ءتىل باعدارلاماسى جوباسىن تالقىلايمىز

باعدارشامعا اينالۋعا لايىق باعدارلاما

ۇلتىن ويلاماعان ادامنىڭ قامىن ۇلتى دا ويلاماس بولار. راسۋل گامزاتوۆ. كۇرمەۋى قاتتى كۇردەلى ومىردە كۇن­دەلىكتى تىرلىكتىڭ كۇيبەڭىن ىسىرىپ تاستاپ, ءتۇندى قۋعان كۇندەي بولىپ جارق ەتە قالاتىن جاقسى جا­ڭالىقتار بولادى. جەكە ادامدى عانا ەمەس, بۇكىل قوعامدى ەلەڭ ەت­كىزگەن ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعانىڭ ءبىرى – (بىرە­گەي دەسەك تە ارتىق ەمەس), ءتىل باع­دارلاماسىنىڭ جاڭا جوباسى. بۇل جوبا الدىمەن ۇكىمەتتە, پرە­مەر-مي­نيستر كارىم ءماسىموۆتىڭ توراعا­لى­عىمەن تالقىلانىپ, ءما­دە­نيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحا­ممەد­تىڭ بايىپتى بايانداماسى جايلى بايسالدى پىكىر الىسىلعان ساتتەن باستاپ-اق مەملەكەتتىك ءتىل جايلى سا­ليقالى اڭگىمە اس ءۇي مەن كوشەنى, بۇ­عان دەيىن بولعان كوشەلى جيىنداردى كوكتەي ءوتىپ, بەينەلەپ ايتساق, زاڭعار كوككە سامعاپ شىقتى. ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعانى ەڭ الدىمەن ەل گازەتى – “ەگەمەن قازاقستان” وزىنە ءتان جەدەلدىلىكپەن ءىلىپ اكەتتى. راس, بۇعان دەيىن دە ءارتۇرلى باع­دارلامالار بولعان. ايتسە دە, “بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەشە” دەپ شاكارىم قاجى ايتقانداي, مىنا “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەم­لە­كەتتىك باعدارلاماسى” بۇدان بۇ­رىنعى 2000-2010 جىلعى باعدارلاما­دان الدەقايدا اۋقىمدى, استارىندا اسا قۇندى, قۇنارلى ويلار جاتقان, جاڭالىعى مول, جاقسى باعدارلاما. ءبىز بۇل ءسوزىمىز ارقىلى 2000-2010 جىل­دارعى باعدارلامانىڭ ءباسىن كەمىت­كەلى وتىرعانىمىز جوق. ول باعدار­لا­ما ارقىلى دا كوپ ءىس تىندىرىلدى, ايتپاعىم بۇرىن قالىس قالعان جاي­لاردىڭ جاڭا قۇجاتتا ەلەنىپ, ەسكە­رىلگەنى, ەلدىڭ كوكەيىندەگى كوپتەگەن كورىكتى ويلاردى تامىرشىداي تاپ باسىپ, تاپجىلتپاي تانىتقانى. ءتىل جايلى جاڭا قۇجاتتى قۋانا قابىلداي وتىرىپ, كوكەيدەگى كوپ تۇيتكىلدى دە ايتا كەتۋ پارىز. كۇنى بۇگىنگە دەيىن كەيبىرەۋلەر, اسىرەسە ورىس ءتىلدى ءوز قانداستارىمىز قازاق ءتى­لىندە سويلەۋدى قور, وزگە تىلدەردە ءسوي­لەۋدى زور سانايدى. بۇل – كە­ڭەس­تىك كە­ڭىستىكتەن بەرى كەلە جاتقان دەرت. ون­دايلاردىڭ قازاق ءتىلى كەدەي ءتىل دەپ مەنسىنبەيتىنىن قايتەرسىڭ. بۇل بارىپ تۇرعان بىلمەستىك. رادلوۆ ءبۇي دەيدى: “مەن دۇنيەجۇزىندە ءۇش ۇلى ءتىلدى بىلەمىن. بىرەۋى – فرانتسۋز ءتىلى, بىرەۋى – ورىس ءتىلى, بىرەۋى – قا­زاق ءتىلى”. مۇنى ءبىر دەڭىز. قازاق ءتىلى­نىڭ بايلىعىنا ەكىنشى دالەل: عا­لىم­دار شەكسپيردىڭ بۇكىل شىعارما­سىندا 15 مىڭعا جەتپەيتىن ءسوز, ال اۋەزوۆتىڭ ءبىر عانا “اباي جولىندا” 16983 ءسوز قولدانعانىن ايتادى. تاعى دا دەپ دالەل, مىسال كەلتىرە بەرۋگە ماقالا كولەمى كوتەرمەيدى. وسىدان كەيىن دە قازاق ءتىلىن كەدەي دەپ ايتاتىن كە­رەزۋلەر از ەمەس. ال, ەندى وسىنشا باي, اۋەزدى, اسەم ءتىلدىڭ ءوز ەلىمىزدە بوساعادان سى­عالاپ, ءالى كۇنگە دەيىن تورگە وزا ال­ماي جۇرۋىنە قالاي توزۋگە بولادى؟! كەيبىرەۋلەردىڭ قازاق ءتىلىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى, ايبارلى اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ ءتىل ءۇشىن كۇرەسىن سان ساققا جۇگىرتۋى ءجون ەمەس. ءتىل ءۇشىن شىر-پىر بولىپ جۇرگەن ايتۋلى تۇل­عا “قاۋىپ ەتكەننەن” (موڭكە اقىن ءسوزى) ايتاتىنى انىق. وعان نەگىز دە جوق ەمەس. تاريح ساباعىنان تا­عى­لىم: بۇدان 150 جىل بۇرىن الەمدە 15 مىڭ ءتىل بولسا, بۇگىندە سو­دان قال­عانى 8 مىڭ. ءححى عاسىردىڭ اياعىندا 800 ءتىل عانا قالىپ, سونىڭ بار بول­عانى ءجۇزى مەملەكەتتىك ءتىل بو­لادى دەگەن بولجام بار. “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامى­تۋ­دىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن” قولداي وتىرىپ, ونىڭ كەمشىن تۇستارىن تولت­ىرۋعا سەپتىگى تيەر ۇسىنىستا­رى­مىزدى دا ورتاعا سالالىق. ولار مىنالار: 1. اتا زاڭنىڭ 23 جانە 33-با­بىندا مەملەكەتتىك قىزمەتكە تۇرا­تىن ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك تىلدە مەڭگەرۋىنە قاتىستى زاڭدى تۇرعىدا تالاپتار قويۋ جاڭا باعدارلامادا جوق. ال بۇل تالاپتار اۋاداي قاجەت. 2. ورىس ءتىلى وسى كۇيىندە قالادى دەۋ دە قاتە. ورالمانداردىڭ 90 پايىزى ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋىن كوزدەۋ دە تاپقىرلىق ەمەس. ءبىز بۇل ارقىلى قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسىن تارىلتىپ وتىر­مىز. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى, قا­زاق­ستاندا ورىس ءتىلىن بىلمەيتىن قان­داستارىمىز قانشاما؟! ءبىر شەكتەن ەكىنشى شەككە شىقپايىق, ورىس ءتىلىن شەتتەتۋگە ساياتىن اسىرە ۇلتشىل­دىق تا ءجون ەمەس. ول از عانا توپ. ورىس ءتىلىن قىسپاققا الىپ وتىرعان مەملەكەت تە, قوعام دا, جەكە تۇلعا دا جوق. بۇۇ-داعى التى ءتىلدىڭ ءبىرى بو­لىپ وتىرعان بۇل تىلگە تونگەن قاۋىپ-قاتەردە جوق. ورىس, ت.ب. تىلدەر قا­زاقستاندا دامىماعاننىڭ وزىندە ءوز ەلىندە, ءوز جەرىندە دامىپ وسە بەرەدى. ال, قازاق ءتىلىنىڭ قازاقستاننان ءبو­تەن ەلى, وتانى جوق. مۇنى دا ەسكەرۋ كەرەك-اق. 3. گوللاندىق دارىگەر ۆان تيۋلپ: “باسقالارعا جارىق تۇسىرە تۇرىپ ءوزىم جانىپ كەتەمىن” دەپتى. سول ايت­قانداي, وزگە تىلدەردىڭ قامىن جەيمىز دەپ ءجۇرىپ, ءوز تىلىمىزگە باسەكە­لەس­تەردى كوبەيتىپ, ءوز ءتىلىمىزدى وگەيسىتە بەرمەيىك. “مەن قازاقتىڭ عانا ەمەس, ەلىمىزدەگى بارلىق حالىقتاردىڭ پرەزيدەنتىمىن” دەيتىن وي كوكەيىندە تۇراتىن ەلباسى ساياساتتىڭ سارا جولىنان اينىماۋ ءۇشىن ديپلومات تا بولاتىن بولار, ال وزگەمىزگە نە جورىق؟ نەگە وزگەنىڭ كوڭىلىڭە قاراپ, ءوزىمىزدى-ءوزىمىز وگەيسىتە بەرەمىز؟ ەلىمىزدە تۇراتىن وزگە ەتنوستاردىڭ جەر­گىلىكتى ۇلتقا وكپەسى بولۋى ءمۇم­كىن ەمەس. دۇنيە جۇزىندە قازاقتاي كەڭپەيىل, كونبىس, كوڭتورلى حالىق جوق. ونى ءوزىمىز عانا ەمەس, وزگەلەر دە اي­تىپ ءجۇر. ەندەشە, انا ءتىلىمىزدى ءوزى­نىڭ الدەقايدا مۇمكىندىگى مول ورىس, اعىلشىن سىندى وزگە تىلدەر­مەن جارىستىرىپ, ونىڭ ءورىسىن تا­رىلتپايىق. وسىعان وراي جانە ءبىر جاي ويعا ورالىپ وتىر. بۇۇ-نىڭ بيىگىنە شىققان, ءورىسى كەڭ, مۇمكىن­دىگى مول فرانتسۋز تىلىنە فرانتسيا جاساپ وتىرعان قامقورلىقتان ۇلگى-ونەگە الساق ايىپ پا؟ ولار جىل سايىن بەلگىلى ءبىر كۇندى, ءبىر ەمەس, بىرنەشە كۇندى فرانتسۋز ءتىلىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە باعىتتاپ, فرانتسيادا عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە جۇزىندە فرانتسۋز ءتى­لىنە ارنالعان كەڭ اۋقىمدا شارا­لار مەن شارۋالاردى جۇزەگە تىنباي اسىرىپ كەلەدى. ولار سونداي ماز­مۇن­دى, ءماندى ىستەرىن قازاقستاندا دا جۇرگىزىپ ءجۇر. وسى تۇستا تۇركىستان مايدانى­نىڭ قولباسشىسى ميحايل فرۋنزەنىڭ وتكەن عاسىردا ايتقان, باق-تا جا­ريالانعان ءسوزىن ەسكە سالا كەتەيىن: “ساياسي قىزمەتكەرلەر مەن كومان­ديرلەردىڭ ءبارى وزدەرى قىزمەت ەتىپ جۇرگەن جەرلەردەگى ۇلتتىڭ ءتىلىن ءۇي­رەنۋگە مىندەتتى”. قىزىل يمپەريا­نىڭ كورنەكتى تۇلعاسى, قىپ-قىزىل كوممۋنيست حح عاسىر باسىندا وسى­لاي دەگەندە بۇگىنگىلەر نەگە بۇگەجەكتەپ, بۇقپانتايلاي بەرەدى؟! وسىعان بايلانىستى ورتاعا سالار ويىمىز: بارلىق جينالىس, جيىندار اقوردادان باستاپ, مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەردە, ت.ب. رەسمي ورىن­داردا مەملەكەتتىك تىلدە – قازاق تىلىندە ءوتۋى كەرەك. وسىعان جالعاسا اي­تۋعا سۇرانىپ تۇرعان ۇسىنىس: جو­عارعى ورىندارعا بەرىلەتىن ۇسىنىس­تار دا انا تىلىندە بەرىلۋى كەرەك. 4. انا ءتىلىمىزدىڭ جاناشىرى عانا ەمەس, قامقورشىسى ەلباسى ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ پرەزيدەنت سايلاۋىنا دوداعا تۇسەر الدىندا انا تىلىنەن سىناق تاپسىرعانىن ۇمىتپايىق. ەلباسى تاپسىرعان سول سىناقتى مينيستر, اكىمدەر, ت.ب. لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەر دە تاپسىرۋى قاجەت-اق! 5. قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋدىڭ تاعى ءبىر جولى ­– انا تىلىمىزدەگى جار­نامالارعا جاسىل جول اشۋ. قازاق تىلىندە جاريالاناتىن جارنامالارعا جەڭىلدىك جاساۋ, قاجەت بولسا تەگىن جا­ريالاۋ. 6. مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭدى قايتا قاراپ, تولىقتىرۋلار مەن تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ كەرەك. 7. جەرگىلىكتى ءتىل كوميتەتتەرى ءوز الدىنا جەكە وتاۋ بولىپ, شتاتى ءۇل­كەي­مەسە, “قازاق ءتىلى” قوعامىنداعى جالعىز ادام سۇرانشاق جارلىنىڭ كۇيىن كەشىپ جۇرە بەرمەك. 8. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىنداعى جاقسى ىسكە قايتا ورا­لىپ, مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ قۇ­رامىنداعى ءتىل كوميتەتىن جەكە مي­نيسترلىك نە مينيسترلىك دارەجەسىن­دەگى اگەنتتىك ەتىپ, قايتا جاساقتاسا, تىلدىك ورتانىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە ونىڭ قوسار ۇلەسى اسا مول بولار ەدى. 9. قالام ۇشىنا سۇرانىپ تۇرعان تاعى ءبىر ۇسىنىس: “تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاما­سىن” تالقىلاۋ مەرزىمى تىم قىسقا. مەملەكەتتىك ءتىل – ۇلت بىرلىگىنىڭ باستى فاكتورى دەي وتىرىپ, مۇنداي اسىعىستىققا جول بەرۋ ءجون ەمەس, مۇنداي اسا قاجەت قۇجات جىلدا ۇسىنىلىپ, جىلدا تالقىلانا بەرمەيتىنىن ەسكەرسەك بولماس پا؟ 10. باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ مەرزىمى – ۇزاق, وتە ۇزاق. مەملەكەت­تىك تىلگە دەگەن قاجەتتىلىك تۋدىرا ال­ساق, ءتىل ۇيرەنۋ قيىن ەمەس. ماسەلەن, 2005 جىلعا دەيىن قازاق ءتىلىن يگەرمەگەندەر مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلدانبايدى دەگەندەي ناقتى تا­لاپتار بولسا, وزگەنى قويىپ ءوز ءتىلىن مەنسىنبەي جۇرگەن ءوز قانداستارىمىز دا قازاقشا سويلەي باستار ەدى. ءتىل جايلى ايتىلار ويلار مەن ۇسىنىستار ىشىمىزگە سىيماي, كوكى­رەك­تى كەرنەپ تۇر. ايتسە دە ءبىر ماقا­لادا ونىڭ قايسىبىرىن ايتىپ تاۋىسار­سىڭ. قادىر مىرزاليەۆ ايت­قانداي: “قايسى ءبىرىن ايتايىن, قاي­سى ءبىرىن”. ءسوز سوڭىندا قانداستارى­ما قاراتا ايتارىم: “ەگەر انا ءتىلىن بىلمەسەڭ, سەن ول ۇلتتىڭ بالاسى ەمەسسىڭ” دەگەن عۇمار قاراش ءسوزىن ەسىمىزدەن ەكى ەلى شىعارمايىق. ءسابيت دوسانوۆ, ازۋشى, قر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.

* * *

قازاقتىڭ ساناسى ويانباي, ءبارى بەكەر

تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2001-2020 جىلدارعا ارنالعان مەم­لە­كەتتىك باعدارلاماسىن تالقىلاۋعا ارنالعان كەڭەستە مادەنيەت مي­نيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءوزىنىڭ جاساعان بايانداماسىندا مەملەكەت­تىك ءتىل سالاسىندا قوردالانعان ءبىر­نەشە پروبلەمالاردى اتاپ كور­سەتىپ­تى. وسىلاردىڭ ىشىندە وزەكتىسى ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ باياۋ ەنگىزىلۋى مەن ءتىل مادەنيەتىنىڭ تومەندىگى. قوعامدىق ومىردەگى ءتىلدىڭ ورنى تۋرالى كۇردەلى ماسەلە ايتا-ايتا جاۋىر بولعان ءدۇ­نيە دەسەك, قوعامداعى ءتىل مادەنيەتى اسا كوپ كوتەرىلە بەرمەيتىن دۇنيە. قا­زاقتىڭ شەشەن ءتىلىنىڭ سيقىرىن بويىنا مەڭگەرگەن قايراتكەرلەر كوسىلە سويلەگەندە جانىڭ كىرىپپا شىركىن!”, دەپ ءسۇيسىنىپ وتىراسىڭ. ال قازاق تىلىندە شورقاق سويلەگەنى بى­لاي تۇرسىن, بىلگەننىڭ ءجونى وسى دەپ, ۇلتىمىزعا عانا ءتان ءا, ءى, ءو, ڭ, ق, ع, ۇ, ءۇ سىندى دىبىستاردى قالاي بول­سا سولاي ايتا بەرۋ داعدىعا اي­نالىپ بارادى. كەيدە ءتىپتى تەلەراديو جۋرناليستەرى دە دۇرىس ايتپاي جا­تا­دى. سونداي-اق, كوپشىلىك, قوعامدىق ورىنداردا حابارلاما جاسايتىن ديكتورلار دا وڭىپ تۇرعان جوق. ۆوكزال, اۋەجاي, ت.ب. جەرلەردە دە جاعداي تاپ وسىنداي. وعان ەسكەرتۋ جاسايتىن نە باسشى, نە مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگان جوق. كەرەك دەسەڭىز, بۇل دىبىستار باسقاعا ۇقسامايتىن ءبىزدىڭ ەرەكشەلەگىمىز. ۇلتتىق, رۋحاني قۇندىلىعىمىز, ال قۇندىلىقتى اياق استى ەتسەك, كىم بولعانىمىز؟ جاسىرىپ-جاباتىنى جوق, بۇگىنگى تاڭدا ءتىلىن بىلمەيتىن قازاق­تار مەملەكەتتىك قىزمەتتە دە, كاسىپ­كەرلىك سالاسىندا دا جەتىپ-ارتىلادى. بيزنەستەگى ازاماتتار ء“تىلىڭ ماعان نە بەردى؟ مەن ەل ەكونوميكاسىنا قار­جى كىرگىزىپ جاتىرمىن”, – دەپ كەر­گيدى. ال مەملەكەتتىك, ازاماتتىق قىز­مەتتەگىلەرگە نە جورىق؟ كوپشى­لىگى­نىڭ ۇيرەنەمىن دەگەن قۇلقى جوق, ءۇي­رەنۋگە ۇمتىلمايدى دا. ولاي دەي­تى­نىم, قالاداعى ورىس ءتىلدى نەمەسە ارالاس مەكتەپتەردى الىپ قاراساڭىز, ورىس سىنىپتارىنداعى وتىرعان وقۋ­شىلاردىڭ سەكسەن پايىزعا جۋىعى ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەر. ەگەر تىلگە, ۇلتقا جانى اشىسا, كەلەشەكتە قازاق ءتىلىن بىلمەي قىزمەت ىستەۋ مۇمكىن ەمەس­تىگىن سەزىنسە, اتا-انالارى بۇلاي ىستەمەگەن بولار ەدى. ءبىز وزگە ۇلتتارعا ەمەس, ءوزىمىزدىڭ قازاقتارعا تالاپتى كۇشەيتۋىمىز قاجەت. “مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ باستى ستراتەگيالىق ماقساتى  – قا­زاقستاندا تۇراتىن بارلىق ەتنوستار­دىڭ ءتىلىن ساقتاي وتىرىپ, ۇلت ءبىر­لىگىن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە سانالاتىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بالاباقشا, مەكتەپ, جوعارى وقۋ ورىن­دارى, مەملەكەتتىك قىزمەت جانە قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك كاسىپ­كەرلىك سالاسىنىڭ بارلىعىندا با­تىل قولدانىسقا ەنگىزىپ, قازاقستان­دىقتىڭ ومىرلىك قاجەتىنە اينال­دىرۋ”, – دەلىنگەن. ماقسات ايقىن, مىندەت تۇسىنىكتى. بىراق وسىلاردى ىسكە اسىرۋ قالاي بولار ەكەن دەگەن كۇدىك تە جوق ەمەس. كۇدىك تۋدىراتىن ماسە­لە ء“تىل تۋرالى” زاڭنىڭ قابىلدان­عا­نىنا تابانى كۇرەكتەي جيىرما جىل بولدى. زاڭنىڭ ورىندالۋ با­رىسى قانداي دەڭگەيدە, قالاي جۇزەگە اسى­رىلۋدا؟ قاعاز جۇزىندە ءبارى كەرەمەت. ال ورىندالۋى قوجىراپ, سىن كوتەر­مەي قالادى. نە سەبەپتى؟ كىم جاۋاپتى, كىمدى ىزدەيمىز؟ ومىرلىك سۇراق – كىم كىنالى؟ ويىما كەڭەس زامانىنداعى ءبىر وقيعا تۇسەدى. 1990 جىلى سەمەي وبلىسى تاسكەسكەن اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ كەزەكتى پلەنۋمى ءوتتى. پلەنۋمدا ءتىل تۋرالى ماسەلە قا­رال­دى. نەگىزگى بايانداما ورىس تىلىندە جا­سالدى, جارىسسوزگە شىققان ون ءۇش ادامنىڭ بىرەۋى عانا (“وۆتسەۆود” كەڭشارىنىڭ پارتكومى) قازاق ءتى­لىندە سويلەدى. جينالىستا  قۇرىلعان “قازاق ءتىلى” قوعامدارى, ولاردىڭ ات­قارعان جۇمىستارى تۋرالى  ايتى­لىپ, قاۋلى قابىلداندى. كورىپ, تىڭ­داپ وتىرىپ, مازاق قىلعان كە­لەڭ­سىزدىككە شىداماي, ءسوز سۇراپ, بۇگىنگى كۇن تارتىبىندە تالقىلانىپ, قاۋلى قابىلدانعان ماسەلەنىڭ تەك كوزبوياۋشىلىق, ەسەپ ءۇشىن ەكەندىگىن ايتتىم. توقسان پايىزدان استام قازاقتار تۇراتىن اۋداندا نەگە انا تىلىمىزدە بايانداما جاساماسقا, ءىس قاعازدارىن نە سەبەپتى قازاق تىلىندە جۇرگىزبەيمىز, نەگە ءوزىمىزدى ءوزىمىز الدايمىز دەدىم.  ءار ادام وزىنەن باس­تاۋ كەرەك دەگەن ويلاردى اشىنا جەتكىزدىم. قولداعاندارى قول سوقتى. ەڭ سۇمدىعى, ەرتەڭىندە تەكسەرىپ, “ۇلتشىلدىق كوزقاراس” بارىن انىق­تاعاندار دا بولدى. ايتايىن دەگە­نىم, سول كەزەڭدەگىدەن وتە قاتتى ءوز­گەرىپ كەتكەن ەشتەڭە جوق. جينالىس­تا وزگە ەتنوستىڭ ءبىردى-ەكىلى وكىلى وتىرسا, ءبىر-ەكى اۋىز ءسوزىن قازاق تىلىندە باستاپ, “بارلىعىنا تۇسىنىكتى تىلدە سويلەيىن”, – دەپ رەسمي تىلگە ءتۇسىپ, جورعالاپ كەتەمىز. وسىندايدا ناركوم تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەڭەستىك يمپەريا زامانىندا تىلگە دەگەن قۇرمەتى مەن سۇيىسپەنشىلىگى جانە ونى ورىنداۋداعى ەرلىگى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. ىستەگەن ءىسى مەن ايتقان سوزىنە ايىزىڭ قانادى. بىردە ت.جۇرگەنوۆ ءماجىلىس وتكىزىپ جاتادى. وتىز شاقتى ادامنىڭ ەكەۋى عانا وزگە ۇلتتان بولادى. بىرەۋى ايگىلى مۋزىكانت ە.برۋسيلوۆسكي, ەكىنشىسى قاراعاندىلىق ب.ورلوۆ. الگى ورلوۆ ەشتەڭە تۇسىنبەدىم, جينالىستى ورىس تىلىندە جۇرگىز دەسە كەرەك. سونى ايتۋى مۇڭ ەكەن, ت.جۇرگەنوۆ: ء“سىز قايدا وتىرسىز, ورلوۆ جولداس؟”, ء“سىز قازاقستانعا كەلدىڭىز ەكەن, ەگەر دە مۇندا جۇمىس ىستەگىڭىز كەلسە, رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك ءتىلىن بىلۋگە مىندەتتىسىز! ... ءسىز قازاق اندەرىن ورىس تىلىندە زەرتتەمەكشىسىز بە”, – دەپ قازاق ءتىلىن سىيلاۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن. بۇل تۋرالى ە.برۋسيلوۆسكي ءوزىنىڭ ء“دۇيىم دۇلدۇلدەر” اتتى مەمۋارلىق كىتابىندا جازادى. قازىر دە ءار مەكەمەگە تىلگە جانى اشيتىن, ۇلتتى جۇرەگىمەن تۇسىنەتىن, وسىنداي باسشى قاجەت. ء“سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى, سەن دە تۇزەل”, – دەگەن اباي ءسوزىن “زامان تۇزەلدى, قازاق بالاسى, سەن دە تۇزەل”, – دەپ ايتساق بولار ەدى. ومىرگە وپتيميستىك كوزقاراسپەن قاراعان دۇرىس. حح عاسىردىڭ وزىندە 33-ءتىڭ اشتىعى مەن قىرعىنىن, 37-ءنىڭ رەپرەسسياسىن, ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستى باستان كەشكەن, تىڭدى يگەرۋ كەزىندە ءوز ەلىندە “ناتسمەنگە” اينالعان, 1986 جىلدىڭ ىزعارىن باسىنان وتكىزىپ, ميلليون حالقى بار استاناسىندا ءبىر عانا قازاق مەكتەبى قالعان زاماندا كۇيرەمەگەن قازاق ۇلتىنىڭ ءتىلى ەندى جوعالماق ەمەس. تەك باعدارلامانىڭ ىسكە اسۋى بايسالدى بولعاي! ەربول ىرگەباي, لكەي مارعۇلان اتىنداعى № 40 ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى. استانا.