قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان باستاپ, ءوزىنىڭ ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي قايتا قۇرۋ جولىندا كەشەندى شارالاردى جۇزەگە اسىرا باستادى. مىنە, وسى باعىتتا باستالعان ىرگەلى ىستەردىڭ تيىمدىلىگى مەن اۋقىمىن كەڭەيتۋ ءۇشىن جاقىندا مەملەكەت باسشىسى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋە كەڭىستىگىن پايدالانۋ جانە اۆياتسيا قىزمەتى تۋرالى” جاڭا زاڭعا قول قويدى. بۇل جاڭا زاڭنىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىن دامىتۋعا, ەلىمىزدىڭ اۋە كومپانيالارىنىڭ قىزمەتىن جانداندىرۋعا تيگىزەتىن ىقپالىن جانە شاعىن اۆياتسيا قىزمەتىنە قاتىستى جاڭالىقتاردى ءبىلۋ ءۇشىن كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى ەركىن دۇيسەنباەۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.
– ەركىن سەيدەعالي ۇلى, جاقىندا مەملەكەت باسشىسى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋە كەڭىستىگىن پايدالانۋ جانە اۆياتسيا قىزمەتى تۋرالى” زاڭعا قول قويدى. بۇل جاڭا زاڭنىڭ ەلىمىزدە قولدانىلىپ كەلگەن زاڭداردان ارتىقشىلىعى جانە ونى قابىلداۋعا قانداي العىشارتتار سەبەپ بولدى؟
– حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمىنا ( يكاو) دۇنيە ءجۇزىنىڭ 191 مەملەكەتى كىرەدى. ەگەمەندىك الىپ, ءوزىنىڭ اۋە قىزمەتىن قالىپتاستىرا باستاعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى دا بۇل حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمعا بىردەن ءمۇشە بولىپ قابىلداندى. مىنە, وسى يكاو تالاپتارىندا ەلدىڭ اۆياتسيا جونىندەگى نەگىزگى زاڭناماسى ازاماتتىق اۆياتسيا قىزمەتىنىڭ جانە ونى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋدىڭ “مىزعىماس بەرىك ىرگەتاسى” بولۋعا ءتيىس دەپ جازىلعان. ازاماتتىق اۆياتسيا ءماسەلەلەرى, ونىڭ ىشىندە ۇشۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە اۋە قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرى ەلباسىنىڭ تۇراقتى نازارىندا بولىپ, ۇكىمەت تاراپىنان ۇنەمى ىزدەنىسپەن جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوزىنىڭ يكاو الدىنداعى مىندەتتەمەلەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ونىڭ تالاپتارى بويىنشا 11 مىڭ ستاندارتتى قابىلداۋعا جانە ولاردى ۇلتتىق زاڭناماعا ەنگىزۋگە ءتيىس بولدى. بۇعان دەيىن قازاقستان ەكى مىڭعا جۋىق ستاندارتتى ەنگىزگەن بولاتىن.
1995 جىلى قابىلدانىپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن قولدانىلىپ كەلگەن اۆياتسيا ءجونىندەگى نەگىزگى زاڭنىڭ جانە ازاماتتىق اۆياتسيانى مەملەكەتتىك رەتتەۋ تۋرالى 2001 جىلى قابىلدانعان زاڭنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن تومەندەگىدەي باستى-باستى بىرنەشە سەبەپتەر بويىنشا قايتا قاراۋ قاجەت بولدى. بىرىنشىدەن, بۇل زاڭداردىڭ كوپشىلىك نورمالارى نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتۋ, وتاندىق ازاماتتىق اۆياتسيانى قالىپتاستىرۋ كەزەڭىندە قابىلداندى. ەكىنشىدەن, زاڭداردىڭ باسىم تالاپتارى كەڭەس داۋىرىندەگى وندىرىستە شىعارىلعان اۋە كەمەلەرىن پايدالانۋعا جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋگە بەيىمدەلىپ جاسالعان بولاتىن. ال بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدەگى اۋە تاسىمالىنىڭ باسىم بولىگى باتىس ەلدەرىنىڭ وندىرىسىنەن شىققان شەتەلدىك اۋە كەمەلەرىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. سوندىقتان بۇرىنعى زاڭداردىڭ نورمالارى ەلىمىزدىڭ اۋە سالاسىنىڭ قازىرگى دامۋ ديناميكاسىنا ساي كەلمەيدى. ۇشىنشىدەن, يكاو-نىڭ ازاماتتىق اۆياتسيا قىزمەتىن رەتتەۋ جانە ەۋروپالىق اۆياتسيا تالاپتارىنا كوشۋ جونىندەگى جاڭا ستاندارتتارىنىڭ ازىرلەنىپ جاتقانىن ەسكەرە كەلىپ, جوعارىدا اتالعان زاڭداردىڭ 120-بابىنىڭ 90-نان استام بابىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ نەمەسە تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەت بولدى. ءسويتىپ, ەلىمىزدە حالىقارالىق تالاپتارعا نەگىزدەلگەن, ەۋروپالىق ستاندارتتارعا تولىق جاۋاپ بەرەتىن جاڭا زاڭ قابىلداندى.
جاڭا زاڭعا ازاماتتىق اۆياتسيا قىزمەتىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ءبىرقاتار جاڭا نومالار ەنگىزىلدى. ەندى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسيا ۇيىمىنىڭ ەۋروپالىق اۆياتسيا تالاپتارى سياقتى ۇشۋ ستاندارتتارى زاڭنامالىق نەگىزدە بارلىق سۋبەكتىلەر ءۇشىن مىندەتتى تۇردە قولدانىلاتىن بولادى. سونىمەن بىرگە اۋە كەمەلەرىن زياندى اسەردەن قورعاۋ ماقساتىندا يكاو-نىڭ تالاپتارىنا سايكەس اۋە كەمەلەرىن جەرگىلىكتى جەرلەردەگى شۋىلعا جانە اۆياتسيا قوزعالتقىشتارىنىڭ ەميسسياسىنا قاتىستى سەرتيفيكاتتاۋ ەنگىزىلدى. بۇل – ەۋروپالىق وداقتىڭ ەكولوگيا بويىنشا جاڭا قاتاڭ تالاپتار ەنگىزۋىنە بايلانىستى وزەكتى سيپات الىپ وتىرعان ماسەلە.
زاڭدا قابىلدانعان جاڭا ەرەجەلەرگە سايكەس ەندى جولاۋشىلاردى, جۇكتەر مەن باگاجداردى كوممەرتسيالىق جولمەن تاسىمالداۋدى جۇزەگە اسىراتىن زاڭدى تۇلعالار عانا اۋە كومپانيالارى بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە اۋە كومپانيالارىنىڭ ۇشاقتاردى قاۋىپسىز پايدالانۋدى جانە ولاردىڭ ۇشۋعا جارامدىلىعىن قامتاماسىز ەتىپ تۇرۋى ءۇشىن قاجەتتى قارجىلىق رەسۋرستارى, قوسالقى بولشەكتەرى مەن م ۇلىكتەرى بولۋعا ءتيىس. تۇراقتى ۇشۋدى جۇزەگە اسىراتىن اۋە كومپانيالارىندا رەزەرۆتىك ۇشاقتار پاركىنىڭ جانە تاسىمالداۋدان تۇسەتىن كىرىستەردەن باسقا, ۇشۋ شىعىندارىن كەمىندە ءبىر اي مەرزىمگە جابۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قارجىلىق قورىنىڭ بولۋى مىندەتتى. قالعان باسقا اۋە كەمەلەرىنىڭ يەلەرى “پايدالانۋشىلار – ەكسپلۋاتانتتار” دەپ اتالادى. مۇنداي تالاپ قازىر قازاقستاندا تىركەلگەن 53 اۋە كومپانياسىن ءبىرشاما قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە ۇشاقتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە باقىلاۋ جاساۋدى كۇشەيتۋ جونىندەگى قازاقستاننىڭ اۆياتسيالىق اكىمشىلىگى قىزمەتىنە جاسالعان ءاۋديتتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا يكاو تاراپىنان ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەر دە جاڭا تالاپتاردا تولىق ەسكەرىلگەن. اسىرەسە, جاڭا زاڭ تالاپتارى بويىنشا اۋە كەمەلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن بارىنشا ارتتىرۋعا جاعداي جاسالىپ وتىر. اۋە كەمەلەرىنىڭ تەحنيكالىق احۋالىن باقىلاۋ ارنايى قۇرىلعان مەملەكەتتىك وكىلەتتى ورگانعا جۇكتەلگەن.
– ەلىمىزدىڭ ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىنىڭ قىزمەتى تۋرالى تولىعىراق ماعلۇمات بەرسەڭىز. قازاقستاندا قانشا اۋە كومپانياسى تىركەلگەن, ولارعا قويىلاتىن تالاپتار قانداي؟ 2009 جىلى ەۋروپالىق كوميسسيا حالىقارالىق تالاپتارعا ساي كەلمەگەن بىرنەشە قازاقستاندىق اۋە كومپانياسىنا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ اۋە كەڭىستىگىن پايدالانۋعا تىيىم سالعانى ەسىمىزدە. وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ اۆياپاركىن جاڭارتۋ ماسەلەسى قالاي شەشىلۋدە؟
– جوعارىدا اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكامىزدا 53 اۋە كومپانياسى قىزمەت كورسەتەدى. ولاردىڭ ىشىندە 36 كومپانيا جولاۋشىلار جانە جۇك تاسۋ قىزمەتىنە جۇمىلدىرىلعان, 5 كومپانيا تۇراقتى تۇردە اۋە تاسىمالىمەن اينالىسادى. اعىمداعى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا بارلىق اۋە كومپانيالارى بويىنشا تاسىمال كولەمىنىڭ ەداۋىر ارتقاندىعى بايقالادى. ماسەلەن, بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا ەلىمىزدىڭ اۋە كومپانيالارى 1,4 ميلليون جولاۋشى, 12,4 مىڭ توننا جۇك تاسىمالداعان. بۇل كورسەتكىشتەر وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا تيىسىنشە 17 جانە 55 پايىزعا ارتقان. رەسپۋبليكامىزدىڭ اۋەجايلارى وسى مەرزىمدە 2,8 ميلليون, ياعني وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 12 پايىزعا ارتىق جولاۋشىلارعا قىزمەت كورسەتكەن.
وتاندىق اۋە كومپانيالارىنىڭ قىزمەتىن دامىتۋ ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن بۇگىنگى تاڭدا كۇن تارتىبىندە تۇرعان باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى بولىپ تابىلادى. 2002 جىلى ەلىمىزدە اۋە تاسىمالىمەن اينالىساتىن “ەير استانا” اتتى ۇلتتىق اۋە كومپانياسى قۇرىلعان بولاتىن. بۇگىندە ول اۋە قىزمەتى رىنوگىندا سەرپىندى دامۋ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلەدى. “ەير استانا” اق 2002 جانە 2010 جىلدار اراسىندا ليزينگ وپەراتسياسى تارتىبىمەن 22 جاڭا اۋە كەمەسىن ساتىپ الدى. اۋە كەمەلەرىنىڭ پاركىن بۇگىنگى زاماننىڭ وزىق تەحنيكالارىمەن ودان ءارى جاڭارتۋ ماقساتىمەن “ەير استانا” اق 2012-2013 جىلدار ارالىعىندا تاعى 6 “ەيرباس-320” اۋە كەمەسىن ساتىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىر.
ەلىمىزدەگى اۋە تاسىمالىنىڭ كولەمى بويىنشا ەكىنشى ورىندى يەلەنەتىن ءىرى كومپانيالاردىڭ قاتارىندا “Scat” اۆياكومپانياسىن اتاۋعا بولادى. بۇل وتاندىق كومپانيا دا اۋە كەمەلەرى پاركىن جاڭالاۋدى جۇيەلى جۇرگىزىپ كەلەدى. ماسەلەن, كومپانيا 2010 جىلدىڭ قازان ايى مەن 2011 جىلدىڭ ءساۋىر ايى ارالىعىنداعى ۋاقىتتا وپەراتسيالىق ليزينگ تارتىبىمەن 2 “بوينگ 757-200” اۋە كەمەسىن ساتىپ الۋعا شارت جاساسىپ قويدى.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا باتىس ەلدەرىندە شىعارىلعان 31 جاڭا اۋە كەمەلەرى قىزمەت كورسەتەدى. ولار ەلىمىزدەگى بارلىق جولاۋشىلار تاسىمالىنىڭ 85 پايىزىن اتقارادى. سونىمەن بىرگە تىكۇشاقتار پاركىن باتىس ەلدەرىندە شىعارىلعان جاڭا تەحنيكالارمەن جاڭارتۋ ماقساتىندا دا قىرۋار جۇمىستار جاسالىپ جاتىر. تەك سوڭعى ەكى جىلدىڭ كولەمىندە عانا قازاقستاندىق اۋە كومپانيالارى وزدەرىنىڭ تىكۇشاق پاركىن باتىستىڭ “ Eurocopter”, “Agusta Westland”, “Bell” سياقتى وزىق ۇلگىدەگى 15 تىكۇشاعىمەن تولىقتىردى.
– ۇشۋ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ, اۋەجايلارداعى قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جەتىلدىرۋ شەڭبەرىندە اتقارىلىپ جاتقان شارالار حاقىندا نە ايتار ەدىڭىز؟
– ۇشۋ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن اۋە كەمەلەرىنە تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن جانە ولاردى جوندەيتىن ورتالىقتاردى سەرتيفيكاتتاۋ تاجىريبەسى ەنگىزىلدى. بۇل ورايدا اۋە قىزمەتى سالاسىنىڭ جەردەگى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە مودەرنيزاتسيالاۋ باعدارلاماسى بەلگىلەنىپ, جۇزەگە اسىرىلۋدا.
قىزىلوردا جانە اقتاۋ قالالارىنداعى اۋەجايلاردىڭ ۇشۋ-قونۋ الاڭدارىن قايتا قۇرۋ, اۋەجايلاردى جاراقتاندىرۋ جونىندەگى كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى جۇمىستار اياقتالعاننان كەيىن بۇل ەكى اۋەجايعا دا يكاو-نىڭ ءتيىستى دارەجەسى بەرىلەتىن بولادى. قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكامىزداعى 20 اۋەجايدىڭ ىشىندەگى 9 اۋە جايعا يكاو ستاندارتتارى بويىنشا ءتيىستى دارەجەلەر بەرىلگەن. ال استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ اۋەجايلارى يكاو ستاندارتى بويىنشا ءۇشىنشى دارەجەلى اۋەجايلار بولىپ تانىلعان. ۇشۋ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ, اۋەجايلارداعى جانە اۋە كەمەلەرىنىڭ بورتتارىنداعى جولاۋشىلارعا جوعارى ساپالى قىزمەت كورسەتۋ ماقساتىندا بەلگىلەنگەن شارالار قازاقستاندىق اۋە تاسىمالداۋشىلارىنىڭ الەمدىك اۆيارىنوكتاعى ءباسەكەگە قابىلەتتىگىن ارتتىرىپ, جولاۋشىلاردىڭ جوعارى سۇرانىسىنا ساي ساپالى قىزمەت كورسەتۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرەدى.
وتاندىق اۋە كومپانيالارىنىڭ الدىندا تۇرعان تاعى ءبىر ۇلكەن مىندەت – ەلىمىزدىڭ ىشكى اۋماعىندا جانە جاڭا حالىقارالىق اۋە باعىتتارىن اشىپ, رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ وسكەلەڭ سۇرانىسىن بارىنشا قاناعاتتاندىرۋ بولىپ تابىلادى. 2002 جىلدان بەرى قازاقستاننىڭ وبلىس ورتالىقتارىنا استانادان ۇشاتىن الەۋمەتتىك ماڭىزى بار اۋە باعىتتارىن, سول سياقتى كەيبىر وبلىس ورتالىقتارىن ءوزارا بايلانىستىراتىن اۋە باعىتتارىن سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ۇستىمىزدەگى جىلى ورتاشا العاندا 11 مىڭ تەڭگە تاريف بويىنشا 8 اۋە باعىتىنا 881 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا ءبولىندى.
جولاۋشىلارعا كورسەتىلەتىن قىزمەت ساپاسىن ودان ءارى جاقسارتۋ ءۇشىن وتاندىق اۋە كومپانيالارى ەلەكتروندى اۆيابيلەتتەر ءتارتىبىن ەنگىزدى. سونىمەن بىرگە اۆيابيلەتتەردى ينتەرنەت ارقىلى ساتىپ الۋ, تۇراقتى جولاۋشىلارعا بونۋس ارقىلى جەڭىلدىكتەر جاساۋ جۇيەلەرىن ءوندىرىسكە ەنگىزە باستادى. بۇعان قوسا اۋە باعىتتارى ۋاقىتىنان كىدىرگەن كەزدە اۋە تاسىمالداۋشىلارىنىڭ جولاۋشىلارعا تەگىن ۇسىناتىن قىزمەتتەر تىزبەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى دەپۋتاتتارىنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا جولاۋشىلار قۇقىن قورعاۋدىڭ ەۋروپالىق تاجىريبەلەرىنە سايكەستەندىرىلدى.
– جاڭا زاڭ اياسىندا رەسپۋبليكامىزدا شاعىن اۆياتسيا قىزمەتى تاريحتا تۇڭعىش رەت زاڭداستىرىلىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا 2015 جىلعا دەيىن وسى سالانى دامىتۋ باعدارلاماسى بەلگىلەندى. جالپى, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن شاعىن اۆياتسيا سالاسى قانشالىقتى قاجەت؟
– ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالار قازاقستاننىڭ ۇلان-بايتاق اۋماعى بۇگىنگى جىلدامدىعى جوعارى زامان تالابىنا ساي جەدەل قاتىناستى, ۇشقىر بايلانىستى قاجەت ەتەدى. وسىعان بايلانىستى قازىر ىسكەر ازاماتتاردىڭ جەكە بايلانىستاعى جەڭىل جانە اسا جەڭىل ۇشاقتارعا دەگەن سۇرانىسى كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. جەڭىل ۇشاقتار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا بارعان سايىن ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر. قابىلدانعان جاڭا زاڭ شاعىن اۆياتسيانىڭ قولدانىس اياسىن ودان ءارى كەڭەيتۋگە جاعداي جاسايدى.
شاعىن اۆياتسيانى دامىتۋ ماقساتىندا الەمدىك تاجىريبەگە سايكەس تومەن ۇشۋ بيىكتىگىندە باقىلانبايتىن اۋە كەڭىستىگى ەنگىزىلدى. جەڭىل جانە اسا جەڭىل ۇشاقتاردى پايدالانۋشىلار ءتيىستى ورگانداردى حاباردار ەتىپ, وسى اۋە كەڭىستىگىن قاجەتىنشە پايدالانىپ, ۇشا بەرەدى. سونىمەن بىرگە, ولار اەروناۆيگاتسيا الىم-سالىعىن تولەۋدەن دە بوساتىلادى. جالپى, ماقساتتاعى اۆياتسياعا جاتاتىن جەكە مەنشىكتەگى جەڭىل جانە اسا جەڭىل ۇشاق يەلەرىنىڭ سەرتيفيكاتتاۋدان ءوتۋى جانە ارنايى پايدالانۋشى سەرتيفيكاتىن الۋى تالاپ ەتىلمەيدى. شاعىن ۇشاق يەلەرىنىڭ تىركەۋ كۋالىگى, جەڭىل ۇشاقتىڭ ۇشۋعا جارامدىلىعى تۋرالى سەرتيفيكاتى جانە ۇشقىش كۋالىگى بولسا جەتىپ جاتىر.
– تالاپ تىم قاراپايىم ءارى جەڭىلدەۋ ەكەن. قالتاسى قالىڭدار ەرتەڭ ءبىر-ءبىر ۇشاق ءمىنىپ الىپ, اۋە كەمەلەرىنىڭ قوزعالىسىنا قاۋىپ توندىرمەي مە؟ شاعىن ۇشاقتاردىڭ ۇشۋ باعىتتارى قالاي باقىلانادى, بۇل ءۇشىن ارنايى ديسپەتچەرلىك قىزمەت قۇرىلا ما؟
– باقىلانبايتىن اۋە كەڭىستىگىندە ۇشۋ-اقپاراتتىق قىزمەت ءتۇرى ەنگىزىلەدى. بۇل قىزمەتتىڭ ماقساتى, جالپى قولدانىستاعى شاعىن ۇشاقتاردى پايدالانۋشىلارعا ۇشۋ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەڭەس جانە اقپارات بەرىپ وتىرۋ, سونىمەن بىرگە شاعىن ۇشاق يەلەرىنە اۋە كەڭىستىگىن باسقارۋ ورگاندارىنان رۇقسات قاعازدارىن الىپ بەرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىندە قولدانىلاتىن جالپى حالىقارالىق تاجىريبە بولىپ تابىلادى.
شاعىن اۆياتسيانىڭ قاۋىپسىز ۇشۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وڭىرلىك اەروكلۋبتار قۇرۋ جانە دامىتۋ شارالارى قولعا الىنعالى وتىر. اەروكلۋبتار جەكە مەنشىكتەگى شاعىن ۇشاقتار باقىلانبايتىن اۋە كەڭىستىگىندە ۇشقان كەزدە ىزدەستىرۋ-قۇتقارۋ جۇمىسىنا, اپاتتى جاعداي تۋىنداعان كەزدە جەدەل حابارلاۋ قىزمەتتەرىنە جاۋاپ بەرەدى. سونىمەن بىرگە, ەكيپاج مۇشەلەرى مەن جولاۋشىلاردى قۇتقارۋ ءۇشىن جەدەل شارالار ۇيىمداستىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. اەروكلۋبتار شاعىن ۇشاقتاردى پايدالانۋشىلارعا اۋا رايىنىڭ جاعدايى تۋرالى جانە اەروناۆيگاتسيالىق اقپارات بەرەدى. ۇشاقتاردىڭ ۇشۋعا جارامدىلىعىن قاداعالاپ, ۇشاقتارعا قاجەتتى تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتەدى.
وسى ورايدا جەرگىلىكتى جەرلەردەگى شاعىن اۋەجايلاردى قالپىنا كەلتىرۋ شارالارىنىڭ دا ماڭىزى زور. شاعىن ۇشاقتار پاركىن جاڭالاۋ جانە باتىس ەلدەرىندە شىعارىلعان تىكۇشاقتارعا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىن اشۋ ماقساتىندا كەشەندى شارالار قولعا الىندى. قازىرگى كەزدە الماتى وبلىسىندا جەكە مەنشىك ينۆەستيتسيالار تارتۋ نەگىزىندە ياك-58 شاعىن ۇشاعىن قۇراستىرۋ ورتالىعىن قۇرۋ جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
– قازاقستاننىڭ اۋە ترانزيتتىك الەۋەتىن دامىتۋ ماقساتىندا قانداي شارالار اتقارىلۋدا؟
– قازاقستان اۋە كەڭىستىگى ارقىلى وتەتىن اۋە كەمەلەرىنىڭ ترانزيتتىك قوزعالىسى جىلىنا ورتا ەسەپپەن 10 پايىزعا ارتىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىرۋ, ۇشۋ باعىتتارىنىڭ جوعارى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, اۋە كەڭىستىگىنىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگىنىڭ سەنىمدىلىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن وتاندىق اەروناۆيگاتسيا كەشەنىن دامىتىپ, اۋە قوزعالىسىن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن قۇرۋ قاجەت. قازاقستاننىڭ اەروناۆيگاتسيالىق قىزمەتىن ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا بايلانىس جانە اۋە كەڭىستىگىن باقىلاۋ جۇيەلەرىن مودەرنيزاتسيالاۋ, اۋە قوزعالىسىن باسقارۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان ورتالىعىن قۇرۋ, ديسپەتچەرلىك قۇرامنىڭ جانە ۇشۋعا راديوتەحنيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن مامانداردىڭ جوعارى ساپالى دايىندىعىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە جەر جانە سپۋتنيكتىك بايلانىس سەگمەنتتەرىنە نەگىزدەلگەن ساندىق تەحنولوگيا بازاسىندا اۆياتسيالىق ەلەكتروندى بايلانىس جۇيەسى قۇرىلدى.
مەملەكەتتىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىنىڭ دامۋىن ايقىندايتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى فاكتور حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن اۋەجايلاردىڭ قاتارىنىڭ ارتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەلىمىزدە قولعا الىنعان اۋەجاي كەشەندەرىن مودەرنيزاتسيالاۋ باعدارلاماسى ۇشۋ باعىتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋمەن قاتار, حالىقارالىق سۇرانىسى جوعارى اۋە تاسىمالى باعىتتارىنىڭ كوبەيۋىنە دە يگى ىقپال ەتەدى.
ەلىمىزدە وتاندىق مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىن 2014 جىلعا دەيىن قايتا قۇرۋ جانە تولىق قايتا جاراقتاندىرۋ باعدارلاماسى ءىس جۇزىنە اسىرىلىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇل ءوز كەزەگىندە ىشكى رىنوگىمىزداعى اۆياكەروسينگە دەگەن سۇرانىستى تولىعىمەن ءوزىمىزدىڭ زاۋىتتاردىڭ ونىمىمەن جابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە وتاندىق اۆياكەروسيننىڭ مول قورى قازاقستاننىڭ اۋەجايلارىنا قوناتىن ترانزيتتىك اۋە كەمەلەرىنىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى. سونىمەن بىرگە ازاماتتىق اۆياتسيانىڭ حالىقارالىق ۇيىمى تۋرالى كونۆەنتسيا اياسىندا قازاقستان ترانزيت تۋرالى كەلىسىمگە قوسىلعان. بۇل كەلىسىم سول ەلدىڭ اۋە كومپانيالارىنىڭ اۋەجايلارىنا ترانزيتتىك ۇشاقتاردىڭ تەحنيكالىق قىزمەت ءۇشىن اۋە بايلانىستارى جونىندە قوسىمشا مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر جاساماي-اق قونا بەرۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
– ەلىمىزدىڭ ەلورداسى بۇگىندە حالىقارالىق جوعارى دارەجەدەگى ماڭىزدى باسقوسۋلار وتكىزەتىن بىرەگەي ورتالىقتاردىڭ بىرىنە اينالعاندىعى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى استانا اۋەجايىنىڭ الداعى ۋاقىتتا وتەتىن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ سامميتىنە جانە قىسقى ازيا ويىندارىنا دايىندىعى قانداي دارەجەدە؟
– بۇگىنگى تاڭدا “استانا حالىقارالىق اۋەجايى” اق ەلىمىزدە وتكىزىلەتىن اسا ماڭىزدى حالىقارالىق شارالارعا بايلانىستى جان-جاقتى دايىندىققا كىرىسكەن. ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتى ءجيى وتكىزىلەتىن قاتارداعى باسقوسۋلاردىڭ ءبىرى ەمەس. الەمدەگى ءىرى 56 مەملەكەتتىڭ باسشىلارى وسىعان دەيىن, سوڭعى رەت, بۇدان 10 جىل بۇرىن ىستامبۇلدا عانا كەزدەسكەنىن ەسكە سالساق تا جەتكىلىكتى. قازىر استانا اۋەجايىندا ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ جانە قىسقى ازيا ويىندارى قوناقتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, ولارعا حالىقارالىق جوعارى ستاندارتتارعا ساي جان-جاقتى سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ ماقساتىنداعى كەشەندى شارالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بۇل رەتتە, ءبىرىنشى كەزەكتە اۋەجاي كەشەنىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ ماقساتىنداعى اۋقىمدى جۇمىستار قولعا الىنعان.
قازىرگە دەيىن 286 اۆتوكولىككە ارنالعان جابىق پاركينگ قۇرىلىسى اياقتالدى. جولاۋشىلاردى قابىلدايتىن ءVىP-زالعا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جاسالادى. رەسمي دەلەگاتسيالاردى قابىلدايتىن ارنايى زالدار تولىق قايتا قۇرىلادى. سول سياقتى جەدەل دە ساپالى كەدەندىك جانە قۇجاتتىق باقىلاۋ جاساۋ ورىندارى جابدىقتالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بالاماسىز باستامالارىمەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تالاي-تالاي ءىرى حالىقارالىق فورۋمدار وتكىزىلىپ, مول تاجىريبە جيناقتالىپ كەلەدى. الداعى جاھاندىق ماڭىزى بار بۇل ءىرى حالىقارالىق شارالاردى دا ابىرويمەن وتكىزەمىز دەپ سەنەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن جىلقىباي جاعىپار ۇلى.