ء“وز قولىمنان كەلمەگەن نارسەلەردى ماعان ارتۋدىڭ قاجەتى جوق. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ اپپاراتى, ۇكىمەت جانە پرەزيدەنت جانىنداعى جوعارعى ەكونوميكالىق كەڭەس سىندى سەرپىندى جۇيەلەر ەل بولاشاعىنىڭ تۇراقتى ءارى قارقىندى دامۋىنا داڭعىل جول سالىپ بەرگەنى اقيقات. ەڭ باستىسى, ەل پرەزيدەنتىنىڭ قىزمەتى مەن ونىڭ قازاقستان ازاماتتارىنىڭ تاعدىرىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتەن تۋىنداعان ەرلىگى, سونىمەن قاتار ليبەرالدى ەكونوميكا قۇرىلىمىنداعى تاڭداپ الىنعان دۇرىس باعىتتىڭ ءبىز ءۇشىن ماڭىزى ايتارلىقتاي وراسان زور”, –دەپ وسىلايشا ەلىمىزدەگى ليبەرالدى, نارىقتىق ەكونوميكا قۇرىلىمىندا ءوزىنىڭ مىندەتى تۋرالى داۋلەت سەمباەۆ بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا سىر اعىتادى. تۇلعانى قالىپتاستىراتىن ادامنىڭ اتى-ءجونى عوي. ەگەر قازىر “داۋلەت سەمباەۆ” دەپ قانا ءبىراۋىز ءسوز ايتساق, كەز كەلگەن ادام: “سەمباەۆ – قازاقستان قارجى جۇيەسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى” – دەپ ايتارى انىق. ارينە, مۇنداي جاعدايدا داۋلەت حاميت ۇلى جوعارىدا كەلتىرگەن سۇحبات ءۇزىندىسىندە كەلتىرگەندەي “جالعىز مەن ەمەسپىن” دەپ مىندەتتى تۇردە سويلەمدى تۇزەتەدى. الايدا قيىن-قىستاۋ كەزەڭى بولىپ سانالاتىن 1993 - 1996 جىلدارداعى سەمباەۆتىڭ ۇلتتىق بانككە باسشىلىق ەتكەن كەزدەرىندەگى جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق قارجى سەكتورىنىڭ دامۋىنا قوسقان سۇبەلى ۇلەسىن ەشكىم دە ۇمىتپايدى. ءويتكەنى بۇل – “تاسقا قاشالىپ” نەمەسە ساناعا ابدەن ءسىڭىپ كەتكەن, دالەلدەۋدى قاجەتسىنبەيتىن تاريحي شىندىق. بۇل تۇلعانىڭ ەسىمى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قالىپتاسۋ جولىنداعى تاريحتا التىن ارىپپەن جازىلىپ قالارى انىق. پاراسات-پايىمى مول, ەڭبەكسۇيگىش ايتۋلى ازامات بۇگىن ءبىزدىڭ ورتامىزدا. ءوزىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قۋانىشىمەن كوپشىلىكتى قۋانتىپ وتىر.
75 جاس – كوپ ادام ءۇشىن اتاق پەن داڭق, ابىروي مەن بەدەلدىڭ قىزىعىن كورەتىن جاس. بىراق, بۇل سەمباەۆتىڭ تابيعاتىنا جات نارسە. كۇنى بۇگىنگە دەيىن داۋلەت سەمباەۆ ءوزىنىڭ قاجىرى مەن قايراتىن ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى بانكتەردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلىنەتىن قازكومنىڭ توپ-مەنەدجەرى قىزمەتىنە ارناپ كەلەدى. د.سەمباەۆتى “بۇرىنعى قارجىگەر” نەمەسە “زەينەتكەر” دەپ ايتۋعا ەشكىمنىڭ ءتىلى باتپاس. ءويتكەنى ءوزىنىڭ جاسىنا قاراماستان, بۇل ادام ءوزىنىڭ كۇش-قايراتىن قوعامنىڭ دامۋىنا ارناپ كەلەدى. قاراپايىم عانا ءبىر مىسال كەلتىرسەك, بىرنەشە جىل بۇرىن “ەكسكليۋزيۆ” دەگەن جۋرنال نارىقتىق قارجى جۇيەسىندە الدەقايدا كوپ بەدەلگە يە بولعان بانك سەكتورىنىڭ توپ-مەنەدجەرلەرىنە تاۋەلسىز ساۋالناما جۇرگىزگەن بولاتىن. بۇل ساۋالناما قارجى رىنوگىنداعى بارلىق سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا ءجۇرگىزىلگەن ەدى. ساۋالناماعا قارجى سەكتورىنىڭ وكىلدەرى بولىپ تابىلاتىن 118 ادام قاتىستى. ساۋالناما ناتيجەسى بويىنشا باسىم كوپشىلىك قاۋىم توپ-مەنەدجەرلەر اراسىندا ەڭ جوعارعى بەدەلگە يە ادام دەپ سول كەزدە 70 جاستاعى قازكوممەرتسبانكتىڭ ديرەكتورلار كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى داۋلەت سەمباەۆتى بەلگىلەپ, رەيتينگتىڭ ءبىرىنشىلىگىنەن كورىنۋىنە سەبەپشى بولعان.
ءوز ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا جوعارعى بەدەلگە يە بولۋ قيىننىڭ قيىنى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. ال ەگەر ءبىر-بىرىنە مۇلدەم تاۋەلسىز ادامداردىڭ ارالارىندا بىردەي جاۋاپ شىعىپ, بارلىعى ءبىر مەزەتتە ءبىر ادامدى كورسەتىپ جاتسا, بۇدان اسقان كاسىبي باعالاۋشىلىق بولمايتىن دا شىعار. مەملەكەت پەن قوعامنىڭ داۋلەت سەمباەۆتىڭ قىزمەتىنە بەرگەن جوعارى باعاسى سونشالىق, تىپتەن تىزىمگە سىيماي جاتقان اتاق پەن ابىروي بۇل ادامنىڭ بويىندا جەتەرلىك. سولاردىڭ ىشىندە “پاراسات” جانە بۇرىنعى كسرو كەزىندەگى “ەڭبەك قىزىل تۋ” مەن “قۇرمەت بەلگىسى” وردەندەرىنىڭ ءمانى مەن ماعىناسى, قادىرى مەن قاسيەتى مۇلدەم بولەك.
ء“سىز ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا ەلەۋلى ءارى سالماقتى ۇلەس قوستىڭىز. كوپ كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتاردى دا جەڭىپ شىقتىڭىز. شىعارماشىلىق قابىلەتى زور تاجىريبەلى مامان رەتىندە ءوز قىزمەتتەستەرىڭىزدەن الدەقايدا الدا بولدىڭىز. ءوزىڭىزدىڭ ءبىلىمىڭىز بەن اقىلدىلىعىڭىزدىڭ, جوعارعى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتتەرىڭىزدىڭ ارقاسىندا دارالاندىڭىز”, –دەپ ۇكىمەت باسشىسى كارىم ءماسىموۆ ءوزىنىڭ داۋلەت سەمباەۆقا ارناعان قۇتتىقتاۋىندا وسىلايشا ونىڭ قىزمەتىنە قۇرمەت بىلدىرگەن ەدى.
كاسىبيلىك – جۇيەلى ويلاۋ مەن اقىلدىلىقتىڭ, قاراپايىمدىلىق پەن جاراسىمدى ءازىل-قالجىڭ سەزىمدەر ۇشقىنىنىڭ, كىشىپەيىلدىلىك پەن سىپايىلىقتىڭ جەمىسى. وسىنىڭ بارلىعى جۇيەلى تۇردە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن قارجى سەكتورىنىڭ دامۋىندا ادال قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان داۋلەت سەمباەۆتىڭ بويىنان تابىلعان ارتىقشىلىقتىڭ از عانا بولىگى. بۇل پىكىرىمىزگە قارجى باقىلاۋ اگەنتتىگىنىڭ ءتورايىمى ەلەنا باحمۋتوۆا دا قوسىلاتىندىعىن تومەندەگى ءوزىنىڭ ايتقان پىكىرىنەن تولىق اڭعارعاندايمىز.
“تانىم كوكجيەگى كەڭ, ماسەلەلەردى تۇسىنۋدەگى شەبەرلىگى, كەز-كەلگەن ىستەگى ونىڭ باتىلدىعى مەن وزىنە دەگەن جوعارى تالاپ قويۋشىلىعى – وسىنىڭ ءبارى داۋلەت حاميت ۇلىنىڭ ەڭ قيىن ماقساتتار مەن جەڭىستەرگە جەتۋىنە جول اشادى. قازاقستاننىڭ تۇراقتى دامۋىنا قوسقان بىلىمگەرلىك ۇلەسى مەن ەكپىندى سەرپىلىسىن جۇرتتىڭ ءبارى جاقسى بىلەدى. وسىنىڭ ارقاسىندا داۋلەت حاميت ۇلى ءوز ارىپتەستەرى مەن ءوسىپ كەلە جاتقان ءىزباسارلارىنىڭ الدارىندا جوعارى بەدەلگە يە بولۋىنا ارقاۋ بولدى”, – دەپ اتاپ وتەدى ەلەنا باحمۋتوۆا.
داۋلەت سەمباەۆتىڭ ءومىر جولى قازىرگى قازاقستاندىق وسكەلەڭ جاس تولقىن ءۇشىن جان-جاقتى تولىق جەتىلۋ مەن ادامگەرشىلىك, قاراپايىمدىلىق پەن شىنشىلدىقتىڭ ۇلگىسى بولا الاتىنىنا الماتى قالاسى وڭىرلىك قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى اركەن ارىستانوۆ سەنىمدى. سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى گريگوري مارچەنكو دا داۋلەت حاميت ۇلى تۋرالى جاقسى ەستەلىكتەردى ايتىپ, ءوزىنىڭ ءارىپتەسىنە دەگەن ىزەتتىلىگى مەن قۇرمەتى بولەك ەكەندىگىن ءبىلدىرىپ جاتادى. قازاقستاننىڭ قارجى مەن بانك سەكتورىندا وزىندىك قولتاڭباسى بار ەكى ءىرى تۇلعانىڭ بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىنە ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قالىپتاسۋ جىلدارىنداعى وقيعالار سەبەپشى بولدى. گريگوري مارچەنكونىڭ ايتۋىنشا جەتەكشىلىك ءىسىن ءوز قولىنا العان, كەلەشەكتەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى بولۋىنا سەبەپشى بولعان 1993 جىلداعى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەنگىزىلۋى, ودان كەيىنگى 1994-1996 جىلدارداعى داۋلەت سەمباەۆتىڭ ۇلتتىق بانكتى باسقارۋ كەزەڭدەرى مەن 1997 جىلداعى جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ ساتتەرى ەڭ ءبىر ەستەن كەتپەيتىن, ەشقاشان ۇمىتىلمايتىن جاقسى ەستەلىكتەردىڭ ءبىرى.
“داۋلەت حاميت ۇلى ەلىمىزگە ءوز ءومىرىن ارنادى”, – دەيدى ۇلتتىق بانكتىڭ قازىرگى باسشىسى گريگوري مارچەنكو. ەلدە بولعان قيىن كەزەڭدەردە ۇلتتىق بانكتىڭ باسشىلىق قىزمەتىنە كەلگەن ول ەلدىڭ قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قالىپتاسۋى مەن قارجى بىرلەستىگىن شوعىرلاندىرۋ جۇمىستارىندا ەرەكشە ەڭبەك ءسىڭىردى. ول ءاردايىم اقپارات پەن ءبىلىمدى ءبىر-بىرىمەن ۇشتاستىرىپ, قوعامعا قاجەتتى سەرپىلىستى تۋعىزۋعا سەبەپشى بولدى. تەك ونىڭ عانا كۇش سالۋىنىڭ ارقاسىندا ۇلتتىق بانك 90-جىلداردىڭ ورتاسىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن قارجى سەكتورىنداعى پارمەندى ورتالىققا اينالدى. بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتىق بانكتە داۋلەت حاميت ۇلىنىڭ سالىپ كەتكەن سارا جولى ءوز جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. الەم بويىنشا قازىرگى قيىندىق تۋعىزىپ جاتقان قارجىلىق داعدارىس كەزىندە, قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ىقپالىن بەكەمدەۋ ماقساتىندا ەلدەگى ەڭ ءىرى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بىرىندە ايانباي ەڭبەك ەتۋدە.
قازكوممەرتسبانكتىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى نۇرجان سۋبحانبەردين ءوز سوزىندە: “داۋلەت حاميت ۇلىنىڭ قازكومعا كەلگەنى, بانك ءۇشىن ايتارلىقتاي ماڭىزدى وقيعا بولدى. مول تاجىريبەسى, زور بەدەلى بار داۋلەت حاميت ۇلى تەك ءبىزدىڭ عانا بانكىمىزگە قول ۇشىن بەرىپ قانا قويعان جوق, سونىمەن قاتار قارجى سەكتورىنداعى دامۋ جولدارى مەن بانكتەردى قارجى داعدارىسىنان الىپ شىعۋ جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موينىنا الدى. ونىڭ ومىرگە دەگەن ادالدىعى مەن قىزمەتكە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى ءبارىمىزگە ۇلگى بولارلىقتاي. 90-جىلداردىڭ باس كەزىندە داۋلەت حاميت ۇلىمەن بولعان ەڭ العاشقى كەزدەسۋىمنەن قالعان اسەر, سانا-سەزىمى جاعىنان دا, وي وتكىرلىگى مەن جۇمىسقا بەيىمدىلىگى جاعىنان دا ول ءوزىمىزدىڭ قۇرداستارىمىزدىڭ ورتاسىندا الدەقايدا جاس كورىنەتىن”, –دەدى. شىن نيەتتەن ايتىلعان بۇل ءسوزدىڭ استارىندا قارجىگەر اقساقالعا دەگەن زور ىقىلاس پەن قۇرمەتتىڭ كورىنىسىن باعامداۋ قيىن ەمەس.
ۇلتتىق بانكتەن اۋىسقاننان كەيىن عانا داۋلەت سەمباەۆ ارباعا وتىرىپ ءومىر جارمەڭكەسىنە بەلسەنە ارالاستى. بۇلاي دەيتىن سەبەبىمىز, ونىڭ ومىردەگى ونەگەلى قۇندىلىعى مەن ىشكى جانسارايىنىڭ شاپاعاتى ۇشان-تەڭىز. ءبىر جاعىنان اربا – جۇرۋگە ارنالعان ەسكى ساندىك كولىك قۇرالىنىڭ ءبىرى شىعار. الايدا ونىڭ باياۋ ءجۇرىسىنىڭ ءوزى كوپ ارتىقشىلىققا يە. ماسەلەن, جان-جاقتاعى قۇبىلىستاردى اسىقپاي ءارى ناقتى كورۋگە, تۇيسىنۋگە, سەزىنۋگە, ءومىردى باعالاۋ مەن پايىمداۋدى ۇيرەنۋ جولىندا كەيىنگى تولقىن جاستارعا ۇلكەن ونەگە بولارى ءسوزسىز. اقىلماندىق ومىرلىك تاجىريبە ىسپەتتەس, جويىلىپ كەتۋ مەن قۇنسىزدانۋعا جول بەرمەيدى.
سول ءۇشىن ونىڭ ءومىرى ءماندى دە ءساندى ءارى ۇزاق بولۋىن تىلەيمىز.
اراي ۇيرەنىشبەكقىزى.