تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ساياسي-قۇقىقتىق دامۋىنىڭ قازىرگى كەزەڭى قوعامىمىز بەن ونىڭ ينستيتۋتتارىنىڭ ودان ءارى دەموكراتيالاندىرىلۋىنا, قوعام مەن تۇلعا اراسىندا كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق قارىم-قاتىناستىڭ نىعايۋىنا باعىتتالعان. مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ جەتىلدىرىلۋى, ولاردىڭ تيىمدىلىگىنىڭ ارتۋى, قۇقىقتىلىق پەن قۇقىق ءتارتىبىنىڭ نىعايۋى – الەمدەگى باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنا ەنبەك بولىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ الداعى مىندەتتەرىنىڭ قۇرامداس ءبىر بولىگى. بۇل جاعداي ادام جانە ونىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى باستى قۇندىلىقتارى بولىپ تابىلاتىن كونستيتۋتسيانىڭ ىزگى الەۋەتتەرىنىڭ, قۇقىقتىق, دەموكراتيالىق, الەۋمەتتىك ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسۋىن ودان ءارى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ايقىنداۋشى فاكتورى.
1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋى قوعامدى ءارى قاراي دەموكراتيالاندىرۋدىڭ وبەكتيۆتى قاجەتتىلىگى, ەگەمەن قازاقستاننىڭ كونستيتۋتسيالىق دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭىنىڭ باستاۋى بولدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى بويىنشا ءبىزدىڭ ەلىمىز – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس مەملەكەت بولىپ جاريالاندى. زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى تارماقتارى ءوز قۇزىرەتتەرىن ورىنداۋ كەزىندە تىعىز بايلانىس ورناتادى. بۇل قارىم-قاتىناس زاڭعا نەگىزدەلە وتىرىپ جۇزەگە اسادى. اتا زاڭىمىزدىڭ قاعيدالارىندا سوت بيلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءبىرتۇتاس بيلىكتىڭ ءبىر تارماعى رەتىندە تانىلدى. سوتتار مەن سۋديالاردىڭ مارتەبەسى زاڭنامالىق تۇرعىدا بەلگىلەنەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت تورەلىگىن سوت قانا جۇزەگە اسىرادى. ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسىمەن جانە كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن بەلگىلەنەدى. سوت بيلىگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىنان جۇزەگە اسىرىلادى جانە ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا, كونستيتۋتسيانىڭ, زاڭداردىڭ, وزگە دە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرىنىڭ, حالىقارالىق شارتتارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قىزمەت ەتەدى.
كونستيتۋتسيانىڭ قازىرگى دامۋ كەزەڭىندە ونىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونىڭ قاعيدالارى كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىستىڭ نەگىزدەرىن بەكىتە وتىرىپ, بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى رەتتەيدى. ول ساياسي بيلىكتىڭ جۇزەگە اسۋ شەگىن بەلگىلەۋگە, مەملەكەتتىلىكتىڭ دەموكراتيالىق سيپاتىن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەدى. كونستيتۋتسيا قوعام ءومىرىنىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى الەۋمەتتىك توپتار مەن مەملەكەت اراسىنداعى قارىم-قاتىستاردى قالىپقا كەلتىرىپ وتىراتىندىقتان زور الەۋمەتتىك كۇش-قۋاتقا يە.
رەسپۋبليكادا سوت جۇيەسىن نىعايتۋ مەن جاڭاشالاندىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل قوعامىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي, ەكونوميكالىق قاتىناستارىنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋىنىڭ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن, بوستاندىقتارىن جانە قۇقىقتىق مۇددەلەرىن ءتيىمدى قورعاۋعا پارمەندى جاڭا تاۋەلسىز سوت بيلىگىن قۇرۋىنىڭ نەگىزىندە قامتاماسىز ەتىلدى.
سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگى ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ساياساتقا دەگەن كوزقاراسىنا جانە قوعامنىڭ بيلىككە دەگەن سەنىم دەڭگەيىنە بايلانىستى. مىقتى ءارى تاۋەلسىز سوت بيلىگى مەملەكەت جانە ازاماتتىق قوعامنىڭ ۇيلەسىمدى ءوزارا قاتىناسىنىڭ تۇبەگەيلى كەپىلدەرىنىڭ ءبىرى, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ باستى قۇرالى بولىپ تابىلادى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان سۋديالارىنىڭ V سەزىندە ء“ادىل جانە قياناتقا بارمايتىن سوت دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ ەڭ ماڭىزدى نەگىزى” ەكەنىن اتاپ كورسەتىپ, ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسى الدىندا بىرقاتار ناقتى مىندەتتەر قويدى, اتاپ ايتقاندا, قىزمەتتەگى سۋديالارعا, سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتارعا دەگەن تالاپتى ءبىرشاما كوتەرۋ, سۋديا لاۋازىمىنا ۇسىنىلاتىن كانديداتۋرالارعا لاۋازىمدى ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ەنگىزۋ, سۋديا بولىپ تاعايىندالا الاتىن ادامنىڭ جاسىن جوعارىلاتۋ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋ كەرەكتىگىن ايتتى.
جوعارعى سوت جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ قىزمەتى تيىمدىلىگىن باعالاۋدىڭ جاڭا ولشەمدەرىن ازىرلەگەنىن جانە قازىردىڭ وزىندە ءىس جۇزىندە قولدانىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتۋ كەرەك.
قازىرگى تاڭدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق دامۋى 2010-2020 جج. ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىنا بايلانىستى جاڭا كەزەڭمەن سيپاتتالادى. وسى باعدارلامالىق قۇجات الداعى ون جىلداعى مەملەكەتتىڭ قۇقىق ساياساتىنداعى نەگىزگى باسىمدىقتارىن ايقىندايدى. مەملەكەتتىڭ قىلمىستىق ساياساتىن جەتىلدىرۋ جانە دامىتۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى تۇجىرىمدامانىڭ قاعيدالارى قىزىقتىرادى. ماسەلەن, ەڭ الدىمەن, ەكى ۆەكتورلىق باعىتتاعى, دالىرەك ايتقاندا, اۋىر ەمەس جانە ورتاشا اۋىر قىلمىستاردى العاش رەت جاساعان ادامدارعا, سونداي-اق حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارى — جۇكتى ايەلدەرگە نەمەسە اسىراۋىندا كامەلەتكە تولماعان بالالارى بار ايەلدەرگە, جاسى ۇلعايعان ادامدارعا قاتىستى ءارى قاراي ىزگىلەندىرۋ باعىتىنداعى قىلمىستىق قۇقىقتىڭ ءارى قاراي دامۋىن اتاپ وتكەن ءجون. سونىمەن بىرگە اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىس جاسايتىن ادامدارعا, سونداي-اق قىلمىستىڭ قايتالانۋىندا قاتاڭ قىلمىستىق ساياسات جۇرگىزۋگە بەل بايلاعانى تۋرالى كورسەتىلەدى. بۇرىن كريمينالدىق بولىپ سانالماعان كەيبىر ءىس-ارەكەتتەردى كريمينالدىق دەپ ساناۋ, زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىگى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىس جاڭالىق بولىپ تابىلادى.
تاراپتاردىڭ تاتۋلاسۋىنا جانە كەلتىرىلگەن زياندى وتەۋگە نەگىزدەلگەن سوت تورەلىگىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ جاڭا ينستيتۋتتارى بىرتە-بىرتە ەنگىزىلەدى, القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالاتىن قىلمىستىق ىستەردىڭ ساناتتارى جانە ت.ب. كەڭەيتىلەدى.
2010 جىلدىڭ 1-جارتىجىلدىعىندا ءسولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سوتتارى 1286 قىلمىستىق ءىس قارادى, ال 2009 جىلدىڭ وسى كەزەڭىندە 1225 قىلمىستىق ءىس قاراعان. 605 ادام سوتتالعان (2009 جىلى – 856 ادام). سوتتالعانداردىڭ سانى 251 ادامعا ازايدى.
بۇعان قوسا, سوتتالعانداردىڭ جالپى سانىنىڭ 42,4 پايىزىنا ناقتى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قولدانىلعان. جازالاۋدىڭ بالامالى شارالارى قولدانىلعان ادامدار سانى كوبەيدى: بوستاندىقتى شەكتەۋ سوتتالعانداردىڭ 3 پايىزىنا (2009 جىلى – 0,7 پايىز), قوعامدىق جۇمىستار – 4,3 پايىزىنا (2009 جىلى – 1,2 پايىز), تۇزەۋ جۇمىستارى – 0,6 پايىزىنا (2009 جىلى – 0,3 پايىز), ايىپپۇل – سوتتالعانداردىڭ 5,4 پايىزىنا, ال وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىندە وسى شارا سوتتالعانداردىڭ 4,2 پايىزىنا قولدانىلعان. 2010 جىلدىڭ 1-جارتىجىلدىعىندا سوتتالعاندارعا قولدانىلعان جازانىڭ بالامالى شارالارىنىڭ جالپى سانى سوتتالعانداردىڭ 13,5 پايىزىن قۇرادى, ال بىلتىرعى كەزەڭدە 6,4 پايىز بولعان.
2010 جىلعى 1-جارتىجىلدىقتا وبلىس سوتتارىنىڭ ازاماتتىق ىستەردى قاراۋ قورىتىندىسى بويىنشا 9782 ءىس اياقتالعان, ياعني, 2009 جىلدىڭ 1-جارتىجىلدىعىنداعى ىستەردەن 839-عا ارتىق بولدى. قازىرگى تاڭدا قالپىنا كەلتىرۋ جانە وتەماقى, سوت تورەلىگى, ءبىتىمگەرشىلىك كەلىسىم جاساۋعا بايلانىستى ازاماتتىق داۋلاردىڭ قىسقارتىلۋى الدىڭعى قاتارعا شىعا باستاعانىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, قازىرگى تاڭدا ءبىتىمگەرشىلىك كەلىسىم جاساۋعا بايلانىستى 176 ازاماتتىق داۋ قىسقارتىلعان.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان زاڭنامالاردى جەتىلدىرۋ بويىنشا دايەكتى جۇمىستار اتقارۋدا. سونداي-اق ۇستىمىزدەگى 2010 جىلدىڭ باسىنان بەرى سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى وڭتايلاندىرۋعا, قاداعالاۋ ساتىلارىن قىسقارتۋعا, سوت ىستەرىنىڭ قوزعالىسىن تەزدەتۋگە جانە شەشۋگە باعىتتالعان, قىلمىستىق تا, ازاماتتىق تا پروتسەستەرگە قاتىسى بار ءىس جۇرگىزۋ زاڭناماسىنا ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ءبىرىنشى ساتى بويىنشا قارالاتىن ىستەردىڭ بارلىق ساناتتارى اۋداندىق سوتتارعا بەرىلگەن, مۇنىڭ ءوزى “سوت الدىندا ءبارى تەڭ” دەگەن كونستيتۋتسيالىق قاعيداعا تۇتاستاي ساي كەلەدى. بۇدان بىلاي وبلىستىق سوتتار اپەللياتسيالىق جانە كاسساتسيالىق ساتىلارى بار سوت رەتىندە قىزمەت ەتەدى. سوت قاداعالاۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ ايرىقشا قۇزىرەتىنە جاتقىزىلعان.
كونستيتۋتسيا – ادام مەن ونىڭ ءومىرى, قۇقىعى مەن بوستاندىعى ەڭ جوعارعى قۇندىلىق بولىپ تابىلاتىن ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەتتىڭ ءبىرتۇتاس جان-جاقتى دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارىن ايقىنداپ بەرگەن نەگىزگى قۇجات. اتا زاڭ قوعام مەن مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ قۇرىلۋى مەن نىعايۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزە وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني مۇمكىندىكتەرىنىڭ قارقىندى دامۋىنا قاجەتتى العىشارتتاردى ايقىندادى.
ۇلت كوشباسشىسىنىڭ كۇش سالۋىنىڭ ارقاسىندا جانە قولدانىستاعى دەموكراتيالىق كونستيتۋتسياعا نەگىزدەلگەن ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ ساقتالۋى, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم دۇنيە جۇزىندە قازاقستاندى جاپپاي قۇرمەتكە بولەدى. ۇستىمىزدەگى جىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ فاكتىسى سونىڭ دالەلى. كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى كەڭىستىك ەلىنىڭ تۇڭعىش رەت مۇنداي قۇرمەتكە يە بولعانىن اتاپ كورسەتەمىز, مۇنىڭ ءوزى دەموكراتيالاندىرۋ جانە پروگرەسس, ادام قۇقىعىن ساقتاۋ جولىنداعى قازاقستاننىڭ جارقىن جەتىستىگىنىڭ دالەلى.
كونستيتۋتسيانى قۇرمەتتەۋ – ونى قابىلداعان حالىقتى قۇرمەتتەۋ. ول بۇكىل مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ جانە ءاربىر ازاماتتىڭ قىزمەتىنەن كورىنىس تابادى. كونستيتۋتسيانى قۇرمەتتەۋ – ونىڭ نورمالارىن جانە سوعان نەگىزدەلگەن زاڭدارىن ءاربىر ادام مەن ازاماتتىڭ ساقتاۋى.
كونستيتۋتسيا قاعيدالارىن قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ ءومىر سۇرۋگە ادەتتەنگەنىمىز ءجون. اركىم ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىن كونستيتۋتسيا نورمالارىمەن جانە قاعيدالارىمەن سايكەستەندىرىپ, ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭداردى بۇلجىتپاي ورىنداۋى ارقىلى قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋعا ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن سەزىنۋى ءلازىم. سوندا عانا نەگىزگى زاڭمەن بەلگىلەنگەن بيىك شىڭداردان كورىنە الامىز.
نۇرعازى ابدىقانوۆ, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى.