«اركىم ءوز زامانىنىڭ پەرزەنتى» دەگەن قاعيدات بار. نەگىزىنەن دۇرىس ءسوز. بىراق زامانىنىڭ نوقتاسىنا باسى سىيمايتىن, شىعارماشىلىق قۇدىرەتىمەن ادامداردىڭ ساناسىنا, ۇستانعان قۇندىلىقتارىنا پارمەندى اسەر ەتكەن ەرەكشە جاندار بار ەكەن. بۇلار – ناعىز تۇلعالار.
ۇلتتىق تاريح عىلىمىنىڭ تاماشا تۇلعاسى كەڭەس نۇرپەيىس ەدى. ول ءتوتاليتاريزمنىڭ كەرمەك ءدامىن ءسابي شاعىنان تاتىپ ءوستى. 1935 جىلعى 15 ناۋرىزدا رايىمبەك اۋدانىنىڭ ساتى اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن كەڭەس ءۇش جاسقا تولار-تولماستان اكەدەن ايىرىلدى. «حالىق جاۋى» ايىپتاۋىمەن ۇستالعان نۇرپەيىس سول كەتكەننەن مول كەتتى. 17 جاستان اسقانشا بالالار ۇيىندە, مەكتەپ-ينتەرناتتا وتكەن جىلدار كەڭەستىڭ ماڭدايىنان سيپاي قويمادى.
قيانات پەن ادىلەتسىزدىكتى باستان از كەشپەسە دە, ول ومىرگە قۇلشىنىسىنان, جاقسىلىققا سەنۋدەن ءبىر ساتكە كوز جازباي ەسەيدى. 1952 جىلى مەكتەپتى بىتىرىسىمەن قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسۋى ومىرلىك كاسىبىن قاپىسىز تاڭداعانى ءارى تۋما تالانتىنىڭ كوزىن اشۋعا جاساعان ءساتتى قادامى ەدى.
ەڭبەك جولىن ءوزى وقىعان فاكۋلتەتتە ۇستازدىقپەن باستاعان ك.نۇرپەيىس 1958 جىلى قازاقستان عىلىم اكادەمياسى قۇرامىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنا جۇمىسقا اۋىسىپ, 2007 جىلى 9 جەلتوقساندا دۇنيەدەن وزعانشا تابان اۋدارماي وسى ۇجىمدا الەۋمەتتىك-كاسىبي كەمەلدەنۋدىڭ بەل-بەلەستەرىنەن ءوتتى. ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي ەكى ءداۋىردىڭ كۋاسى بولۋ ماڭدايىنا جازىلعان ەكەن.
وتكەن عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارى ورتاسىندا قازاقستانداعى قوعامدىق-ساياسي جانە مادەني-عىلىمي احۋال ۇلكەن وزگەرىستەرگە تۇسكەنى بارشاعا بەلگىلى. حرۋششەۆتىك «جىلىمىق», جەكە باسقا تابىنۋدى سىناۋ, «حالىق جاۋلارىنىڭ» اقتالۋى, قوعام ءومىرىن دەموكراتيالاۋعا تالپىنىس – ءبارى قازاق زيالىلارىنا وڭتايلى اسەر ەتىپ, كاسىبي جانە ازاماتتىق بەلسەندىلىگىن ارتتىردى. بۇل ورلەۋ ستۋدەنت جاستاردى دا قامتىماي قالمادى. ازىن-اۋلاق شىعارماشىلىق ەركىندىكتىڭ ءدامىن تاتقان ولاردىڭ ءبىرازى كەيىندە ەل تانىعان تۇلعاعا اينالدى, ارا-تۇرا «الپىسىنشىجىلدىقتار» دەپ ايدارلايتىنىمىز جانە بار. ۇلتتىق تاريح عىلىمىندا «الپىسىنشىجىلدىقتاردىڭ» الدىڭعى لەگىندە كەڭەس نۇرپەيىس تۇردى. ءبارى ەڭبەكپەن كەلدى.
1958-1965 جىلدارى كىشى عىلىمي قىزمەتكەر, 1965-1976 جىلدارى اعا عىلىمي قىزمەتكەر, 1976 جىلدان ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولسا, 1989 جىلى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, 2003 جىلى تولىق مۇشەسى (اكادەميك) قاتارىنا سايلاندى. 1963 جىلى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتاعىن يەلەندى. 1973 جىلى 38 جاسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاندى.
جالپى, 1965-1975 جىلدار ارالىعىن قازاقستان تاريحى مەن تاريحشىلارىنىڭ «التىن ونجىلدىعى» دەسە بولعانداي. تاپ سول ارالىقتا الدىڭعى تولقىن – ا.نۇسىپبەكوۆ, س.بەيسەمباەۆ, ب.تولەپباەۆ, گ.داحشلەيگەر, ت.بالاقاەۆ ىرگەلى مونوگرافياسىن جازىپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. ىلە-شالا بۇلاردىڭ قاتارىنا بولاشاق اكادەميكتەر م.اسىلبەكوۆ, ك.نۇرپەيىس, م.قوزىباەۆ, ر.سۇلەيمەنوۆ قوسىلدى. قازاقستان تاريحىنىڭ بەس تومدىعىن دايارلاۋ قولعا الىندى.
ءيا, كەڭەس نۇرپەيىس شىن ماعىناسىندا قازاق وقىعاندارىنىڭ جاڭا بۋىن وكىلى. بالالىق شاعىندا تاعدىر تاۋقىمەتىن از كورمەگەن ول الدەكىمدەر ءتارىزدى ومىرگە وكپەلەۋدى, جان بالاسىنا سەنبەۋدى بويىنا دارىتپاي, اينالاسىنداعىلارعا, اسىرەسە كەيىنگى جاستارعا شەكسىز قامقور ىقىلاس-نيەتىن سىيلاۋمەن دۇنيەدەن ءوتتى. سويلەگەن سوزىنەن, نۇرعا تولى جۇزىنەن, ۇلكەنگە قۇرمەتىنەن ۇلتىمىزعا ءتان قاراپايىمدىلىق, ناعىز زيالىلىق لەبى ەسىپ تۇراتىن. قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىم سالالارىنان, ادەبيەت پەن ونەردەن كەمەل دايارلىعى ءتانتى ەتۋشى ەدى. كەڭكەڭنىڭ وسىناۋ بولمىس-ءبىتىمى عىلىمي ەڭبەكتەرىندە دە جىبەكتەي توگىلىپ تۇر. توتاليتاريزم تۇسىندا بولشەۆيك ۆ.كۋيبىشەۆ تۋرالى جازعاندارىندا دا, «قازاقستاننىڭ شارۋالار سوۆەتى» مونوگرافياسىندا دا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا جاريالاعان «الاش ءھام الاش وردا» كىتابىندا دا ايگىلى عالىمنىڭ كەڭ پەيىلى, اسىرا ماداقتاۋدان, جەر-جەبىرىنە جەتە عايباتتاۋدان اۋلاق مىنەزى, تانىم تۇڭعيىعىنا بويلاعان ەڭبەكقورلىعى تايعا تاڭبا باسقانداي مەنمۇندالاپ كورىنەدى.
عىلىم دەگەن شىڭنىڭ ەتەگىندە جۇرگەندە دە, اسقار بيىگىنە كوتەرىلگەندە دە ك.نۇرپەيىس اسىپ-تاسۋدى بىلگەن ەمەس. شىعارماشىلىق ىزدەنىستى ومىرلىك بولمىس-بىتىمىنە اينالدىردى. وسى قاسيەت «قازاق سسر تاريحىنىڭ» اكادەميالىق بەستومدىعىن دايارلاۋ جانە جاريالاۋ تۇسىندا ايرىقشا كوزگە ءتۇستى. 1917-1937 جىلداردى قامتىعان ءتورتىنشى تومنىڭ رەداكتسيالىق القاسىنا كىردى, 100 بەتكە جۋىق 2-تاراۋدى ءبىر ءوزى جازىپ شىقتى. جانكەشتى ەڭبەك زايا كەتپەدى – 1982 جىلى ا.نۇسىپبەكوۆكە, گ.داحشلەيگەرگە, ءا.مارعۇلانعا, ك.اقىشەۆكە, ب.ابىشەۆاعا, ك.نۇرپەيىسكە قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى.
كەڭكەڭنىڭ عىلىمي تالانتى تاۋەلسىزدىك تۇسىندا مول جەمىسىن بەردى. الاش قوزعالىسى مەن ونىڭ قايراتكەرلەرى, تاريحناماسى مەن دەرەكتەرى جايلى زەرتتەۋلەرى, ورتا مەكتەپتىڭ 9 جانە 11 سىنىپتارى ءۇشىن جازعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىقتارى تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋعا, ونداعى اقتاڭداقتاردى جويۋعا, قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى شىڭداۋعا قوسىلعان مول ۇلەس ەكەنى كۇمانسىز. عالىمنىڭ قالامىنان ۇزىن-ىرعاسى 500-دەن استام عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتەر تۋدى. وسىدان 20 جىل بۇرىن 1995 جىلعى 14 ناۋرىزدا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى بەتىندە اكادەميك م. قوزىباەۆ اعامىز «كەڭەس شىققان بەلەس» اتتى ماقالاسىن جاريالاپ, «الاش ءھام الاش وردا» مونوگرافياسىن بىلايشا باعالاعان ەكەن: «اۆتور بۇل زەرتتەۋىندە قازاق حالقىنىڭ حح عاسىردىڭ باسىنداعى تاريحىن سارالاي وتىرىپ, ۇلت ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ جاڭا دەڭگەيىن, قازاق حالقىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ وسى جولداعى قىزمەتىن, قازاق مەملەكەتتىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كۇرەسىن, ولاردىڭ قيلى دا قايعىلى تاعدىرىن كورسەتەدى. كىتاپتىڭ وقىرمان جۇرتشىلىق ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە ەكەنىن ايتىپ جاتۋ ارتىق بولار». سودان بەرىدە ەڭبەكتىڭ باعاسى ارتا تۇسپەسە, ءبىر مىسقال كەمىگەن جوق.
كەڭەس اعامىز عىلىمعا جاڭادان كەلگەن جاستاردى قولداپ, قوشەمەتتەپ وتىرعاندى ۇناتاتىن. ۇزاق جىلدار بويى «قازسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ حابارشىسى. قوعامدىق عىلىمدار سەرياسى» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى رەداكتورى قىزمەتىن اتقاردى. ول ۋاقىتتا بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا جالعىز عىلىمي جۋرنال بولعاندىقتان, رەداكتسيا قورجىنىنداعى ماقالالار قيساپسىز مول ەكەنىن ايتپاي-اق ۇعىنا بەرىڭىز. سوعان دا قاراماستان, ىڭعايىن كەلتىرىپ, جاستاردىڭ دۇنيەسىن جاريالاپ جاتتى.
ك.نۇرپەيىستىڭ جەتەكشىلىگىمەن ديسسەرتاتسيا قورعاعاندار ءبىر اۋىلدى قۇراعان شىعار. ارىپتەستەرىنىڭ شاكىرتتەرىن دە جاتىرقامايتىن. كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعاپ, ودان ءارى ىزدەنىستە جۇرگەن تالاپتى جاندى «جاس پەرى» دەگەن تەڭەۋمەن ايدارلاعانىن سان رەت ەستىدىك. كەزىندە كەڭەس اعامنان «جاس پەرى» اتاعىن العان مامبەت قويگەلديەۆ, تالاس وماربەكوۆ, بۇركىت اياعان سىندى ازاماتتار ەندى وتان تاريحى عىلىمىنىڭ باسيەسىنە اينالعانىنىڭ كۋاسىمىز. ال جاراتپاعان ادامىن «اقىماق جىگىت ەكەن» دەگەن ءبىر-اق اۋىز سوزگە سىيعىزاتىن.
2007 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ك.نۇرپەيىستىڭ جەتەكشىلىگىمەن تۇركىستاندىق ىزدەنۋشى ح.تۇرسىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. زەرتتەۋ تاقىرىبى تۇركىستان اۆتونومياسىنداعى ۇلتتىق ەليتانىڭ تاريحى مەن تاعدىرى تۋرالى. ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس مەنى وپپونەنتتىككە تاعايىنداعان-تىن. قورعاۋ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا ءوتتى. كەڭكەڭدى كوپتەن بەرى كورمەگەن ەدىم. سىرقاتى قايتا مازالاپ ءجۇر دەگەندى ەستيتىنمىن. راس ءسوز ەكەن. جۇدەپ قالىپتى, داۋىسى دا باسەڭ تارتقان. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن, الماتىعا كەلەردىڭ الدىندا عانا شىققان «قازاقستان: تاريح, ءتىل, ۇلت» اتتى كىتابىمدى سىيلادىم. ءارى-بەرى اقتارىپ بولعان سوڭ, كىتاپتىڭ مازمۇنىن كورسەتىپ:
– سوڭعى جىلدارى جاريالانعان دۇنيەلەرىڭدى جۇيەلەگەن ەكەنسىڭ. ءبىرازىن گازەت-جۋرنالداردان جيناپ, ءبىر پاپكاعا تولتىرعانمىن. ونى ەندى ىزدەنۋشىلەرىمنىڭ بىرەۋىنە بەرەمىن. كادەگە جاراتسىن. استاناعا بارعاننان بەرى ەكىنشى تىنىسىڭ اشىلدى. مەن دە ءار جىلدارعى ماقالالارىمنىڭ باسىن قوسىپ ەدىم. بۇركىت شىعارادى عوي, – دەدى.
ءبىز كوپ سويلەسە المادىق. سىرقاتىنىڭ بەتى قاتتى ەكەنى, جانىنا باتاتىنى بايقالىپ-اق تۇردى. كەشكى بانكەتكە كەلمەدى. بۇل كەڭەس اعاممەن ەڭ سوڭعى جۇزدەسۋىم ەكەنىن مەن, ارينە, بىلگەم جوق.
عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى. ناعىز عىلىمي زەرتتەۋ – ماڭگىلىك قۇندىلىق. ك.نۇرپەيىس ەڭبەكتەرى حالقىمەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى. جاقىندا ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى تۇلعالى تاريحشىنىڭ 80 جىلدىعىنا وراي ارنايى كونفەرەنتسيا وتكىزدى, ءبىر تومدىق شىعارمالار جيناعىن جاريالادى. وندا 40-تان استام ماقالالارى توپتاستىرىلعان. ۇلتتىق تاريحتى ۇلىقتاۋعا ولجا سالعان تۇلعانى تانۋ باستالدى.
حانكەلدى ءابجانوۆ,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى.
الماتى.