كورەگەندىك ءىس ناتيجەسى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەقىۇ ءسامميتىن وسى جىلدىڭ اياعىندا, ياعني جەلتوقسان ايىنىڭ 1-2-ءسى كۇندەرى استانادا وتكىزۋ تۋرالى شەشىمگە بايلانىستى جاساعان ءمالىمدەمەسىن ۇلكەن قۋانىش سەزىممەن قۇپتايمىن. ارينە, ەقىۇ ەلدەرىنە باسشى بولۋ ءوز الدىنا ۇلكەن دارەجە. بىراق ءبىزدىڭ استانامىزدا سوعان بايلانىستى سامميت وتكىزۋ سول دارەجەمىزدى ودان ءارى ارتتىرا تۇسپەك. مۇنى ۇلكەن كورەگەندىك ءىستىڭ ناتيجەسى دەپ ءبىلەمىز. ال ەندى سول سامميتتە ىستەلگەن جۇمىستاردى قورىتۋ, العا كەلەلى پروبلەما قويۋ, وعان الەم ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋدارۋ ساياساتتاعى تولىسقان كەمەلدىكتى كورسەتەدى. بىزگە دەيىنگى باسشى بولعان ەلدەر مۇنداي ۇلكەن قورىتىندى جاساي الدى دەپ ايتا المايمىن. ماسەلە تەك باسشى بولۋدا عانا ەمەس, جاقسى جۇمىستار جۇرگىزىپ, الەمدى داڭعىل جولعا سالۋعا ۇلەس قوسۋدا جاتىر. الدىمەن ەقىۇ-عا كىرگەن ءىرىلى-كىشىلى ەلدەر وزدەرىنىڭ تاعدىرىن ءبىزدىڭ قولىمىزعا ءبىر جىلعا بولسا دا تاپسىردى. بۇل ۇلكەن تاريحي وقيعا, بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جاعداي. مىنە, سەگىزىنشى ايعا اياق باستىق, ءىسىمىز ابىرويمەن ءجۇرىپ جاتىر. ارينە, وڭاي بولعان جوق. اۋعان تۇيتكىلى, قىرعىزستانداعى قىرعىنعا ۇلاسقان قايعىلى جاعداي, تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى شيەلەنىستەر. وسىلاردى سابىر اياسىنا شامامىز كەلگەنشە شاقىرىپ, سايابىرسىتىپ باعۋدامىز. جىل اياعى وسى سەنىمىمىزدى اقتايدى دەپ كۇتەمىز.
ءار زاماننىڭ ءوز پروبلەماسى بار. بۇدان 35 جىل بۇرىنعى حەلسينكي قورىتىندىسى الەمدە بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىق پروبلەماسىن العا قويعان بولاتىن. ول كەزدە قازاق تۇگىلى, قازاقستاندى ءبىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيتىن. ال قازىر سول حەلسينكي قورىتىندىسىن ۇران ەتىپ ىلگەرى اپارۋ ءبىزدىڭ قولىمىزعا سەنىپ تاپسىرىلدى. بۇدان 65 جىل بۇرىن تامىزدىڭ 6-ى, ياعني كەشەگى كۇنى حيروسيما قالاسى, ودان ەكى كۇننەن كەيىن ناگاساكي قالاسى اتوم جارىلىسىنىڭ قۇرباندىعىنا اينالدى. ءجۇز مىڭداعان جازىقسىز ادام قىرىلدى. مەن 1978 جىلى حيروسيما قالاسىندا بولىپ, سول جارىلىستىڭ اۋىر تراگەدياسىن كوزىممەن كورگەندەي بولدىم. سوندا ءومىرى تامشىلاپ ەرىپ ءسونىپ بارا جاتقان, تاجالدان قاشقان انا مەن بالانىڭ بالاۋىز بەينەسى كۇيزەلتكەنى ەسىمدە. ەسكەرتكىش تاقتادا: “تىنىش ۇيىقتاڭدار, بۇل ەندى قايتالانبايدى”, دەپ جازىلعان. بەتى اۋلاق. قايتالانباسىن. ال ەندى بۇگىنگى كۇننىڭ دە وزىندىك مىندەتتەرى بار. ول – لاڭكەستىكتى بولدىرتپاۋ, ەسىرتكىنى تاراتقىزباۋ, ارال پروبلەماسى, تاعى باسقالار. قازاق اتىمەن اتالعان ەلىمىزدىڭ ەقىۇ اياسىنا ءبىرىككەن مەملەكەتتەردىڭ تىزگىنىن قولعا الىپ, الەمدىك پروبلەمالاردى شەشۋگە باستاپ جۇمىلدىرۋى ءۇلكەن تابىس, ايرىقشا مەرەي, ۇلتتىڭ سالتاناتتى شاعى دەپ بىلەمىز. قولىمىزداعى وسىناۋ تاريحي باقىت قۇسىن جىبەرىپ الماي العا تارتا بەرەيىك دەگىم كەلەدى.
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
ەلىمىزدىڭ ابىرويى سانايمىز
قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتىپ, توبەبيلىك ءتورىنەن اقىلمان قارياداي حالىقارالىق جانجالداردى رەتتەۋدە جاڭاشا بەتبۇرىس باستادى. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ توراعالىقتىڭ تابالدىرىعىندا ءتورت “ت”-دان باستاۋ الاتىن نەگىزگى قاعيداتتاردى ايرىقشا اتاپ, الەم ەلدەرىنىڭ ءداستۇرگە سەنىم ءبىلدىرىپ, جاھاندىق ءوركەنيەتكە ۇلاستىراتىن دەموكراتيالىق دامۋ جولىندا اشىقتىق پەن توزىمدىلىك تانىتۋعا شاقىرۋىنىڭ وزىندىك سىرى بار. سەبەبى, ادامزاتتىڭ ءبىر-بىرىنە سەنىم ءبىلدىرىپ, ءداستۇرىن سىيلاۋدا اشىقتىق, سونىمەن بىرگە, ءتۇرلى قيىندىقتارعا توزىمدىلىك تانىتسا عانا بەيبىت ءومىردىڭ اسپانىن قارا بۇلت تورلاماس ەدى. مىنە, وسى تۇرعىدان ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى حالىقارالىق جانجالداردى رەتتەۋمەن ءبىرگە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ادامزاتتىڭ بەيبىت ومىرىنەن قىمبات نارسە بولمايدى دەگەن ءسوزىن جاھان جۇرتىنا مويىنداتتى.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋىندەگى بيىك بەدەل مەن ۇلكەن ابىرويعا جەتۋى وڭاي بولعان جوق. دەگەنمەن, قازىر الەم ەلدەرىنىڭ بەلگىلى ساياساتكەرلەرى قازاقستان توراعالىعىن ءساتتى وتۋدە دەپ باعالاۋدا. بۇعان ارينە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق اۋقىمداعى جانجالداردى رەتتەي الاتىن تاجىريبەلى ساياساتكەرلىگى, ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىرىن قالايتىن پروگرەسشىل كوشباسشى ەكەندىگى وڭ اسەر ەتتى. ەندى ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن استانادا ۇيىمعا ەلدەر باسشىلارىنىڭ ۇلكەن سامميتىن وتكىزۋگە شەشىم قابىلدانعانى ەل ءۇشىن ۇلكەن مەرەي. وسى ۇيىمعا توراعالىق ەتكەن وزگە ەلدەردە, سونىمەن ءححى عاسىردىڭ العاشقى ون جىلىندا مۇنداي سامميت وتپەگەنىن ەسكەرسەك, بۇل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك دامۋىن كوپتەگەن مەملەكەتكە كەڭىنەن پاش ەتەتىندەي زور ءمۇمكىندىك. جاڭا داۋىردە جاڭاشا دامۋ جولىنا تۇسكەن قازاقستان سەكىلدى جاڭا مەملەكەتتەگى حالىقتار بىرلىگى مەن داستۇرىنە سەنىمدى, قىر-سىرى مول دەموكراتيالىق وركەندەۋدە بيلىك پەن بۇقارا اراسىنداعى اشىقتىق پەن ءتوزىمدىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتە الاتىنداي ءمۇمكىندىك بولاتىندىعى جانە ايقىن.
شىندىعىن ايتار بولساق, قازاقستان – سوڭعى ون جىلدا استانا سياقتى الەمدەگى ەڭ ءساۋلەتتى, ەڭ اسەم, وركەنيەت تالابىنا وراي باتىس پەن شىعىستىڭ ءساۋلەتتىك كوركەمدىك شەبەرلىگى استاسقان جاۋھار ەلوردا تۇرعىزا العان بىردەن-ءبىر ەل. بۇل دا سامميتكە قاتىسۋشى ەلدەر باسشىلارىن تاڭ-تاماشا ەتەتىندەي ۇلكەن ولجامىز. قالاي ايتقاندا, ۇلكەن ءسامميتتىڭ ەل جۇرەگى – استانادا وتەتىندىگى بارشامىزدىڭ مەرەيىمىزدى تاسىتقانىن جاسىرا المايمىز. سامميتتىڭ استانادا ءوتۋىن ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعى قولدادى. دەمەك, بۇل – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ بارلىعى دەرلىك قولداعانى. ال ەلباسىنىڭ بەدەلى مەن ابىرويى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بەدەلى مەن ابىرويى! بارىنەن بۇرىن وسىنىڭ ءبارى قازاق حالقىنىڭ الەم الدىنداعى مەرەيىنىڭ تاسىعانى, ابىرويىنىڭ بيىكتەگەنى دەپ بىلەمىز.
تولەۋىش سەرىكوۆ, اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور. اتىراۋ وبلىسى.
ساياسي كۇنتىزبەدەگى ايتۋلى وقيعا بولماق
استانادا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىم ناعىز تاريحي وقيعا جانە ول قازاقستاننىڭ وسى ۇيىمعا توراعالىعىنا بەرىلگەن جوعارى باعانىڭ زاڭدى ناتيجەسى. ەڭ باستىسى, ول الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ قازاقستان پرەزيدەنتى, پارتيامىزدىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق بەدەلىن مويىنداۋىنىڭ جانە جاھاندىق باستامالارىن قولداۋىنىڭ ايعاعى. سول ارقىلى قازاقستان ءوزىنىڭ وڭىرلىك كوشباسشى مارتەبەسىن تاعى ءبىر رەت راستاپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە جاھاندىق دەڭگەيدەگى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن نىعايتۋعا ۇمتىلاتىن مەملەكەت ەكەندىگىن دە ايعاقتادى, ونىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ الەمدىك ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرا تۇسەدى.
ەقىۇ-نى باسقارۋشى ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنە ونىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ, ۇيىمنىڭ الدىنا ونىڭ جۇمىسىنا شىعارماشىلىق مازمۇن مەن ءوز ميسسياسىن قازىرگى زامان تۇرعىسىنان زەردەلەۋگە جاعداي جاسايتىنداي جاڭا كوكەيكەستى ماقساتتار قويۋدىڭ ورايى كەلدى.
ءبىزدىڭ كوشباسشىمىزدىڭ قىزمەتى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى تۋرالى شەشىم قابىلداۋدا قۇندى اكتيۆ بولىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ استانا قالاسىندا سامميت وتكىزۋ تۋرالى كەلىسىلگەن شەشىمىنە دە جاعداي جاسادى.
الدا تۇرعان استانا ءسامميتىنىڭ حالىقارالىق ساياسي كۇنتىزبەدە ايتۋلى وقيعا بولا وتىرىپ, قازىرگى زاماننىڭ پروبلەمالارى مەن قاۋىپ-قاتەرلەرىن شەشۋ ىسىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوساتىنىنا ەش كۇمان جوق.
ال قازاقستاندىقتار, ءسوز جوق, ءوز پرەزيدەنتى ءۇشىن, ءوز ەلى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىنە بولەنۋدە.
نۇرلان نىعماتۋلين, “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
بۇل تانىعاندىق عانا ەمەس, مويىنداعاندىق تا
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ەلىمىزدىڭ توراعالىق ەتۋى تۋرالى شەشىم قابىلدانعاندا, ونى ءبىزدى باسقالاردىڭ تانىعاندىعى, باعالاعاندىعى دەپ قابىلداعانبىز. شىنىندا دا, مۇنداي ۇلكەن سەنىم كوپ ەلگە جۇكتەلە بەرمەيدى جانە ونداي جاۋاپتى ىسكە كوپ ەل تاۋەكەل ەتە دە المايدى.
ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەنىنە دە جارتى جىلدان استى. ءبىراز شارۋانىڭ باسى قايىرىلدى. وسىناۋ ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسۋ, ءۇن قاتىسۋ جاندانا ءتۇسكەنى داۋسىز. بۇعان جاقىندا الماتىدا وتكەن ۇيىمعا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ءسامميتى ايقىن مىسال بولا الادى. سونداي-اق, ەقىۇ توراعاسى رەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋعانستانداعى جاعدايعا, اسىرەسە قىرعىزستانداعى ساياسي داعدارىسقا بايلانىستى باستاماشىلىق قادامدار جاسادى.
سونىمەن بىرگە ۇيىمعا توراعا ەل ەقىۇ-نىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جانداندىرۋ قاجەتتىگىن تەرەڭ اڭعارىپ, قوردالانعان ءبىرشاما وزەكتى ماسەلەلەردى جوعارى دەڭگەيدە تالقىلاۋدى – ەقىۇ سامميتىن وتكىزۋدى ۇسىندى. ۇسىنىس قابىلداندى. بۇل جونىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ مالىمدەمەسىندە جان-جاقتى ايتىلعان.
وسى جەردە مەن ءبىر نارسەگە توقتالعىم كەلىپ وتىر. ەقىۇ-عا ءبىراز ەل توراعا بولىپ جاتىر. ءبىراق سوڭعى 11 جىلدا ولاردىڭ ەشقايسىسىندا سامميت وتپەگەن. ولار تاراپىنان ۇسىنىس بولدى ما, جوق پا, ول جاعى بىزگە بەلگىسىز, بولعان كۇندە دە كەيبىرەۋىنە مۇنداي ۇلكەن ءىستى سەنىپ تاپسىرۋ دا وڭاي ەمەس. ءبىز ۇسىنىس جاسادىق. ۇسىنىسىمىز قابىلداندى. بۇل ءبىزدىڭ توراعا رەتىندەگى جۇمىسىمىزدى جوعارى باعالاعاندىق, مۇمكىندىگىمىزدى مويىنداعاندىق.
ءبىز مۇنىڭ ءبارىن ەلىمىزدىڭ ءۇلكەن ابىرويى سانايمىز, ماقتانامىز دا. وسى رەتتە كەيبىرەۋلەردىڭ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعا بولۋىنا, كەيىن سامميت وتكىزۋىنە قارسى بولعانىنا ەرىكسىز تاڭداناسىڭ. ولار وزدەرىنشە ەلدە دەموكراتيانىڭ دامۋى ءۇشىن كۇرەسەمىز دەگەندى ايتادى. ەلىنىڭ ابىرويىنىڭ وسكەنىنە قۋانبايتىنداردىڭ پەيىلىنە كۇمانداناسىڭ.
سامميت وتكىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, ول ابىرويلى مىندەت پەن ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. مۇنداي سىننان ەلىمىز ابىرويمەن وتەتىنىنە ەشقانداي كۇمان دا جوق.
نۇرلان سەيدىن, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى.