انا تۋرالى تەبىرەنىپ, جىر ارناماعان اقىن جوق دەسە دە بولادى. ول زاڭدى قۇبىلىس. ويتكەنى, جەر بەتىندە بارشا انالار تەك ءوز ۇرپاعىنىڭ عانا اماندىعىن ويلامايدى, ولار ءوز ۇرپاعىن ايتا وتىرىپ, الەمنىڭ اماندىعىن دا تىلەيدى. بەكزادا شاحانقىزى مەنىڭ اسىل جەڭەشەم ەدى, ول كىسىمەن جۇزدەسىپ, پىكىرلەسۋ وتە ءبىر عانيبەت بولاتىن. كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ كىسى-ءتىن. الايدا, مىنا جارىق دۇنيەدەن جاقسى ادامدار دا وتەدى. مەنىڭ اسىل جەڭەشەم دە فانيدەن باقيعا وزدى. بۇگىن قولىما قالام ۇستاعان ساتتە سول كىسىمەن بولعان سوڭعى جۇزدەسۋ ءھام سىرلاسۋ ساتتەرى سانامدا قايتادان جاڭعىرىپ تۇرىپ الدى. – جەڭەشە, مەن سىزدەن سۇرايمىن دەپ ۇمىتىپ كەتە بەرەم, – دەپ باستادىم اڭگىمەنى. – وسى ءسىزدىڭ اكەڭىز دە, كەلىن بوپ تۇسكەن جەردەگى اتاڭىز دا اتاقتى باي ءارى بي! تەكتىلىك دەگەن وسىدان-اق كورىنبەي مە! – باي اتانىپ, تەكتى بولعانى بار بولسىن, سونىڭ ءبارى اياعىندا بىزگە تاياق بوپ ءتيدى, – دەپ, بەكزادا جەڭگەم ك ۇلىپ الدى. – وتىزىنشى جىلدارى توز-توز بولىپ كەتۋىمىزگە باي اۋلەتى بولعانىمىز سەبەپ بولدى عوي. – ول سولاقاي ساياساتتىڭ سالقىنى, ەندى ءبارى دە وزگەردى, – دەيمىن مەن. – وزگەرسە وزگەرگەن شىعار, بىراق وتكەن كۇننىڭ وزەكتى ورتەر ازابىن قالاي ۇمىتارمىز, – دەپ بەكزادا انا قالىڭ ويعا بەرىلدى. وسىدان سوڭ بەكزادا شاحانقىزى وتكەن كۇندەر جايلى تولعامدى اڭگىمەسىن باستاپ كەتتى. مەن تىڭداۋشى بولىپ, ءۇنسىز وتىرىپ قالدىم. تىڭداي وتىرىپ كوڭىلگە تۇيگەنىم, سىر بويى مەن قاراتاۋ اراسىندا ءومىر كەشكەن بۇل ەكى اۋلەتتىڭ حح عاسىر ىشىندە باستان كەشكەن قيىندىعى ءبىر داستان ەكەن. وسى وڭىردەگى ەكى اۋلەت – شاحانباي مەن ءنالىباي اراسىندا ەجەلدەن كەلە جاتقان سىرالعى دوستىق بار-دى. ولار بۇرىننان دا الىس-بەرىسكە, ارالاس-قۇرالاسقا جاقىن بولاتىن. بۇل ەكەۋىنە ءوز زامانىندا جالپى جۇرت اسا سىيلى كوڭىلمەن قاراپ, ەرەكشە ىزەت كورسەتەتىن. ونىڭ ەڭ نەگىزگى سەبەبى – ەكى بايدىڭ دا جارلى-جاقىبايعا جانى اشىپ, ۇنەمى قولۇشىن بەرۋگە جاقىن تۇراتىندىعى بولسا كەرەك. 1928 جىلى كامپەسكە ناۋقانى باستالعان تۇستا ولارعا قىرىن قاراپ, كوز الارتۋشىلار دا تابىلماي قالمادى. ونىڭ ارتى بەلگىلى... ءسويتىپ, وتىزىنشى جىلدار ىشىندە بۇل ەكى اۋلەتتىڭ بار يگى جاقسىلارى بىتىراپ قاشىپ, بەتى اۋعان جاققا بەزىپ جونەلدى. اۋەلى وزبەكستان, سوسىن تاجىكستان... ءنالىبايدىڭ ءوز كىندىگىنەن ورگەن ۇرپاقتارى ونداپ سانالسا, ال نەمەرەلەرى جۇزدەپ سانالادى. ىشىندە وزا شاپقاندارى دا بار. قارا كۇشكە كەلگەندە ەشكىمگە دەس بەرمەگەن باتىر تۇلعالى ۇلدارى دا بولدى. سولاردىڭ ءبىرى – ءنالىبايدىڭ نەمەرەسى بولىپ كەلەتىن جۇمات ۇلى قالدان. قالداننىڭ تاعدىرى وتە تايعاناقتى بولدى. ول ەلدەن جەر اۋىپ, كوشىپ بارا جاتقاندا جاپ-جاس جىگىت ەدى, وزبەكستان اسىپ, ودان تاجىك جەرىنە جەتكەندە بوي تىكتەگەن بوزجىگىت اتاندى. كۇشى دە وسى كەزدە بويىنا سىيماي, تاسىپ جاتتى. ەرتەدە, ەلدە جۇرگەندە اۋىلعا قاجىمۇقان اتاسى كەلىپ, ونەر كورسەتىپتى. سول جولى كوپشىلىك كەۋ-كەۋلەپ, قالداندى قاجىمۇقان اتاسىمەن بەلدەستىرەتىنى دە بار. سوندا قاجىمۇقان ايتىپتى: – كۇشىڭ بار ەكەن, قايراتىڭ بويىڭا سىيماي تۇر, تەك بالتىر كۇشىڭ بىلقىلداقتاۋ, السىزدەۋ كورىندى. اتتەڭ, سونى تاعى دا شىڭداساڭ, ەشكىمگە ءال بەرمەيتىن ءتۇرىڭ بار... سول قالدان تاجىك جەرىندەگى ورتالىق بازاردا بالۋان سايىسىنا ءتۇسىپ, چەمپيون اتانىپتى. ءسويتىپ, قاپ-قاپ ۇن, مول ازىق-ت ۇلىك ۇتىپ الىپ, اۋلەتتى اسىراپتى. قالدان جۇمات ۇلى 1933 جىلى اكەسى جانە شادىبەك, كارىباي سەكىلدى باۋىرلارىمەن بىرگە تاجىك جەرىنەن قازاقستانعا جەر اۋدارىلىپ, اقمولا لاگەرىنە تۇسەدى دە, وسىندا ون جىل باقىلاۋدا بولادى. ول مۇندا دا ءوز كۇشى مەن اقىلى ارقاسىندا جەر اۋدارىلىپ كەلگەندەر اراسىندا سىيلى بولىپ, لاگەر باستىعىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىنا جوعارىلاتىلىپتى. اتتەڭ, نە كەرەك, مۇندا دا كورە الماۋشىلىق بولىپ, اقىرى قالداندى ەكىنشى رەت سوتتاتقىزعان. ءسويتىپ, قاراعاندى كومىر باسسەينىنە ءتۇسىپ, سول جەردە جۇمباق جاعدايدا قايتىس بولىپ كەتىپتى... ول ءوز ارتىنا اڭىز ەتىپ ايتا جۇرەر كوپ اڭگىمە قالدىردى. قارا كۇشىنە ساي اقىلى دا مول بولعان, قيىن-قىستاۋ زاماندا اۋلەتتىڭ ارقا سۇيەر ازاماتىنا اينالعان قالدان بالۋان ەسىمى وتىز جەتىنشى جىلعى رەپرەسسيا لاڭىمەن جابىلىپ, ۇمىتىلىپ قالعان-دى. ول تۋرالى كەيىنگى ۇرپاقتارى ەش نارسە بىلمەيتىن ەدى دەسە دە بولادى... ءجۇز جاساپ, مىنا فانيدەن جەتپىسىنشى جىلدارى وزعان اكەسى جۇمات ءوزى ومىردەن وتكەنشە سول قالدانىن ىزدەۋمەن, اڭساۋمەن بولىپتى. كەيىنىرەك, وسى اۋلەتكە كەلىن بوپ تۇسكەن بەكزادا شاحانقىزى دا قيىن جىلدار قۇربانى بولعان قايناعالارىنىڭ اتىنا ابدەن قانىق بولىپتى. ءوز قۇلاعىمەن ەستىگەندەرىن ۇلدارىنا ايتۋدان استە جالىقپاسا كەرەك. ولاردىڭ دا قۇلاعىنا سىڭە بەرسىن دەگەنى عوي. ءسويتىپ, ەسىل ەردىڭ ەسىمى ۇرپاق كوڭىلىنەن ءبىرجولا وشپەۋىنە يگى ىقپالىن تيگىزىپتى. بەكزادا انا ءوز توركىنى جايلى دا تەبىرەنبەي, تولعانباي, ءسوز باستاي المايدى. سوناۋ 1941 جىلعى سوعىس سويقانىنىڭ تيگىزگەن زاردابى وزەك ورتەردەي ەكەن. 1942 جىلدىڭ جازىندا بەكزادانىڭ اعاسى, مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن نۇربەك شاحانوۆ سوعىسقا ءوزى سۇرانىپتى. سول نۇربەك ۇلى وتان سوعىسىنان ورالمادى. نە ءولى, نە ءتىرى دەگەن دە حابار بولمادى. جىلدار وتكەنمەن ءۇمىت پەن كۇدىك جاڭعىرا بەرگەن. ءار جىلى جەڭىس كۇنى قارساڭىندا شىققان گازەت-جۋرنالداردى شۇقشيا قاراپ وقىپ, تەلەديدارعا تەلمىرىپ, پالەن جەردە حابار-وشارسىز كەتكەندەر كوپ جىل وتكەن سوڭ تابىلىپتى دەسە, بەكزادا ء“بىزدىڭ نۇربەكجان دا وسىلاي تابىلىپ قالسا عوي” دەپ ارماندايتىن, ۇمىتتەنەتىن. – وتكەن تاريح ۇمىت قالعان تۇلعالارمەن ءھام بوزداقتارمەن تولىقسا عانا ەل جۇرەگىنەن ورىن الادى, – دەيدى بەكزادا انا ءسوز اراسىندا. – مەن بالاما وسىنى ايتۋدان جالىققان ەمەسپىن. مەن انا ءسوزىن تىڭداپ وتىرىپ, وسى اۋلەت تاريحىن زەردەلەۋدە تىڭعىلىقتى ءىس اتقارعان بەكزادانىڭ ۇلى جولتاي ءىنىمدى ەسكە الدىم. ول بۇعان دەيىن الاش ارىستارى ءنازىر تورەقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, ماعجان جۇماباەۆ, سادىقبەك ساپاربەكوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, ت.ب. جايلى تاريحي ەسسە-زەرتتەۋلەر جازىپ, جاريالاتىپ جۇرگەن قالامگەر. ول سونداي-اق, جازۋشى رەتىندە دە ەل جۇرەگىنەن ورىن الىپ وتىر. انا ءسوزىنىڭ تىكەلەي اسەرى بولىپ, تاريحتى كوپ اۋدارىستىرىپ, ەسكى زامان شىندىعىن ۇزاق ىزدەگەندىكتەن بە, ەكى كىتاپتان تۇراتىن “كۇلكى مەن كوز جاسى” مەن “ويانعان ۇرپاق” روماندارى دۇنيەگە كەلدى. ولار XX عاسىردىڭ كوركەم تاريحى دەۋگە ابدەن بولادى. ەڭ قىزىعى – ونىڭ وسى ەكى رومانىنىڭ ىشىندە ءبىز ءسوز ەتكەن قالدان مەن نۇربەك ءومىرىنىڭ كەيبىر ساتتەرى كورىنىس بەرىپ وتىرادى. ارينە, مۇنداعى بەينە تيپتەندىرىلگەن, جەتىلدىرىلگەن... قالدان جۇمات ۇلى ەسىمى قالامگەردىڭ “كۇلكى مەن كوز جاسى” رومانى مەن ء“سۇيۋ سەرتى” پەساسى (بۇل قىزىلوردا درامالىق تەاترىندا ساحنالاندى) ارقىلى ءوز جۇرتىنا قايتا ورالدى. 2004 جىلى قىراش اۋىلىندا قالدان بالۋانعا ارنالعان ۇلكەن جيىن بولىپ, ارتى سپورتتىق شارالارعا ۇلاستىرىلدى. قازىرگى كەزدە قالدان بالۋان اتىنداعى سپورتتىق تۋرنير جىلما-جىل اۋدان, وبلىس كولەمىندە وتكىزىلىپ كەلە جاتىر. ەكىنشى بوزداق – نۇربەك تۋرالى دا العاشقى دەرەكتەر “ويانعان ۇرپاق” رومانىندا تام-تۇمداپ ايتىلىپ وتكەن-ءدى. بىراق قازاق جاۋىنگەرى جونىندەگى تولىق دەرەك ءالى قولعا تۇسپەگەن بولاتىن. – جەڭىس مەرەكەسى قارساڭىندا ماسكەۋدىڭ قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراجايى سوعىستا قازا بولعان جانە حابار-وشارسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەر جايلى دەرەكتەر جيناپ, “مەموريال” اتتى ەلەكتروندى دەرەكنامالىق جۇيە اشتى. جولتاي سول سايت ارقىلى نۇربەك تۋرالى تىڭ دەرەكتەر تاپتى. ول ۋكراينانىڭ دونەتسك وبلىسىنداعى “گولايا دولينا” دەگەن جەردە جاۋمەن سوعىسىپتى. ءوزى مەرگەن ەكەن, بولىمشە كومانديرى بولا ءجۇرىپ, 1943 جىلى جازدا ەرلىكپەن قازا تابادى. وسى دەرەكتى اناسىنا جەتكىزۋگە اسىقتى. – ايتەۋىر تاپقان ەكەنسىڭ عوي, ق ۇلىنىم! – دەپ, اناسى بالاسىنىڭ ماڭدايىنان ءسۇيدى. – مەنىڭ باۋىرىم ءوز حالقىنا قايتا ورالعان ەكەن دە. بۇل جەڭىستىڭ مەرەيلى 65 جىلدىق مەرەكەسىنە ساۋساقپەن سانايتىن ساناۋلى كۇندەر قالعاندا بولعان وقيعا ەدى. ءسويتىپ, كوكەن باتىر اۋىلىنىڭ (بۇرىنعى قىراش) ورتا مەكتەبى الدىندا نۇربەكتى جانە دە ۇلى وتان سوعىسىندا مەرت بولعان بوزداقتاردى ەسكە الۋ كەشى ءوتتى. ءسويتىپ, كۇنى كەشەگە دەيىن ەسىمى اۋىزعا الىنباي كەلگەن رەپرەسسيا قۇربانى, بالۋان جىگىت قالدان جۇمات ۇلى مەن ۇلى وتان سوعىسىندا ەرلىكپەن قازا بولعان بولىمشە كومانديرى, گۆارديا اعا سەرجانتى نۇربەك شاحان ۇلى ەسىمدەرى تۋعان توپىراعىنا ورالدى. ءيا, كوڭىل تەربەر وسى اڭگىمەنى ايتقان مەنىڭ اسىل جەڭەشەم بەكزادا شاحانقىزى دا ەندى ارامىزدا جوق. اكىم مەيىربەك ۇلى, اقىن.