۇي اۋماعى اباتتاندىرىلسا, كرۋگلووزەرنىي كەنتىندەگى جاڭا ۇيلەرگە ەلەكتر جارىعى تارتىلدى. سونداي-اق, “جول كارتاسىنا” سايكەس قالانىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندە سامال كوشەسى بويىنداعى كوپ قاباتتى ۇيلەردى سۋمەن قامتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى (مەردىگەرى “ماەرگ سترويمونتاج” جشس). “پمك-117” جشس اتقارىپ جاتقان دەركول اۋىلىنداعى كارىز قۇرىلىسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى دە ءبىتۋ قارساڭىندا.
“ەگەمەن-اقپارات”.