30 تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانعانىنا 15 جىل تولادى. كونستيتۋتسيانىڭ مەرەيتويى جەتىستىكتەرىمىزدى تاعى ءبىر باعامداپ, الداعى الار اسۋلارىمىز بەن ماقساتتارىمىزدى انىقتاپ الۋىمىزدى مىندەتتەيدى. ال ولاردىڭ ويداعىداي الىنۋى مەن ورىندالۋى مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق دامۋدىڭ قارقىنىن ساقتاپ قانا قويماي, ونى ودان ءارى ەسەلەپ, قازاقستان حالقى ءومىرىنىڭ ساپاسىن بۇدان دا بيىك دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەك.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وتكەن قالىپتاسۋ جولى مەن ونىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق دامۋىنىڭ قازىرگى احۋالى 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ قول جەتكىزىلگەن ساياسي, قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ناتيجەلەرى بويىنشا دا, سونداي-اق مەملەكەت الدىندا جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىنە بايلانىستى تۇرعان مىندەتتەردى ويداعىداي ەڭسەرۋ جاعىنان دا ءوزىنىڭ مازمۇنى بويىنشا وڭتايلى بازالىق قۇقىقتىق اكت بولعانىن كورسەتتى.
رەتتەلەتىن قاتىناستاردىڭ كەڭ اۋقىمى, نورمالارىنىڭ قۇرىلىمى مەن ناقتى مازمۇنى جاعىنان كونستيتۋتسيانىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى قازىرگى ۋاقىتتا قوعام مەن مەملەكەتتىڭ وزەكتى قاجەتتىلىكتەرىنە جاۋاپ بەرەتىن بارىنشا جەتىلگەن تۇرگە يە بولدى. سونىمەن قاتار قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ قۇقىقتىق مول قۋاتقا يە ەكەنىن كورسەتتى. ال ول بولسا قازاقستان حالقىنىڭ مۇددەسى مەن يگىلىگى, جالپى مەملەكەتتىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن ودان ءارى قالتقىسىز قىزمەت ەتە بەرەتىن بولادى.
قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋى اۋەل باستان كۇردەلى ساياسي, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلاردا قوعامدىق قاتىناستاردى بىرتىندەپ جانە سونىمەن قاتار جۇيەلى تۇردە رەفورمالاۋ ارقىلى جۇرگىزىلگەنىن ايتا كەلە, قازاقستاننىڭ ىشكى مەملەكەتتىك دامۋدا قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرى, جوعارى سىرتقى ساياسي دەڭگەيى ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كوپقىرلى قىزمەتىنىڭ جەمىسى ەكەندىگىن اتاپ ايتقان ءجون.
ەلباسىنىڭ سان قىرلى قىزمەتى ارقاسىندا قازاقستان ەگەمەندىك الۋ جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىمال بولۋ ماسەلەلەرىنەن باستاپ ەقىۇ-دا توراعالىق ەتۋگە دەيىنگى ءوسۋ, وركەندەۋ جولدارىنان ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ, ونىڭ باتىل دا كورەگەن ارەكەتتەرىنىڭ ارقاسىندا ەگەمەندىكتى ساقتاپ قالىپ, ونى ورنىقتىرىپ قانا قويماي, مەملەكەتتىك دامۋدىڭ كوپتەگەن باعىتتارى مەن كورسەتكىشتەرى بويىنشا قازاقستان ءوز ۇستانىمدارىن نىعايتا الدى.
مەملەكەتتىك قۇرىلىس تابىستى جۇرگىزىلىپ, بيلىك ورگاندارىنىڭ وڭتايلى جۇيەسى مەن قۇرىلىمى جاسالدى, باسقارۋدىڭ قالىپتى تەتىگى قالىپتاسىپ, ءتيىمدى قىزمەت ەتىپ تۇر, مەملەكەتتىڭ قۇقىقتىق بازاسى نەگىزدەلىپ, ونى ستراتەگيالىق مىندەتتەر مەن پراكتيكالىق قاجەتتىلىكتەرگە سايكەس رەفورمالاۋ جالعاسۋدا.
ول مەملەكەتتە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, سونداي-اق يدەولوگيالىق جانە ساياسي ءپليۋراليزمدى ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى جانە قازاقستاندىق قوعامدا تولەرانتتىلىقتى ورنىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
قازاقستاننىڭ قارجى-ەكونوميكالىق جۇيەسى قۇرىلدى, ول الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا اياعىندا تىك تۇرىپ قانا قالعان جوق, سونىمەن بىرگە قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك ءال-اۋقات مۇددەسىندە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋعا جاعداي جاسادى.
الەمدىك قاۋىمداستىقتا قازاقستان بيىك سىرتقى ساياسي بەدەلگە قول جەتكىزدى, حالىقارالىق-قۇقىقتىق قاتىناستارعا بەلسەنە ارالاسىپ, حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارى تۇرعىسىنان اسا ماڭىزدى سىرتقى ساياسي باستاماشىلىقتاردىڭ ارقاسىندا مەملەكەتىمىز كەڭ حالىقارالىق مويىنداۋعا يە بولدى جانە الەمدىك ساياسي ساحناعا شىقتى.
مەملەكەتتىڭ تابىستى قىزمەت ەتۋىنىڭ قاجەتتى قۇقىقتىق جاعدايلارىن, سونداي-اق زاڭدىلىق قاعيداتىن ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋدى كەپىلدەندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋدە پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا ەرەكشە ءرول بەرىلگەندىكتەن, ولاردىڭ دا قازاقستاننىڭ دامۋىنا قوسار ۇلەسى اۋقىمدى.
پروكۋراتۋرا مەملەكەت اتىنان زاڭداردىڭ, پرەزيدەنت جارلىقتارىنىڭ جانە وزگە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق كەسىمدەردىڭ ءدال جانە بىرىڭعاي قولدانىلۋىنا, جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ, انىقتاۋ مەن تەرگەۋدىڭ, اكىمشىلىك جانە اتقارۋشىلىق ىستەر جۇرگىزۋدىڭ زاڭدىلىعىنا جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا, كەز كەلگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتى انىقتاۋ جانە جويۋ جونىندە شارالار قولدانۋعا, سونداي-اق كونستيتۋتسيا مەن زاڭدارعا قايشى كەلەتىن زاڭدار مەن باسقا دا قۇقىقتىق كەسىمدەرگە نارازىلىق كەلتىرۋگە ءتيىس.
كونستيتۋتسيالىق نورمالاردى ىسكە اسىرۋ تەتىگىنە پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قاتىسۋى تۋرالى ايتقاندا, ادام مەن ازاماتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ باسىم باعىتى بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ وتكەن ءجون.
ادامداردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ءبىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ ەڭ بيىك الەۋمەتتىك قۇندىلىقتارى رەتىندە قاراستىرامىز. وسىعان وراي, كونستيتۋتسيادا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى اركىمگە تۋمىسىنان بۇيىرعان, ولار ءابسوليۋتتى دەپ تانىلادى, ولاردان ەشكىم ايىرا المايدى, زاڭدار مەن وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق كەسىمدەردىڭ مازمۇنى مەن قولدانىلۋى وسىعان قاراي انىقتالادى دەپ كورسەتىلگەن. ادام قۇقىقتارىنىڭ تابيعي-قۇقىقتىق دوكتريناسى جانە قولدانىستاعى (ۇلتتىق) قۇقىقتى قالىپتاستىرۋدىڭ اتالعان فاكتورى, ارينە, پروكۋراتۋرا ورگاندارىندا ەسكەرىلەدى.
الەمدىك قارجى داعدارىسىنىڭ قيىن كەزىندە قوعامدا الەۋمەتتىك-ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مىندەتتەرى اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىندىقتان, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولدى. بۇعان دالەل رەتىندە ءبىر عانا 2009 جىلدىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرى بويىنشا 450 مىڭنان استام ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنىڭ قورعالعانىن ايتساق تا جەتكىلىكتى دەپ ويلايمىن.
داعدارىس سالدارىن ەڭسەرۋ جاعدايىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ازاماتتاردىڭ ەڭبەكاقىسىن الۋ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قىزمەتى اسا وزەكتى بولىپ وتىر. وتكەن جىلى پروكۋراتۋرا ورگاندارى 190 مىڭ جۇمىسكەردىڭ پايداسىنا جالپى سوماسى 8 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن ەڭبەكاقى بويىنشا بەرەشەكتى ءوندىرىپ بەردى, انىقتالعان زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا بىرقاتار اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ بارىسىندا پروكۋراتۋرا ەلدىڭ ءىرى جانە ورتا كاسىپورىندارىندا ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنا بايلانىستى جاعداياتتارعا كۇندەلىكتى قاداعالاۋ جۇرگىزىپ كەلەدى.
الەمدىك ەكونوميكادا داعدارىس قۇبىلىستارىنىڭ ساقتالۋى الەۋمەتتىك ۇدەرىستەرگە مەملەكەتتىك مونيتورينگ جۇرگىزۋ قاجەتتىلىگىن عانا ەمەس, سونداي-اق جۇمىستان نەگىزسىز جانە زاڭسىز شىعارۋعا, جالاقىنى تولەمەۋگە, ەڭبەك ەتۋ ءۇشىن ءتيىستى جاعدايلاردىڭ بولماۋىنا جانە ت.س.س. بايلانىستى زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ەڭبەك قاتىناستارىن ۇدايى قاداعالاپ وتىرۋىن تالاپ ەتەدى.
جەكە (زاڭدى) تۇلعالار مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەلەرىنە بىردەي ىقپال ەتەتىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالاداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ ەرەكشەلىگى ىستەردىڭ بەلگىلى ءبىر ساناتتارى بويىنشا ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە پروكۋروردىڭ مىندەتتى تۇردە قاتىسۋىن كوزدەيدى. سونىمەن بىرگە قۇقىق قولدانۋ پراكتيكاسى كورسەتىپ وتىرعانداي, ماتەريالدىق جاعدايدى قوسا العاندا, قانداي دا ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى, سوت قورعاۋىنا جۇگىنۋ قۇقىعىن پايدالانباعان ادامدار دا پارمەندى زاڭ كومەگىن قاجەت ەتەدى. مىسالى, جۇمىستان زاڭسىز شىعارۋ جانە جالاقىنى تولەمەۋ, قاراجاتىن ۇلەستىك قۇرىلىسقا سالعان مەنشىك يەلەرىنىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋ, مەملەكەت قامقورلىعىنداعى جەتىم بالالاردىڭ, قارتتاردىڭ, مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارىن بەلدەن باسۋ جانە سول سياقتى زاڭدىلىقتى جاپپاي بۇزۋشىلىقتاردىڭ بولۋىنا قاراماستان, وسى ماسەلەلەر بويىنشا سوتقا جۇگىنۋ فاكتىلەرى ءبىرلى-جارىم عانا بولىپ وتىر.
اتالعان ءمان-جايلار پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ زاڭمەن قورعالاتىن مەملەكەتتىك مۇددەلەردى سوتتا بىلدىرۋگە, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قىزمەتىنىڭ پروتسەسسۋالدىق-قۇقىقتىق بازاسىن ودان ءارى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن دالەلدەپ وتىر.
حالىقتىڭ از قامتاماسىز ەتىلگەن جانە الەۋمەتتىك قاۋقارسىز توپتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋعا پروكۋراتۋرا ورگاندارى ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. بۇل رەتتە, 2010 جىلدىڭ وتكەن ۋاقىتى ىشىندە مۇگەدەكتەر مەن قارتتاردىڭ مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك مەكەمەلەرىنە پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەر جۇرگىزۋ ناتيجەلەرى بويىنشا 4 مىڭنان استام ازاماتتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋعا, الەۋمەتتىك جاردەماقى الۋعا, مەنشىككە بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى قورعالعانىن ايتا كەتەلىك.
حالىقتىڭ, سونداي-اق جەكە ادامنىڭ دەنساۋلىعى مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك ساياساتىن قالىپتاستىرۋدا سالماقتى فاكتور بولىپ تابىلاتىندىقتان, ازاماتتاردىڭ مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن تەگىن مەديتسينالىق كومەك كولەمىن الۋعا قاتىستى كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىنە دە پروكۋراتۋرا ەرەكشە ءمان بەرەدى.
پروكۋرورلىق قاداعالاۋ قورىتىندىلارى بويىنشا بۇرىن ەنگىزىلگەن ىقپال ەتۋ اكتىلەرىنىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋ تارتىبىندە 2009 جىلى ازاماتتاردىڭ تەگىن ەمدەۋ-دياگنوستيكالىق قىزمەت الۋعا قۇقىقتارىن بۇزۋدىڭ 239 وقيعاسى جانە جاڭا تۋعان نارەستەلەردى تەگىن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتپەۋدىڭ 1752 فاكتىسى انىقتالعان.
اتالعان جاعدايلار پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ وسى سالاسىنا ايرىقشا نازار سالۋ, سونداي-اق وسى سالادا قارجىنى تەرىس پايدالانۋعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى قىزمەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق جاعدايلارىن ودان ءارى وڭتايلاندىرۋ قاجەتتىگىن كورسەتتى.
پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى كاسىپكەرلىك قىزمەت سالاسىندا كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتى قورعاۋ بولىپ تابىلادى. جالپى العاندا, 2009 جىلعى جانە ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىنان بەرگى مەرزىمدەگى پروكۋراتۋرا قىزمەتىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا 4,5 مىڭنان استام كاسىپكەردىڭ قۇقىقتارى قورعالىپ, قالپىنا كەلتىرىلگەن.
وسى مىندەتتى ورىنداي وتىرىپ, پروكۋراتۋرا باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىن تەكسەرۋلەردىڭ زاڭدىلىعى مەن نەگىزدىلىگىنە قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىردى, بۇل ءىس سونىمەن قاتار, باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتى بولىمشەلەرىندە ولاردى تىركەۋ ءراسىمى ارقىلى دا قاداعالانادى. زاڭ بۇزۋشىلىقتارى انىقتالعان جاعدايدا اتالعان ورگانداردىڭ تەكسەرۋدى تىركەۋدەن باس تارتۋعا وكىلەتتىلىگى بار. وسى وكىلەتتىكتى پايدالانۋ ارقىلى ولار ازاماتتاردىڭ كاسىپكەرلىك بوستاندىعى مەن جەكە مەنشىككە كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىنا نۇقسان كەلتىرۋگە ءىس جۇزىندە جول بەرمەيدى.
پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعى كوپ جاعدايدا ونىڭ قىلمىسقا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى قاداعالاۋ وكىلەتتىكتەرىنە بايلانىستى بولادى. پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى قىزمەتىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى تەرگەۋ مەن انىقتاۋ زاڭدىلىعىن قاداعالاۋ بولىپ تابىلادى. ال بۇل قاداعالاۋدىڭ پراكتيكالىق كورىنىستەرى ءارالۋان, اتاپ ايتقاندا, پروكۋراتۋرا كەلىپ تۇسەتىن ارىزدار مەن وتىنىشتەرگە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۋاقتىلى جانە لايىقتى دەن قويۋىن, قىلمىستىق قۋدالاۋدىڭ بەلگىلەنگەن پروتسەسسۋالدىق ءتارتىبىنىڭ ساقتالۋىن قاداعالايدى. وسى سالاداعى قاداعالاۋ تەرگەۋ مەن انىقتاۋ ورگاندارىنىڭ ارەكەتتەرى مەن اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعى مەن نەگىزدىلىگىن تەكسەرۋ, ونىڭ ىشىندە قىلمىستىق ىستەردى قوزعاۋ مەن ولاردىڭ قوزعالىسىنىڭ ستاتيستيكالىق ەسەبىن جانە باسقا دا ارنايى ەسەپكە الۋلاردى جۇرگىزۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
وسى وكىلەتتىكتەردى ىسكە اسىرا وتىرىپ, پروكۋراتۋرا, اتاپ ايتقاندا, جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن تىركەۋدەن نەگىزسىز باس تارتۋمەن قوسا, قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ قىلمىستاردى جاسىرۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋدا. ماسەلەن, 2009 جىلدىڭ دەرەكتەرى بويىنشا تەكسەرۋ ناتيجەلەرىندە 4 مىڭنان استام جاسىرىلعان قىلمىستار انىقتالىپ, ەسەپكە الىندى. سونىمەن قاتار پروكۋراتۋرا نەگىزسىز قوزعالعان, توقتاتىلعان جانە قىسقارتىلعان قىلمىستىق ىستەردىڭ دە كۇشىن جويدى. بۇل پروكۋراتۋرادا زاڭدىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋدىڭ جانە ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن بۇزۋ فاكتىلەرىنە لايىقتى دەن قويۋ مۇمكىندىگىنىڭ پارمەندى تەتىكتەرىنىڭ بار ەكەندىگىن كورسەتەدى.
پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇرگىزىلەتىن قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋدى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىستى زاڭنامالىق جاڭالىقتارعا كەلسەك, ول جالپى مەملەكەتتىك جانە جەكە الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەردەن تۋىنداپ وتىر.
قازىرگى ۋاقىتتا قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسى ەرەكشە جاعدايلاردا پروكۋرورعا الدىن الا تەرگەۋ ورگانىنىڭ ءوتىنىشى نەمەسە ءوزىنىڭ باستاماسى بويىنشا تەرگەۋدىڭ تولىقتىعى مەن وبەكتيۆتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ءىستى الدىن الا تەرگەۋدى ءبىر ورگاننان باسقاسىنا بەرۋگە جانە زاڭدا بەلگىلەنگەن سوتتىلىقتان تىس تەرگەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قىلمىستىق ىستەردى تەرگەۋگە الۋ قۇقىعىن پروكۋرورلار بەلسەندى ىسكە اسىرۋدا. ماسەلەن, 2009 جىلدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ارنايى پروكۋرورلار 164 كۇردەلى قىلمىستىق ءىستى تەرگەسە, ولاردىڭ 77-ءى سىبايلاس جەمقورلىق سيپاتىندا بولدى. پروكۋراتۋرا ورگاندارى تەرگەگەن ىستەردىڭ ىشىندە ەلدىڭ بىرقاتار بانكتەرىنىڭ باسشىلارى مەن قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى قىلمىستىق ىستەر, سونداي-اق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا كەڭ قوعامدىق پىكىر تۋدىرعان باسقا دا ىستەر بار.
ەندى پروكۋرورلىق تەرگەۋ ينستيتۋتىن دامىتۋدىڭ كەلەشەگى تۋرالى ايتار بولساق, قازاقستاننىڭ 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋدە پروكۋروردىڭ ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ودان ءارى ارتتىرۋ اتاپ ايتىلىپ, ونىڭ ىشىندە قوعامعا ەلەۋلى قاۋىپ پەن شيەلەنىس تۋدىراتىن قىلمىستار بويىنشا قىلمىستىق ىستەردى تەكسەرۋدى پروكۋراتۋرا ورگاندارىنا جۇكتەۋ جايى قاراستىرىلعان.
قىلمىستىق قۋدالاۋدى پروكۋراتۋرانىڭ تىكەلەي قامتاماسىز ەتۋى جونىندەگى وسى بەتالىستار ونىڭ پراكتيكالىق قاجەتتىلىگىن جانە پروكۋراتۋرانىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسى وسى فۋنكتسيالاردى بەيتاراپ جانە قاجەتتى كولەمدە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن كورسەتەدى. وسىعان وراي, ەرەكشە وكىلەتتىكتەر بەرىلگەن پروكۋراتۋرا پرەزيدەنتكە تىكەلەي ەسەپ بەرەدى, ال بۇل ونىڭ تاۋەلسىز قىزمەتىنىڭ سەنىمدى كەپىلى بولىپ تابىلادى.
ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى پروكۋرور سوت پروتسەسىنە تىكەلەي قاتىسۋى ارقىلى دا قامتاماسىز ەتەدى.
پروكۋرور ازاماتتىق پروتسەسكە ءوزىنىڭ باستاماسى بويىنشا نەمەسە سوتتىڭ باستاماسى بويىنشا وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا جانە ازاماتتاردىڭ, ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن جانە زاڭدى مۇددەسىن, قوعامدىق نەمەسە مەملەكەتتىك مۇددەنى قورعاۋ ءۇشىن ءىس بويىنشا قورىتىندى بەرۋ ماقساتىندا قاتىسادى. قىلمىستىق ىستەر بويىنشا مەملەكەتتىك ايىپتاۋشى فۋنكتسياسىن ورىنداي وتىرىپ, پروكۋراتۋرا, سونداي-اق, الەۋمەتتىك ماقساتتاردى كوزدەي وتىرىپ, سوت ءوندىرىسىن شىنايى دا ادىلەتتى جۇرگىزۋگە جاردەمدەسەدى.
پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىق قورعاۋ فۋنكتسيالارى تۋرالى ايتقاندا, ونى “جازالاۋشى” مەملەكەتىك ورگان رەتىندە بىرجاقتى ءتۇسىنۋ دۇرىس ەمەس. “پروكۋراتۋرا تۋرالى” زاڭنىڭ پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەملەكەتتىك بيلىك وكىلدەرى بولىپ تابىلاتىندىعى تۋرالى نورماسىندا كورسەتىلگەندەي, پروكۋراتۋرانىڭ بيلىك قۇرىلىمى قاتارىنا كىرۋىنە قاراماستان, كەز كەلگەن قۇقىق قورعاۋ ورگانى سياقتى پروكۋراتۋرا ورگاندارى قىزمەتىندە دە قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە ونى بولدىرماۋ باسىم باعىت بولىپ تابىلادى.
پروكۋراتۋرا قازاقستاننىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ قىزمەتىنە باسشىلىق ەتۋ ارقىلى سۋبەكتىلەردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ كۇشتەرىن بىرىكتىرۋشى ءرول اتقارادى.
قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تۇپكىلىكتى ناتيجەلەرى, ياعني قوعامنىڭ قۇقىقتىق جاعىنان قورعالۋىنىڭ دەڭگەيى, ونىڭ بارلىق بۋىندارى جۇمىسىنىڭ ۇيلەسىمدىگىنە بايلانىستى بولعاندىقتان, پروكۋراتۋرانىڭ ۇيلەستىرۋ فۋنكتسياسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ونىڭ قىزمەتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
بۇل مىندەت پروكۋراتۋرا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنىڭ ۇيىتقىسى رەتىندە ايقىندالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنىڭ قاعيدالارىنان تۋىنداپ وتىرعاندىعىن ەسكە الا وتىرىپ, ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قارايتىن ماسەلەلەردىڭ اۋقىمى, ەڭ الدىمەن, پراكتيكالىق قاجەتتىلىكتەرگە بايلانىستى بولاتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. تالقىلانعان ماسەلەلەردىڭ مازمۇنى جاعىنان وزەكتى ءارى جان-جاقتى بولىپ كەلۋى وسىنى دالەلدەيدى. ولاردىڭ ىشىندە: سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارىن ۋاقتىلى انىقتاۋدى جانە ساپالى تەرگەۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەسكە باعىتتالعان شارالاردىڭ تيىمدىلىگى, ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ زاڭدى جانە ءتيىمدى پايدالانىلۋىن باقىلاۋ, كامەلەتكە تولماعانداردىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساۋىنىڭ الدىن الۋ, كونترابانداعا قارسى كۇرەس بويىنشا كۇشتەردى بىرىكتىرۋ جانە ت.ب. بار.
ۇيلەستىرۋ كەڭەسى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ بارىسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جوسپارلى جانە قارقىندى ءوزارا ءىس-قيمىلىنا, قولدانىستاعى زاڭناما شەڭبەرىندە جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەت ەتۋىنىڭ قازىرگى زامان مىندەتتەرىنە سايكەس ولاردىڭ ىنتىماقتاستىعىنىڭ ادىستەرى مەن نىساندارىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان شارالار تۋىندايدى. پروكۋراتۋرانىڭ بۇل قىزمەتى پرەزيدەنت جارلىقتارىن ورىنداۋ ماقساتىندا جانە سولاردىڭ نەگىزىندە تابىستى جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرعانىن ايتا كەلە, قازىرگى قۇقىق قورعاۋ تاجىريبەسى “پروكۋراتۋرا تۋرالى” زاڭداعى پروكۋراتۋرانىڭ ۇيلەستىرۋشى وكىلەتتىكتەرىنىڭ بارلىق اۋقىمىن زاڭنامالىق تۇرعىدان نىعايتۋدىڭ وزەكتىلىگىن دالەلدەپ وتىر دەپ ەسەپتەيمىز.
“جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەلباسىمىز قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ بولاشاعىن ناقتىلاي كەلە, ءاربىر مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇزىرەتىن ناقتى بەلگىلەۋ ارقىلى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن وڭتايلاندىرۋ قاجەتتىلىگىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ىشكىۆەدومستۆولىق مۇددەدەن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا قاراي ويىسۋدىڭ ورىندىلىعىن قاداپ ايتتى.
كونستيتۋتسيامەن جانە باسقا دا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق كەسىمدەرمەن كەپىلدەندىرىلگەن, مەملەكەت ساياساتىنىڭ مازمۇنى مەن نىسانالى باعىت-باعدارىندا ايرىقشا ورىن الىپ وتىرعان ازاماتتار قۇقىعىنىڭ باسىمدىلىعى قازاقستان پروكۋراتۋراسى ورگاندارىنىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە باعىتتالعان قۇقىق قورعاۋ فۋنكتسيالارىندا ءوزىنىڭ تولىق كورىنىسىن تاپقانى ايقىن.
قايرات ءمامي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس پروكۋرورى.