دانا تابيعات جەر اتتى ءتىرشىلىك بايتاعىندا عاجايىپ ۇيلەسىمدەر پاتشالىعىن ورناتقان. سولاردىڭ ءبىرى جانە بىرەگەيى – پلانەتامىزدىڭ كوگىلدىر القاسى. ءومىر القاسى! ول پلانەتا بايتاعىندا جەرورتا, قارا, كاسپي, ارال تەڭىزدەرى, بالقاش كولى سەكىلدى كەلىستى, داڭعايىر تىزبەك قۇراپ جاتىر. جەردەگى فەرداۋىستاي وسى, ماعىنالى-ءماندى الاپ – ميلليونداردىڭ ءومىر كەپىلى, ءتىرشىلىكتىڭ مايەكتى ءورىسى. سول تىزبەكتىڭ ەڭ سىندى تۇسىندا كوز قۋانتىپ, كوڭىل تولتىرىپ ارال تەڭىزى شالقىپ جاتۋشى ەدى...
جارتى عاسىرعا جۋىق, ەكولوگيالىق اپات شەڭگەلىنە تۇسكەن ارال ۇستىندە, جاڭا تاريحىمىزدا, الەم نازارىن اۋدارعان, حالىقارالىق اۋقىمداعى ءۇش كەزەڭدىك وقيعا بولدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى: قىزىل يمپەريا تۇندىگى استىندا, اقپاراتتىق قاپاستا تۇنشىققان ارال تەڭىزى اقيقاتىن ببۇ-نىڭ بيىك مىنبەرىنەن ەلباسىمىز ايداي الەمگە پاش ەتتى. ەكىنشىسى, 1993 جىلدىڭ ناۋرىزىندا پروبلەماعا ىرگەلەس بەس ەل باسشىلىعىن قىزىلوردا سامميتىنە قاۋىشتىرىپ, حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ كەڭەسى, حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىن قۇرۋدى جۇزەگە اسىردى. ءۇشىنشىسى, جاڭا مىڭجىلدىق باسىندا ەلباسىمىز “كىشى ارال” يدەياسىن تەڭىز الابىنداعى باۋىرلاس ەلدەر الدىندا دالەلدەپ, ماقۇلداتىپ, قورعاپ شىقتى. وسى وقيعالاردىڭ قاتارىندا ارال ەكولوگياسى تۋرالى زاڭ, ۇكىمەتتىڭ ءتۇرلى باعدارلامالارى سياقتى ەل اۋقىمىنداعى ەلەۋلى وقيعالار دا از ەمەس ەدى. بۇل باستامالار اراسىندا, بايقاعانعا, ساباقتاستىق, بىرىزدىلىك, تەرەڭ قيسىندار بار.
عالامدىق پروبلەمانىڭ اۋقىمدى شەشىمىن الەمنىڭ ىزگى كۇشتەرى ءالى تابا الار ەمەس. بۇل, ايتسە دە, شاراسىزدىق پەن دارمەنسىزدىك دەگەنگە جەلەۋ بولماسا كەرەك. ەلىمىزدىڭ ارال ۇستىندەگى جاعدايدى وڭالتۋعا دەگەن تالماس ىزدەنىسى – وسى جولداعى ناقتى ءىس-قيمىل قادامدارى. كوپ جىلدىق جۇرتشىلىق تىلەگىنەن تۋعان, ادامداردىڭ وي, نيەت, ۇسىنىستار كۆينتەسسەنتسياسى ىسپەتتى سونداي تاعى ءبىر باستاما عاسىر باسىندا ومىرگە كەلگەن. ول – قازاقستان قاجىرلى تۇردە قولعا العان ساراتس (سىرداريا ارناسى جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىگىن ساقتاۋ) جوباسى ەدى.
ەركىندىك العان باۋىرلاس ەلدەردىڭ جاڭا تاريحىندا كوپتەگەن يگى وزگەرىستەر جۇزەگە اسسا دا, قاسىرەتتى ارالعا دەگەن كوزقاراس كوپ اسا ءوزگەرمەي قالعان جايى بار. بۇلاي دەۋگە سەبەپ: ءامۋ-سىر الابىنداعى ەلدەر ۇستانىمىنا تاعدىرى تىم تاۋەلدى ارال باسىندا قانشاما يماندى سوزدەر اعىنى اعىل-تەگىل ءتوگىلگەنىمەن, كەشەگى كەڭەس زامانىنداعى دۋشارلىقتان سول تەڭىز ءبىر ارىلىپ شىققان ەمەس. تاڭعالارلىق جاعداي: ءدۇمدى ساياساتىن توقپاق ەتكەن سوناۋ تەمىر جۇدىرىقتى ورتالىق جوق; ادامدار مەن ۇلىستار يماندىلىق باستاۋلارىنا ورالدى; جەر-سۋىنىڭ يەلىگى ءوز قولدارىنا ءتيدى; ءوز يگىلىگىنە جاناشىرلىق جاسايتىن ىزگى مۇمكىندىكتەرگە جەتتى. بىراق تۇراننىڭ كوگىلدىر جانارى, ورتالىق ازيانىڭ سالقىن ساباتتى ايدىنى سول باياعى قاسىرەتىندە توقتاۋسىز وشە بەردى. ارال جەر بەتىنەن جويىلۋعا كەلدى. ەندى كىم كىنالى؟! ء(بىر زاماندا “تابيعاتتىڭ بەرمەسىن تارتىپ الامىز!” دەگەن سوراقى ۇران بولىپ ەدى-اۋ...)
بۇگىنگى ارال ەندى ورتالىق ازياداعى يماندىلىق پەن مادەني دەڭگەيدىڭ قاپىسىز ينديكاتورى سياقتى كورىنەدى.
قازاقستاندىق ساراتس جوباسى وسىنداي احۋالدا, تەرەڭ ومىرلىك قيسىنمەن دۇنيەگە كەلىپ ەدى. سىرداعى ەلىمىزدىڭ ۇلەستى سۋىمەن, ونداعى ەكولوگيا-تەڭىز-تابيعات سىباعاسىمەن, ىشكى رەزەرۆىمىزدە ۇنەمدى جولدار ىزدەستىرۋمەن, ەڭ بولماسا, سولتۇستىك ارال ايدىنىن ساقتاپ قالۋ كەرەك! تەڭىزدى ەكىگە بولگەن كوكارال-بايان وتكەلەگى وسىعان سۇرانىپ-اق تۇر... سول جەردە 2004 جىلى “كوكارال” بوگەتىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. 15 جىلداي ۇسىنىلىپ, حالىقتىق قۇرىلىس تۇرىندە تالاي نۇسقاسى سالىنىپ, تالاي اپاتتارعا دۋشار بولعان يدەيا مەملەكەتتىك, وركەنيەتتى دەڭگەيدە قولعا الىندى. ۇزىنى 13 شاقىرىم, بيىكتىگى بالتىق جۇيەسىمەن 44 مەتر الىپ نىسان 3 جىلدا ءبىتتى. 4-5 جىلدا تولادى دەپ جوبالانعان ايدىننىڭ كەنەرەسىن سۋ ءبىر عانا قىستا (!) شىرەپ شىعا كەلدى. ەڭ باستىسى, وسى بەينەتتەن كۇتىلگەن زەينەت شاش-ەتەكتەن بولدى: ارالدىڭ تابيعاتى جۇمساردى, ەكولوگيا تاۋىرلەندى; ەلدىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتى تۇزەلدى; ارالدىقتار ءوزىنىڭ اتا كاسىبىمەن قاۋىشىپ, باراقات تاپتى. بولاشاق مۇنان دا جارقىن يگىلىكتەر اشقانداي – جوباداعى تەڭىزدىڭ ەكىنشى كەزەگى 46 م., بولاشاعى ونان دا بيىك نۇسقادا بەلگىلەنگەن ەدى. بىراق... سوڭعى جىلدارى ءىس پەن جوبا باسىنداعى جاۋاپتى ادامدار سونداي ءۇمىتتى, اڭساۋلى باعىتتان اۋىتقىپ, “سارىشىعاناق” دەگەندى قاۋزاپ كەتتى.
حالىق ءوزىنىڭ جۇدەۋ ۇمىتىمەن, سورتاڭ جاعالاۋدا قالا بەرەتىنگە ۇقسادى.
“سارىشىعاناق” – سوناۋ كسرو-نىڭ اۋمالى-توكپەلى ۋاعىندا, اقشا قۇنسىزدانىپ, الىپ يمپەريا پىشىراي باستاعان تۇستا ومىرگە كەلگەن امال. ول پروبلەمالى ولكەنىڭ “قاسبەتىن اكتەپ”, كوزگە تۇسەر جاعىن جىلتىراتىپ قويۋعا عانا ەسەپتەلگەن سول كەزگى ساياساتتىڭ جاۋىردى جابا توقىعان جارتىكەش ءىسى ەدى. جاڭا تاريح ول ءتيىمسىز ىسكە ءوز ۇكىمىن ايتتى. ءورىستى جارالاپ, ونسىز دا ەكولوگيا ءزىلى تۇسكەن ولكەگە جامان تىرتىق سالىپ, حالىقتىڭ 15-18 ميلليون سوم اقشاسىن جەلگە شاشىپ ۇلگەرگەن قۇرىلىس توقتاتىلدى. دەر كەزىندە توقتاتىلعان سول باسسىزدىق قايتىمىن ەل ءالى كۇنگە ريزا سەزىمدە ايتادى. سول “سارىشىعاناققا” تاعى دا قارجى جۇمساپ, جاڭا دەم بەرۋشىلەردىڭ بۇگىنگى تاريحي-يماندىلىق ءپالسافامىزداعى ەسكى جىرى تۇسىنىكسىز. 2009 جىلى ناۋرىزدا وتكەن قوعامدىق تىڭداۋدا قىزىلوردا جۇرتشىلىعى بۇل نۇسقاعا تۇبەگەيلى قارسى بولدى. بىراق ءىس باسىنداعىلار قوعامنىڭ نەگىزدى پىكىرىن قۇلاققا ىلمەي, ءوز تۇعىرلارىن قايتالاۋمەن بولدى: الەمدىك داعدارىس – سولتۇستىك ارالعا قارجى جوق دەپ ءبىر قورقىتتى; سىردىڭ سۋى كىشى تەڭىزگە جەتپەيدى دەپ تاعى ءبىر ۇبىجىك شىعاردى; قۇجاتتاردى “كىشى ارالعا” بەيىمدەۋ ءۇشىن كەمى ءبىر جىل ۋاقىت كەرەك دەپ جانە ءبىر ءۋاج ايتتى. قاراپ وتىرساق, سونان بەرى دە 17 ايعا (!) قاراپتى...
ەل كوكەيىندە كوپ كۇتىلگەن جاقسى لەپەس بيىل كوكتەم قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى ب.قۋاندىقوۆتىڭ اۋزىمەن ايتىلدى: “سارىشىعاناق” يدەياسى ەل-جەرگە ءتيىمسىز نۇسقا; جوبانىڭ 2-ءشى كەزەڭىنە بولىنگەن قوماقتى قارجىنى توگىپ-شاشپاي كەلەشەكتى “كوكارالدى” كوتەرۋگە سالۋ كەرەك!..” اقيقات بىزگە وسىلاي بەت بۇردى. دالىرەگى, ءبىز اڭساۋلى اقيقاتقا وسىلاي جاقىنداعان سياقتىمىز. ارينە, ايماق باسشىسى شەگەسى تەرەڭ قاعىلعان “سارىشىعاناق” جولىن توقتاتىپ, ەل-جەر تىلەگىندەگى “كىشى ارالعا” ىنتا ارناسىن بۇرعاندا, ۇلكەن تاۋەكەل, شەشىمدى قادامعا بارىپ وتىر. ادام دا, تابيعات تا بۇعان تىلەكشى, بىراق, سونشا اقشا جۇمساپ, ءتۇرلى نەگىزدەۋلەر مەن تۇساۋكەسەرلەردەن وتكىزىپ ۇلگەرگەن نۇسقانى توقتاتىپ, تىلەۋلى بولسا دا, تاسادا قالعان يگىلىكتى “كوكارال” يدەياسىن دەمەپ, جولعا سالۋ وڭاي مىندەت ەمەس ەدى.
ءسوزىمىز ءادىل بولۋى ءۇشىن ەكى ارانى ءبىرشاما سارالاپ كورەلىك. قايتەرسىڭ, يماندىلىقپەن قاۋىشىپ, يگى وركەنيەتكە بەت بۇردىق دەگەن ءححى عاسىردا ۇلكەن ارال, اقىرى, جەر بەتىنەن ءوشىرىلىپ تىندى. ەندى, انىعىندا, عالامدىق اۋقىمداعى ءۇمىت كىشى تەڭىزدە قالدى. قۇرساعى سولىڭقى كىشى ايدىننىڭ جاعاسى, ءتوسى, تەرەڭىندە لىپ-لىپ جانعان شىراقتاي, ءلۇپ-ءلۇپ سوققان جۇرەكتەي, سوناۋ ۇلى سۋدىڭ بولار-بولماس ءومىر تىنىسى ساقتالىپ قالعان ەدى. جاراتۋشى-بولمىس, وسىلايشا, ءوزى قازاقستان بەتكە كوكارال تۇبەگى, بەرگ بۇعازىمەن سول قايران ارالدىڭ قايتالانباس جادىگەر-قاسيەتىن امان-ەسەن ساقتاپ قالۋ ميسسياسىن ۇسىنىپ تۇر ەمەس پە!.. مىنە, وسىنى ۇعىنىپ-پايىمداۋ ءبىزدى كوشەلىلىك جولىنا باستايتىن پاراسات تۇعىرى بولماق.
ارال اۋدانىنىڭ 70 پايىز شاماسىندا حالقى (ارال قالاسىن قوسا) “كىشى ارالدىڭ” ەجەلگى جاعالاۋىندا, اتاقونىس, اتا مازارىن قيماي, كوپ ۋاقىت ءۇمىت سوزىپ, تەڭىزىن كۇتىپ وتىر. بۇل جاعالاۋدا بوگەن, كونەبوگەن, قاراشالاڭ, قاراتەرەڭ, اقباستى, اقەسپە, تاستۇبەك جانە مەرگەنساي اۋىلدارى, ارال قالاسى تۇر. ەكولوگيادان ۇدەرە كوشكەن ءبىراز اعايىن وسى جەرلەرگە جەتىپ تابان تىرەگەن. “كىشى ارال” – ەڭ الدىمەن سولار ءۇشىن ءومىر شارتى. سارىشىعاناق – كىشى تەڭىزدىڭ ءبىر پۇشپاعى, بۇل سۋ تولسا, ول دا ءتىرىلەدى. ال كىشى تەڭىز – بۇكىل ارالدىڭ وننان ءبىر ايدىنى. وعان جاراتىلىس ۇلكەن ارالدىڭ كەشەندى تابيعاتىن بەرگەن. بۇل باقيعا بەت بۇرعان ارالدىڭ قايتالانباس تىرشىلىك ءدۇنيەسىن ەرتەڭگە ساقتاپ قالا الاتىن عاجاپ مۇمكىندىك. مۇنداعى تەڭىز ت ۇلىگىنىڭ ىشىندە اتاقتى ارال قايازى, بەكىرەسى, البىرتى, شومەيكەسى جانە تاسپا شالاڭى سياقتى, وزگە الەمنىڭ ەش جەرىندە كەزدەسپەيتىن كەرەمەتتەر بار. مۇنداي جادىگەردى سارىشىعاناق ساقتاپ قالا المايدى.
“كوكارالدا” ىرگەسى كوتەرىلىپ, يگى ناتيجەسىن بەرگەن سەنىمدى نەگىز تۇر. ول بەتكە جول, ەلەكتر جەلىسى تارتىلىپ, جۇمىسشىلار قىستاعى سالىنعان. بوگەتتىڭ وڭتۇستىك-باتىس ايماقتاعى ەكونوميكالىق, ستراتەگيالىق ءرولى اسا زور. ال, الگى “سارىشىعاناققا” سوندايلىق قىمبات كوممۋنيكاتسيانى تىڭنان سالۋ كەرەك. ماڭىندا ەل جوق قۇلاتۇزدەگى نىساندا ەلەۋلى ەكونوميكالىق, ستراتەگيالىق ماڭىز دا بولمايدى. بۇل بوگەتتە كەمە وتكىزەتىن شليۋز ورناتۋ, شىعاناق سۋىن تۇشىتۋ نيەتتەرى تىم شىعىندى جانە ەل-تابيعاتقا قاتەرلى ەكسپەريمەنت بولۋى مۇمكىن. مىسالى, كاسكادتى شليۋز تەڭىزدىڭ تابيعي تىرشىلىگىنە ۇلكەن نۇقسان كەلتىرەتىن قۇرىلعى بولماق. ول جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن ۇنەمى قۋات كوزىن, قىستا كۇتۋ, جازدا پايدالانۋ سياقتى تۇراقتى قىزمەت شىعىنىن قاجەت ەتەدى. ال اششى سۋلى ەجەلگى تەڭىز شىعاناعىندا تومەنگى سىردىڭ “اۋىر” سۋىمەن تۇششى كول جاسايمىن دەۋ – ەكولوگيا مەن تىرشىلىككە قاۋىپتى تاۋەكەلگە بارۋ... مۇنداي ارتىق “باس اۋرۋىنىڭ” نە كەرەگى بار؟!. جانە, “سارىشىعاناققا” بولا قامباش سياقتى رەليكتى كولدەن ارنا قازىپ, ونىڭ تابيعاتىن بۇزۋ دا ماقۇلدارلىق ءىس ەمەس... تارازىنىڭ ەكى باسىنداعى “كىشى ارال” – “سارىشىعاناق” نۇسقالارىندا وسىنداي ءپرينتسيپتى كەرەعارلىقتار بار.
سۋ ماسەلەسى. مامانداردىڭ شەكتەۋلى-كەپىلدى ەسەبىنە قاراماستان, سىردا تەڭىزگە جەتىمدى سۋ بار دەپ باتىل ايتۋعا بولادى. اسىرەسە, داريانىڭ قىسقى اعىنى تولىمدى. (مامان ەسەبىن بۇزا تولعان “كىشى ارال” مىسالىن ەسكە الايىق.) كۇنى بۇگىن دە (سوڭعى بىرنەشە جىل!) “كوكارالدان” ۇلى تەڭىز سورتابىنا جۇزدەگەن ميلليون تەكشەمەتر سۋ قۇلاپ جاتىر. سول سۋمەن مىڭداپ, ميلليونداپ بالىق كەتىپ, كەرى قايتا الماي ول قىرىلىپ جاتىر... “كىشى ارال” ىشكى رەزەرۆىمىزدەن سۋ ۇنەمدەۋ ماقساتىن دا ايقىنداۋشى فاكتور بولادى. داريا سۋىن پايدالانۋدا ەكولوگيالىق مادەنيەتكە ىنتالاندىرادى. 1993 جىلعى قىزىلوردا سامميتىندە قابىلدانعان سۋ ءبولۋ شارتى سونى كۇش الادى. جانە “كوكسارايدىڭ” سۋ رەتتەۋشى رولىنەن ۇلكەن يگىلىك كۇتىلەدى. ”كىشى ارال” مەن “كوكساراي”, ءتۇبى, ءبىر ۇيلەسىمدە بولادى دەگەن ءۇمىت زور. قازاقستان, ءسىبىر سۋلارىن وڭتۇستىك ولكەلەرگە جەتكىزۋ ماسەلەلەرى دە كۇن تارتىبىنە قويىلىپ كەلەدى... سولتۇستىك ارالدىڭ سۋ ەسەبىندە تاعى ءبىر-جار جايتتى ەسكەرۋ كەرەك: بۇل ايدىندا, ءوڭتۇستىككە قاراعاندا, بۋلانۋ از, جاۋىن-شاشىن باسىمداۋ. باتىس شىڭداردىڭ شولاق ساي, وزەنشە, بۇلاقتارى, ىرعىز-تورعايدىڭ جەر استى اعىندارى – ەسەپكە الىنباعان تاعى ءبىر “كىرىس كوزدەرى” بولماق.
“كوكارالدى” كوتەرۋ, ارينە, قوماقتى قارجى تالاپ ەتەدى. قارجى نەگىزىن ساراتس-2 كەزەگىندە “سارىشىعاناققا” ەندى “شاشىلمايتىن” اقشا قۇراۋعا ءتيىس. جانە بۇل يگى باستاماعا ۇكىمەتىمىزدىڭ ەلەۋلى قولداۋى بولاتىنىنا سەنىم مول. مىسالى, “كوكساراي” بوگەتىنىڭ (45 كم.) ۇشتەن بىرىنەن ءسال عانا اساتىن “كوكارال” توسپاسىنىڭ (17 كم.) كەلەشەك ماڭىزى مەن قايتارىمى سۋ رەتتەگىشتەن كەم بولماسا كەرەك. بۇل ورايدا جوعارىدا كەلتىرىلگەن يگى ۋاجدەرگە نە قوسۋعا بولادى؟ “كىشى ارال” سۋىنىڭ جيەگى بالتىق جۇيەسىندەگى 50-53 مەتر دەڭگەيگە كوتەرىلسە, جەرىمىزدە سارىشىعاناقتان 5 ەسە ۇلكەن تەڭىز پايدا بولادى. بالىق اۋلاۋ كولەمى 3-4 ەسە كوبەيەدى. ولكەنىڭ ەكولوگياسى كوپ جاقسارىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتى ارتادى. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ باتىس ايماعىن ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ساربۇلاق سۋ كوزى قۋات الادى. اقتوبە وبلىسىنىڭ شىعىسى مەن وڭتۇستىگى, قوستاناي وبلىسىنىڭ وڭتۇستىگى, قاراعاندى وبلىسىنىڭ باتىس ايماقتارى, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكولوگيالىق ءزىل استىنداعى ۇلكەن وڭىرىنە سولتۇستىك ارالدىڭ تىكەلەي اسەرى سەزىلەدى. ارقانىڭ ەگىستى القاپتارى, ءۇستىرت-بەتپاقدالا, تاۋلى ولكەلەر كليماتىندا وڭ وزگەرىس كۇتىلەدى. كىشى تەڭىزدىڭ كۇتۋلى دەڭگەيىندە, شالعايداعى قۇلاندى اۋىلى ىرگەسىندەگى تۇششىباس شىعاناعىنا “كوكارالدان” سۋ جەتىپ, ۇلكەن ارالدىڭ دا ءبىر ايدىنى قايتا تولا باستاۋى مۇمكىن.
ارالدىڭ وننان ءبىر ايدىنى, 6000 شارشى شاقىرىمدىق “كىشى ارال” – ورتالىق بالقاش, ىستىقكول سەكىلدى ۇلكەن سۋ بولادى. جۇرتشىلىق قايتا قاۋىشقان تەڭىزىمەن ەندى زاماناۋي الەۋمەتتىك-ەكولوگيالىق ءفالسافا ۇستانار بولار. قاتىباس تۇتىنۋشىلىق نيەتتەردەن مادەنيەتتى تۇردە ارىلۋ شارت. (تەڭىز ۇستىندە سونداي تۇتىنۋشىلىق ارەكەت ءالى ورىن الىپ وتىر.) اسپانى شاعىرماق ءشولدى ولكەنىڭ تەڭىزى بىرەگەي كۋرورتتى-تۋريستىك كەشەن بولا الادى. ەرەك تابيعات, ىڭعايلى جاعرافيالىق ورنالاسۋ, بالىق, ەت, شۇبات, قىمىز سياقتى جەڭسىك اس وسىعان وزىندىك رەڭك بەرەدى... بۇرماسىز ارال ەجەلگى سۇردەكتەردىڭ, سان تاراۋ جولداردىڭ, بولاشاقتى “باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي” كۇرە جولىنىڭ ناق بويىندا جاتىر... بالكىم, سونداي كەلەشەك ءۇشىن, قاجەت بولسا, ساراتس جوباسىنىڭ 3-ءشى كەزەگىن دە ويلاستىرۋ ارتىق بولماس؟..
جاڭا بەتبۇرىس العاشقى رەتتە رەسپۋبليكا پارلامەنتىندە, ەل ۇكىمەتى دەڭگەيىندە تۇسىنىستىك تاپتى. ەندى مەملەكەت دەڭگەيىندەگى قولداۋ, ەلباسىنىڭ قامقور ءسوزى كۇتىلىپ وتىر.
الىپ تەڭىزدىڭ اۋقىمدى ايدىنىن ادام قولىمەن كوتەرۋ – ادامزات تاريحىندا مىسالى از, بالكىم, بولماعان وقيعا. بۇل جاعداي قۋاتى مەن يماندىلىعى ءبىر ءورىم بوپ ورىلگەن ەلىمىزدىڭ نۇسقالى ونەگەسى. ارال پروبلەماسىنا قاتىسى بار, ىرگەلەس ەلدەردىڭ بىردە-ءبىرى مۇنداي باتىل قادامعا ءالى بارا العان ەمەس.
سولتۇستىك ارالدىڭ اۋقىمدى ايدىنىن كوتەرۋ يدەياسى ەلباسىمىزدىڭ قاجىرلى باستاماسىمەن ومىرگە كەلدى. وسى يگى باستامانىڭ كەلەشەگى دە ەلباسىمىزدىڭ ءجىتى, ىنتالى نازارىندا.
ءۇمىتى ويانعان تەڭىزىن كۇتۋ حالىققا كەرەمەت سەنىم مەن وپتيميزم بەردى. جۇرتشىلىق ىزگى ماقسات توڭىرەگىنە ۇيىستى. جارتى عاسىرداي ەكولوگيا سىنىنا شىداعان اعايىن ءۇمىت جەلكەنىن كوتەرگەن كوك تەڭىزىن, جاقسى تىلەكتە, ەندى قانشا ۋاقىت بولسا دا كۇتۋگە پەيىلدى.
سايلاۋباي جۇباتىر ۇلى, جازۋشى. قىزىلوردا.