رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتى (بۇدان ءارى – ەسەپ كوميتەتى) بيۋدجەت كودەكسىندە جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وزگە دە نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىندە بەكىتىلگەن وكىلەتتىكتەرىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 2009 جىلى باقىلاۋ جانە تالداۋ ءىس-شارالارىن جۇرگىزۋ, مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋدى جەتىلدىرۋ, ادىسنامالىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋ, ءماسليحاتتاردىڭ تەكسەرۋ كوميسسيالارىمەن اراداعى ءوزارا ءىس-قيمىلداردى نىعايتۋ, قارجىلىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ سەبەپتەرىن زەردەلەۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جالعاستىردى.
ءى ءبولىم. 2009 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن تالداۋ
ەكونوميكالىق داعدارىس ەلىمىزدىڭ ماكروەكونوميكالىق دامۋ ۇردىستەرىنە عانا ەمەس, سونداي-اق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ساندىق جانە ساپالىق اتقارىلۋ كورسەتكىشتەرىنە دە كەلەڭسىز اسەرىن تيگىزدى.
ەسەپتى جىلى ۇكىمەت رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى پارامەترلەرىن ەكى رەت ناقتىلاعان.
2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كىرىستەردىڭ 2 779,2 ملرد. تەڭگەگە ءتۇسۋى بەكىتىلگەن بيۋدجەتتى 97,7%-عا, ساۋىردەگى ناقتىلانعان بيۋدجەتتى 98,5%-عا جانە قاراشاداعى ناقتىلانعان بيۋدجەتتى 100,4%-عا ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتكەن.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىندارى ەسەپتى كەزەڭدە 3 118,6 ملرد. تەڭگەگە ورىندالىپ ساۋىردەگى ناقتىلانعان بيۋدجەتتىڭ 95,8%-ىن, ال قاراشاداعى ناقتىلانعان بيۋدجەتتىڭ 98,1%-ىن قۇراعان, بۇل رەتتە 59,4 ملرد. تەڭگە يگەرىلمەگەن.
1.1. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ اتقارىلۋىن تالداۋ
2009 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن قالىپتاستىرۋ ەلىمىزدەگى ىسكەرلىك جانە تۇتىنۋشىلىق بەلسەندىلىك تومەندەگەن جاعدايدا جۇرگىزىلدى. سونىمەن بىرگە 2009 جىلى جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ نورمالارى ىسكە اسىرىلا باستادى, سوعان سايكەس نەگىزگى سالىق تۇرلەرىنىڭ ستاۆكالارى تومەندەتىلگەن.
كىرىستەر بويىنشا تۇزەتىلگەن بيۋدجەت 100,4%-عا ورىندالدى. نەگىزگى كاپيتالدى ساتۋدان تۇسەتىن تۇسىمدەر (83,1%) مەن ترانسفەرت تۇسىمدەرى (93,6%) ورىندالماي قالعان.
ەسەپتى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ ءتۇسىمى بۇرىنعى جىلمەن سالىستىرعاندا 538,4 ملرد.تەڭگەگە نەمەسە 16,2%-عا تومەندەگەن. تۇسىمدەردىڭ ازايۋىنا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە سالىق ستاۆكالارىنىڭ تومەندەۋى سەبەپ بولدى, سونىڭ نەگىزىندە جينالعان سالىقتار كولەمى 620,4 ملرد.تەڭگەگە نەمەسە 30%-عا ازايعان. اتاپ ايتقاندا, كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ (بۇدان ءارى – كتس) ستاۆكاسى 30%-دان 20%-عا دەيىن تومەندەگەندىكتەن, بيۋدجەتكە كتس – 177,9 ملرد.تەڭگەگە, قوسىمشا قۇن سالىعىنىڭ (بۇدان ءارى – ققس) ستاۆكاسى 13%-دان 12%-عا دەيىن تومەندەپ, ول 43 ملرد.تەڭگەگە از تۇسكەن. قازاقستان اۋماعىنان اكەتىلەتىن شيكى مۇنايعا سالىناتىن كەدەندىك باج سالىعى 2009 جىلى قاڭتاردا الىنىپ تاستالعاننان كەيىن باج تۇسىمدەرى 257 ملرد.تەڭگەگە كەمىگەن.
سالىق تۇسىمدەرى بويىنشا بولجامدىق كورسەتكىشتەر, نەگىزىنەن, باستاپقى بەكىتىلگەن جوسپارلى كورسەتكىش تومەندەتىلگەننەن كەيىن, ياعني ناقتىلاۋ ەسەبىنەن 105,0%-عا ورىندالدى.
قارجى-شارۋاشىلىق قىزمەتى ناتيجە بەرمەگەندىكتەن نە بولماسا زالالدى بولعاندىقتان كتس تولەمەيتىن تولەۋشىلەر سانىنىڭ ءوسۋى سالىقتىق اكىمشىلىك جۇرگىزۋدەگى ەلەۋلى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. تىركەلگەن كتس تولەۋشىلەردىڭ جالپى سانى ىشىندە ولاردىڭ ۇلەس سالماعى 2007 جىلى دەكلاراتسيانى تاپسىرۋ كەزىندە – 72%, 2008 جىلى – 74%, 2009 جىلى – 74,6% بولدى.
سالىق ورگاندارىنىڭ قوسىمشا ەسەپتەگەن سالىقتارىن بيۋدجەتكە ءوندىرىپ الۋ تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر. 2009 جىلى كتس بويىنشا جۇرگىزىلگەن قۇجاتتىق سالىق تەكسەرۋلەرى ناتيجەسىندە 253,7 ملرد.تەڭگە قوسىمشا ەسەپتەلىپ, سونىڭ 2,9%-ى عانا بيۋدجەتكە ءوندىرىپ الىنعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا وندىرىلگەن تاۋارلارعا, ورىندالعان جۇمىستارعا جانە كورسەتىلگەن قىزمەتتەرگە سالىناتىن ققس تۇسىمدەرى جوسپارلى كورسەتكىشتەن 1,8 ەسە اسىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە 71,4 ملرد.تەڭگە اۋدارىلعان.
2009 جىلى كەدەندىك ورگاندار اكىمشىلىك جۇرگىزەتىن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىق تۇسىمدەرى 575,4 ملرد.تەڭگەنى (105,5%-دى) قۇراپ, 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 38,8%-عا ازايعان. بۇعان شيكى مۇنايعا سالىناتىن ەكسپورتتىق باج سالىعىنىڭ الىنىپ تاستالۋى, ققس ستاۆكاسىنىڭ 1%-عا قىسقارۋى, تاۋارلار يمپورتى كولەمىنىڭ 25%-عا تومەندەۋى ەلەۋلى اسەر ەتتى.
يمپورتتالاتىن جەكەلەگەن تاۋار تۇرلەرىنىڭ ولشەم بىرلىگى قۇنىنىڭ تومەندەۋ دەڭگەيى كەدەندىك ورگاندار تاراپىنان باقىلاۋدىڭ جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن كورسەتەدى.
بۇرىنعى جىلمەن سالىستىرعاندا تولەمدەر 18,7%-عا تومەندەگەن تۇستا, يمپورتتالاتىن تاۋارلارعا سالىناتىن ققس تۇسىمدەرىنىڭ بولجامى 103,5%-عا ورىندالعان.
سوڭعى بىرنەشە جىلدا تۇڭعىش رەت, 2008 جىلى يمپورتتالاتىن تاۋارلارعا سالىناتىن اكتسيزدەر تۇسىمدەرىنىڭ تومەندەگەنى بايقالدى, ءدال وسىنداي جاعداي 2009 جىلى دا قايتالاندى.
اكەلىنەتىن كەدەندىك باج تۇسىمدەرى بۇرىنعى جىلمەن سالىستىرعاندا 11,2%-عا تومەندەگەن. باستاپقى بەلگىلەنگەن جوسپار 40,1 ملرد.تەڭگەگە نەمەسە 31,2%-عا تومەندەتىلگەنىنە قاراماستان, 94,9%-عا ورىندالعان.
كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتار بويىنشا بەرىلگەن جەڭىلدىكتەردىڭ جالپى سوماسى ەسەپتى كەزەڭدە 693,5 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى, بۇل بۇرىنعى جىلمەن سالىستىرعاندا 44,6 ملرد.تەڭگەگە نەمەسە 6,9%-عا كوپ.
ەسەپتى جىلى رەسپۋبليكالىق مەنشىكتەگى اكتسيالاردىڭ مەملەكەتتىڭ پاكەتىنە تۇسەتىن ديۆيدەندتەر ءتۇسىمى 13,4 ملرد.تەڭگەنىڭ ورنىنا 15,0 ملرد.تەڭگەگە (111,5%-عا) ورىندالعان. اتالعان تۇسىمدەر “سامۇرىق-قازىنا” ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى” اق-نىڭ جوسپارلانعان قارجىلىق كورسەتكىشتەرىنىڭ ارتۋى ەسەبىنەن اسىرا ورىندالىپ, ودان تۇسكەن تۇسىمدەردىڭ ۇلەسى 57%-دى قۇرادى.
ەسەپتى كەزەڭدە 11,7 ملرد.تەڭگە مولشەرىندە اكىمشىلىك ايىپپۇلدار ءتۇستى, ولاردى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ولاردىڭ اۋماقتىق بولىمشەلەرى سالعان.
مەملەكەتتىك مەنشىكتەگى م ۇلىكتى جالعا بەرۋدەن 3,9 ملرد.تەڭگە تۇسكەن, ياعني جوسپار 102,6%-عا ورىندالعان.
نەگىزگى كاپيتالدى ساتۋدان تۇسكەن تۇسىمدەر جوسپارداعى 5,5 ملرد.تەڭگەنىڭ ورنىنا 4,5 ملرد. تەڭگەگە (83,1%-عا) ورىندالعان, تولەمدەر بۇرىنعى جىلمەن سالىستىرعاندا 4 ملرد.تەڭگەگە نەمەسە 47,1%-عا تومەندەگەن.
ەسەپتى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىسىنە ناقتىلانعان جوسپارداعى 1 292,4 ملرد.تەڭگەنىڭ ورنىنا 1 209,4 ملرد.تەڭگە (93,6%) مولشەرىندە ترانسفەرتتەر ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە, ۇلتتىق قوردان تۇسكەن نىسانالى ترانسفەرت تۇسىمدەرى جوسپارداعى 347,9 ملرد.تەڭگەنىڭ ورنىنا 261,0 ملرد.تەڭگەنى نەمەسە 75,2%-دى قۇرادى, بۇل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ تۇسىمدەرى بولجامىنىڭ اسىرا ورىندالۋىنا جانە ۇلتتىق قوردان قوسىمشا قارجىنى تارتۋعا قاجەتتىلىك بولماۋىنا بايلانىستى ورىن الدى.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جالپى كىرىسىندەگى ۇلتتىق قور ترانسفەرتتەرىنىڭ ۇلەسى ەسەپتى جىلى 39,7%-دى قۇراپ, 2008 جىلدىڭ ءدال وسىنداي كورسەتكىشىنەن 7,4 پايىزدىق پۋنكتكە اسىپ ءتۇستى.
1.2. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ اتقارىلۋىن تالداۋ
ەسەپتى جىلدىڭ شىعىندارى 2008 جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن 17%-عا نەمەسە 462 ملرد.تەڭگەگە, 2007 جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن 53,6%-عا نەمەسە 1 103 ملرد.تەڭگەگە اسىپ تۇسكەن.
“شىعىندار” ءبولىمى بويىنشا 587 بيۋدجەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا 3 178 ملرد.تەڭگە ءبولىنىپ, ونىڭ 3 118,6 ملرد.تەڭگەسى, نەمەسە بەكىتىلگەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 98,2%-ى, ال تۇزەتىلگەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ 98,1%-ى يگەرىلگەن.
ەسەپتى كەزەڭنىڭ سوڭىندا ۇكىمەتتىڭ بيۋدجەتتى تۇزەتۋى فۋنكتسيونالدىق توپتاعى تۇزەتىلگەن جوسپاردىڭ ناقتىلانعان جوسپاردان ەلەۋلى تۇردە اۋىتقۋىنا اكەلدى. ناتيجەسىندە, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىققا (31,3%), كولىك جانە كوممۋنيكاتسياعا (24,7%), ءبىلىم بەرۋگە, مادەنيەت جانە سپورتقا (11,6%) ارنالعان شىعىستار ۇلعايعان.
جالپى العاندا, ناقتىلاپ تۇزەتۋ كەزىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جالپى شىعىندارى ون فۋنكتسيونالدىق توپ بويىنشا شىعىنداردى وڭتايلاندىرۋ ەسەبىنەن 0,1 %-عا نەمەسە 2,7 ملرد.تەڭگەگە كوبەيگەن.
شىعىندار, نەگىزىنەن, ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋلارىنا, ۇكىمەتتىڭ شەشىمدەرىنە جانە ەسەپتى كەزەڭدە قابىلدانعان باعدارلامالىق قۇجاتتارعا بايلانىستى ءىس-شارالار وتكىزۋ كوزدەلگەن بيۋدجەتتىك باعدارلامالارى بويىنشا ۇلعايعان.
73 باعدارلاماعا بولىنگەن نىسانالى ترانسفەرتتەر شىعىنداردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 22%-ىن, ال وبلىستىق بيۋدجەتتەرگە بولىنگەن سۋبۆەنتسيالار 16,9%-ىن قۇرادى.
ۇكىمەت ەسەپتى كەزەڭنىڭ قورىتىندىسىندا شىعىندار بويىنشا 59,4 ملرد.تەڭگە قاراجاتتى يگەرمەگەن. قاراجاتتىڭ يگەرىلمەۋىنىڭ باسىم بولىگى “باسقالار” (11,1%), “تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق” (6,6%), ء“بىلىم بەرۋ” (4,6%), “مادەنيەت, سپورت, تۋريزم جانە اقپاراتتىق كەڭىستىك”, “وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ” (4,1%) فۋنكتسيونالدىق توپتارى بويىنشا بايقالادى.
قاراجاتتىڭ باسىم بولىگى حالىققا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋگە (22,3%), وبلىستىق بيۋدجەتتەرگە سۋبۆەنتسيا بەرۋگە (16,9%), قوعامدىق ءتارتىپ, قاۋىپسىزدىك, قۇقىقتىق, سوت, قىلمىستىق-اتقارۋ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق كولىك جانە كوممۋنيكاتسياعا (ارقايسىسىنا 8,3%), ءبىلىم بەرۋگە (7,4%) پايدالانىلعان.
39 بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىسىنىڭ تەك 9-ى عانا قاراجاتتى تولىعىمەن يگەرگەن, ال قارجىنى ەڭ از يگەرگەندەردىڭ قاتارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنتتىگى (94,3%), ءبىلىم جانە عىلىم (95,1%), ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار (95,9%), توتەنشە جاعدايلار (96,1%), كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا (96,4%), تۋريزم جانە سپورت (96,6%) مينيسترلىكتەرى جاتادى.
2009 جىلعى 1 قاڭتارمەن سالىستىرعاندا, دەبيتورلىق بەرەشەك 40%-عا ۇلعايىپ, 71,9 ملرد.تەڭگەنى, كرەديتورلىق بەرەشەك 2,5 ەسەگە ازايىپ, 726,6 ملن.تەڭگەنى قۇراعان.
تالاپ قويۋ مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن دەبيتورلىق (910,8 ملن.تەڭگە نەمەسە 2,9 ەسە) جانە كرەديتورلىق (78,4 ملن.تەڭگە نەمەسە 2,6 ەسە) بەرەشەكتەر كولەمىنىڭ ەداۋىر وسكەنى بايقالادى. بۇل جەكەلەگەن بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىلەرى تاراپىنان جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر مەن تالاپ-ارىز جۇمىستارى دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن كورسەتەدى
ۇكىمەت مەملەكەتتىك ورگانداردى ۇستاۋعا بيۋدجەت قاراجاتىن بولۋدە تەڭگەرىمسىزدىككە جول بەرگەندىكتەن, ەڭبەكاقى تولەۋ قورىنىڭ مولشەرى باسقا ەرەكشەلىكتەرمەن سالىستىرعاندا 40-تان 60 پايىزعا دەيىن اۋىتقيدى. سىياقى بەرۋدە ءتيىستى نورمالاردىڭ بولماۋى وسى ورگانداردى ۇستاۋعا ارنالعان بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جوسپارلانعان جانە ءىس جۇزىندەگى كولەمدەرىنىڭ اراسىندا ەلەۋلى الشاقتىق تۋعىزۋدا.
ەلەۋلى دارەجەدە ۇنەمدەۋدى جاساندى تۇردە جۇرگىزىپ, تيىسىنشە, بىرەۋلەرگە – جوعارى, ەكىنشىلەرىنە – تومەن سىيلىقاقى بەرۋ, اقىر سوڭىندا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ اراسىندا الەۋمەتتىك تەڭسىزدىككە الىپ كەلەدى.
ۇكىمەت مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ نەگىزگى جانە قوسالقى كونتينگەنتتەرىنىڭ اراسىنداعى تەڭگەرىمسىزدىكتى جويۋعا پارمەندى شارالار قولدانباي وتىر. جەكەلەگەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردا قامتاماسىز ەتۋ فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىراتىن قۇرىلىمداردىڭ سانى (اكىمشىلىك-شارۋاشىلىق, كادر قىزمەتى, كەڭسە, اقپاراتتىق قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتى جانە باسقالار) مەكەمەنىڭ شتات سانىنىڭ 40%-دان استامىن قۇراسا, باسقالارىندا اتالعان كورسەتكىش 20 پايىزدان اسپايدى.
سونىمەن, ناتيجەگە باعدارلانعان بيۋدجەتتەۋگە كوشۋ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمسىز پايدالانۋ پروبلەماسىن شەشۋگە ىقپال ەتە المادى.
1.3. بيۋدجەتتىك كرەديتتەردىڭ اتقارىلۋى مەن وتەلۋىن تالداۋ
2009 جىلعا ارنالعان بيۋدجەتتىك كرەديت بەرۋ باستاپقىدا 60,2 ملرد.تەڭگە كولەمىندە بەكىتىلىپ, ناقتىلاۋدىڭ ناتيجەسىندە 14 ملرد.تەڭگەگە ازايتىلىپ, 46,2 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى. بيۋدجەتتىك كرەديتتەردى وتەۋ ناقتىلانعاننان كەيىن 13,4 ملرد.تەڭگەگە كوبەيىپ, 27,5 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى, تيىسىنشە, تازا بيۋدجەتتىك كرەديت بەرۋ 27,4 ملرد.تەڭگەگە ازايىپ, 18,7 ملرد.تەڭگە بولدى.
قارجى داعدارىسى جاعدايىندا بيۋدجەتتىك كرەديتتەر ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى مەن تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە, قۇرىلىس سالاسىن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋعا باعىتتالدى.
قۇرىلىس سالاسىن قولداۋ بويىنشا ەسەپتى جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا كرەديت بەرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ (بۇدان ءارى – تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسى) اياسىندا جۇرگىزىلدى.
2009 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەرگە, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ بيۋدجەتتەرىنە تۇرعىن ءۇي سالۋعا جانە (نەمەسە) ساتىپ الۋعا كرەديت بەرۋ ءۇشىن بولىنگەن بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ كولەمى وڭىرلەردە 2008 جىلدىڭ دەڭگەيىندە قالىپ, 16,1 ملرد.تەڭگە بولدى.
تەحنيكالىق قۇجاتتاما ۋاقتىلى ازىرلەنبەگەندىكتەن, مەردىگەرلەردى انىقتاۋ جونىندەگى كونكۋرستىق راسىمدەر دەر كەزىندە وتكىزىلمەگەندىكتەن, سونداي-اق مەردىگەرلىك ۇيىمدار شارت مىندەتتەمەلەرىن بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ورىنداماعاندىقتان, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اتالعان سومانىڭ 3,7 ملرد.تەڭگەسىن, نەمەسە 23,0%-ىن يگەرمەگەن. سولتۇستىك قازاقستان (52%), اقمولا (79%) وبلىستارىندا جانە استانا قالاسىندا (59%) قاراجاتتىڭ ناشار يگەرىلۋىنە جول بەرىلگەن.
ۇكىمەتتىڭ, ۋاكىلەتتى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ تاراپىنان ءتيىستى باقىلاۋ بولماعاندىقتان, قىزىلوردا, قوستاناي, جامبىل, ماڭعىستاۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا كرەديتتىك رەسۋرستار تولىق يگەرىلگەنىمەن, تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ تومەن دەڭگەيدە قالىپ قويعان.
استانا قالالىق قۇرىلىس باسقارماسى جانە اقمولا وبلىسىنىڭ اۋداندىق قۇرىلىس بولىمدەرى شارت مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماعان قۇرىلىس كومپانيالارىنا ايىپاقى تالاپ ەتۋدىڭ ورنىنا, ورىندالماعان جۇمىس كولەمى ءۇشىن تولەمدەر جاساپ, شارت سومالارىن ازايتقان.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كرەديتتەرى ەسەبىنەن سالىنعان پاتەرلەردى كوممۋنالدىق تۇرعىن ءۇي ساناتىنا اۋدارۋ فاكتىلەرى انىقتالدى, اتالعان پاتەرلەر ساتىلعان جاعدايدا بيۋدجەت كىرىسىنە 487,9 ملن.تەڭگە ءتۇسۋى بولجانعان بولاتىن.
ەسەپتى كەزەڭدە 20,5 ملرد.تەڭگە بيۋدجەتتىك كرەديت, نەمەسە جوسپاردىڭ 74,7%-ى وتەلدى. بۇل رەتتە بيۋدجەتتىك كرەديتتەردى وتەۋ جونىندە بەكىتىلگەن كورسەتكىشتەر 6,0 ملرد.تەڭگەگە, تولەنگەن مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر بويىنشا تالاپتاردى قايتارۋ 1,0 ملرد.تەڭگەگە ورىندالعان جوق.
ۇكىمەت بيۋدجەتتىك كرەديتتەردى پايدالانۋدا, وتەۋدە جانە ولارعا اكىمشىلىك ەتۋدە بىرقاتار جۇيەلى پروبلەمالاردى شەشپەگەن. بىرىنشىدەن, بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىلەرى مەن بيۋدجەتتىك كرەديتتەردى تۇپكىلىكتى الۋشىلاردىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ءتيىستى دارەجەدە ۇيلەستىرىلمەگەن; ەكىنشىدەن, ولاردىڭ ءتيىمدى جانە ۋاقتىلى پايدالانىلۋىنا مونيتورينگ جانە باقىلاۋ جۇرگىزۋ تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر; ۇشىنشىدەن, الىنعان مىندەتتەمەلەر تولىعىمەن ورىندالماعان.
1.4. مەملەكەتتىڭ قارجى اكتيۆتەرىنىڭ ساتىپ الىنۋى مەن ساتىلۋىن تالداۋ
ەسەپتى جىلى قارجى اكتيۆتەرىن ساتىپ الۋ بويىنشا بەكىتىلگەن بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ كەزىندە, ول 49,7 ملرد.تەڭگەگە ازايىپ, 147,1 ملرد. تەڭگەنى قۇراعان.
بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىلەرىنە قارجى اكتيۆتەرىن ساتىپ الۋ ءۇشىن بولىنگەن 138,8 ملرد.تەڭگە, نەگىزىنەن, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ جارعىلىق كاپيتالدارىن قالىپتاستىرۋ مەن تولىقتىرۋعا باعىتتالعان.
16 بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىسى توعىز فۋنكتسيونالدىق توپ بويىنشا اكتيۆتەر ساتىپ العان.
قارجى اكتيۆتەرىن ساتۋدان 1,5 ملرد. تەڭگە تۇسەدى دەپ جوسپارلانعانىمەن, ءىس جۇزىندە جوسپار 591,5 ملن. تەڭگەگە, نەمەسە 39,4%-عا ورىندالعان. بيۋدجەتكە تۇسەتىن 1,2 ملرد.تەڭگە مولشەرىندەگى نەگىزگى ءتۇسىمنىڭ اكتسيونەرلىك قوعام اكتسيالارىنىڭ مەملەكەتتىك پاكەتتەرىن ساتۋدان جانە جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەرگە قاتىسۋ ۇلەسىنەن ءتۇسۋى جوسپارلانعانىمەن, ءىس جۇزىندە مۇنداي تۇسىمدەر 306,5 ملن.تەڭگەنى, نەمەسە 25,5%-دى قۇراعان. بۇل ەلىمىزدە قور نارىعىنىڭ دامىماعانىنا جانە جەكە بيزنەستىڭ تۇتىنۋشىلىق قابىلەتىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى بولىپ وتىر.
قارجى اكتيۆتەرىن ساتۋدان تۇسكەن تۇسىمدەردى جانە ولاردى ساتىپ الۋعا جۇمساعان شىعىنداردى سالىستىرعان كەزدە ايتارلىقتاي تەڭگەرىمسىزدىك بايقالادى. قارجى اكتيۆتەرىن ساتۋدان تۇسكەن تۇسىمدەردىڭ ۇلەس سالماعى ساتىپ الىنعانداردىڭ جالپى كولەمىندە ەسەپتى جىلى – 0,4 %, 2008 جىلى – 0,01 %, 2007 جىلى – 0,08% بولعان.
2005-2009 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان 37 ۇيىمنىڭ 25-ءىنىڭ جارعىلىق قورى تەك اكتسيالاردىڭ مەملەكەتتىك پاكەتىنەن تۇرادى, 6 ۇيىمدا اكتسيالاردىڭ باقىلاۋ پاكەتى مەملەكەتكە تيەسىلى.
ۇكىمەت تاراپىنان باقىلاۋ بولماعاندىقتان, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىن باسقارۋشى ورگاندارعا ءوز بەتىنشە شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرۋدە, ال وسىنداي شەشىمدەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ەلەۋلى شىعىنعا ۇشىراتۋدا.
ۇكىمەت تاراپىنان جىبەرىلگەن ەلەۋلى كەمشىلىكتەردىڭ ءبىرى – قارجى اكتيۆتەرىن ساتىپ الۋدا كەشەندى مونيتورينگ پەن ەسەپكە الۋعا قاتىستى بىرىڭعاي ءتىزىلىمنىڭ جاسالماۋى.
1.5. بيۋدجەت تاپشىلىعى مەن ونى قارجىلاندىرۋدىڭ كوزدەرىن تالداۋ
ەسەپتى جىلعا ارناپ بەكىتىلگەن 571,3 ملرد.تەڭگە مولشەرىندەگى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعى 2008 جىلعا قاراعاندا 1,7 ەسە كوپ.
2009 جىلدىڭ قاراشا ايىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ كەزىندە تاپشىلىق كولەمى 573,6 ملرد.تەڭگەگە دەيىن كوبەيتىلىپ, ءىس جۇزىندە 2009 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بيۋدجەتتىڭ ناقتى تاپشىلىعى 510,9 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى.
اتالعان اۋىتقۋ ەسەپتى جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا شىعىنداردىڭ يگەرىلمەۋىنە جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق ءتۇسىمدەرىنىڭ, باسقا دا الىمداردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى تۋىنداپ وتىر.
ەسەپتى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعىن قارجىلاندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى ىشكى مەملەكەتتىك قارىزدار بولىپ, مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار شىعارۋ جانە ورنالاستىرۋ جولىمەن 707,8 ملرد.تەڭگە تارتىلدى. سىرتقى مەملەكەتتىك قارىزدار 101,6 ملرد.تەڭگەنى قۇرادى.
جالپى 809,4 ملرد.تەڭگە قارىز الىنىپ, ونىڭ 249,0 ملرد.تەڭگەسى بۇرىن الىنعان نەگىزگى قارىزدى وتەۋگە پايدالانىلعان.
2010 جىلعى 1 قاڭتارعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ بوس قالدىعى 56,0 ملرد.تەڭگە بولىپ, 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا 8,5 ەسەگە كوبەيگەن.
ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋىنشا, قارجى ينستيتۋتتارىنا جانە جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورلارىنا ىشكى قارىزداردىڭ ەسەبىنەن بەلگىلى دارەجەدە قولداۋ كورسەتىلدى. الايدا, ولاردى تولىققاندى يگەرمەۋ سالدارىنان ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى قوسىمشا ءوسۋ مۇمكىندىكتەرىنەن ايرىلىپ قالعان.
ءىى ءبولىم. 2009 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باعالاۋ
ەسەپتى كەزەڭدە ەسەپ كوميتەتى 53 باقىلاۋ ءىس-شاراسىن وتكىزدى, وسى رەتتە 27 مەملەكەتتىك ورگان, 18 كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىسى باقىلاۋمەن قامتىلدى, سونداي-اق وڭىرلەردە 6 كەشەندى جانە 2 تاقىرىپتىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى.
ەسەپتى كەزەڭدە جالپى سوماسى 254 306 ملن. تەڭگەنىڭ قارجىلىق بۇزۋشىلىقتارى انىقتالعان.
بۇرىنعى ەسەپتى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا, قالپىنا كەلتىرىلگەن قاراجاتتىڭ كولەمى 13 ەسە ارتتى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا پروتسەسۋالدىق شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن 56 باقىلاۋ ماتەريالى جىبەرىلدى, ولار بويىنشا 14 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, 22 ماتەريال بويىنشا تەرگەۋ الدى امالدارى جۇرگىزىلۋدە. 5 ماتەريال سوتتا قارالۋدا, 8 ادام سوتتالعان. تارتىپتىك جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە 78 ادام تارتىلدى
2.1. “2009-2011 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ اتقارىلۋىن باعالاۋ
“2009-2011 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى” زاڭنىڭ (بۇدان ءارى – زاڭ) باپتارىنىڭ اتقارىلۋىن باعالاۋ 2009 جىلى بيۋدجەت جۇيەسىنىڭ پرينتسيپتەرىنە سايكەستىگىنە, سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلىك ەتۋ تيىمدىلىگىنە, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا جۇرگىزىلگەن باقىلاۋ جانە تالداۋ ءىس-شارالارىنىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلدى.
2.1.1. زاڭ باپتارى اتقارىلۋىنىڭ بيۋدجەت جۇيەسىنىڭ پرينتسيپتەرىنە سايكەستىگىن باعالاۋ
ەسەپتى جىلى ۇكىمەت زاڭنىڭ 43 بابىنىڭ 22-ءىن ورىنداۋدى تولىقتاي قامتاماسىز ەتپەگەن, 14 باپتى تولىق كولەمىندە ىسكە اسىرعان, 7 باپ نورماتيۆتىك سيپاتتا.
جالپى العاندا, بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىلەرى بيۋدجەت جۇيەسىنىڭ نەگىزدىلىك, رەاليستىك, جاۋاپتىلىق, ناتيجەلىلىك, تيىمدىلىك پرينتسيپتەرىن, سونداي-اق بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ اتاۋلى جانە نىسانالى سيپاتىن ۇدايى ساقتاي بەرمەگەن. 2009 جىلى بيۋدجەتتىڭ بىرنەشە رەت تۇزەتىلگەنىنە قاراماستان, زاڭدا بەكىتىلگەن بىرقاتار كورسەتكىشتەر ورىندالماعان. مەملەكەتتىك قارىزدىڭ كولەمى زاڭدا بەلگىلەنگەن ليميتتەن اسىپ كەتكەن.
2.1.2. سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلىك ەتۋدىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ
ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋىنشا, ەسەپتى جىلى سالىق ورگاندارى, كەدەن قىزمەتتەرى جانە باسقا دا ۋاكىلەتتى ورگاندار رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىس بولىگىن ۋاقتىلى جانە تولىق ورىنداۋ ءۇشىن رەزەرۆتەردى جەتكىلىكتى دارەجەدە پايدالانباعان.
سالىقتىق اكىمشىلىك ەتۋدىڭ تيىمدىلىگى
سالىق ورگاندارىنىڭ سالىقتار مەن تولەمدەر بويىنشا بەرەشەكتى بيۋدجەتكە ءوندىرىپ الۋ جونىندەگى جۇمىسى ۇكىمەت تاراپىنان دەرەۋ شەشۋدى تالاپ ەتەتىن سالىقتىق اكىمشىلىك ەتۋ سالاسىنداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋىنشا, سالىق ورگاندارىنىڭ بيۋدجەتكە بەرەشەكتى ءوندىرىپ الۋ جونىندەگى قولدانىپ وتىرعان شارالارى ءتيىمسىز.
2010 جىلدىڭ باس كەزىندە سالىق بەرەشەگى 100,3 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, 2009 جىلدىڭ باس كەزىمەن سالىستىرعاندا 19,4 ملرد. تەڭگەگە نەمەسە 24%-عا وسكەن. اتالعان كەزەڭ ىشىندەگى بەرەشەكتىڭ جالپى سوماسى ايىپپۇلدار مەن ءوسىمپۇلداردى قوسا ەسەپتەگەندە, 1,8 ەسە ۇلعايىپ, 192,3 ملرد. تەڭگە بولدى. بۇل رەتتە بەرەشەگى بار سالىق تولەۋشىلەردىڭ سانى 38%-عا ءوسىپ, 2010 جىلدىڭ باس كەزىنە 228 مىڭنان اسىپ كەتتى.
2007-2009 جىلدارى سالىق ورگاندارىنىڭ سالىق تولەۋشىلەردى بانكروت دەپ تانۋ تۋرالى جالپى سوماسى 133,6 مرد. تەڭگەگە بەرگەن 7 مىڭنان استام تالاپ ارىزى ناتيجەسىندە شامالى عانا سالىق بەرەشەگى, اتاپ ايتقاندا, 291 ملن. تەڭگە وتەلگەن. مۇنى كونكۋرستىق ماسسانى ءبولۋ كەزىندە بيۋدجەتتىڭ بار بولعانى ءتورتىنشى بولىپ كەزەكتە تۇرعاندىعىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. وسى رەتتە سالىق تولەۋشىلەردىڭ جەكە شوتتارىنان 95,3 ملرد. تەڭگە كولەمىندەگى بەرەشەك ەسەپتەن شىعارىلعان.
ەسەپتى جىلى سالىق ورگاندارىنىڭ تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بويىنشا قابىلداعان شەشىمدەرىنىڭ زاڭدىلىق دەڭگەيى تومەندەگەن. سالىق تولەۋشىلەردىڭ شاعىمدارىن قاراستىرۋدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا سالىقتار مەن ءوسىمپۇلداردىڭ ازايتىلعان سوماسى 153,3 ملرد. تەڭگەنى نەمەسە قوسىمشا ەسەپتەلگەن سومالاردىڭ 33,5%-ىن (2007 جىلى – 0,5%, 2008 جىلى – 11%) قۇرادى. سونىڭ ناتيجەسىندە سالىق ورگاندارىنىڭ زاڭعا قايشى اكتىلەرى بويىنشا سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋعا باعىتتالعان ۇكىمەت رەزەرۆىنىڭ قاراجاتى 342,4 ملن. تەڭگەگە ۇلعايىپ, وسى ماقساتتارعا قاراستىرىلعان قارجىنىڭ 76,2 %-ىن قۇرادى.
ترانسفەرتتىك باعانى قالىپتاستىرۋ تۋرالى زاڭنامانى ساقتاۋ جونىندەگى باقىلاۋ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى تومەن دەڭگەيدە ەكەنى بايقالادى. ەسەپتى كەزەڭدە بار بولعانى 9 سالىق تولەۋشى تەكسەرىلسە, سونىڭ ىشىندە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باستاماسىمەن 6 سالىق تولەۋشى تەكسەرىلدى. تەكسەرۋ ناتيجەلەرى بويىنشا قوسىمشا ەسەپتەلگەن 21,1 ملرد.تەڭگە بيۋدجەتكە ءوندىرىپ الىنباعان.
سالىق ەسەپتىلىگىن 6 ايدان اسا بەرمەگەن ققس تولەۋشىلەر ەسەپتەن ۋاقتىلى شىعارىلماعاندىقتان, ولاردىڭ كونتراگەنتتەرىنىڭ ەسەبىنەن الىنىپ تاستالماعان ققس سوماسى 401,7 ملن. تەڭگەنى قۇرادى.
مەحانيكالىق كولىك قۇرالدارى مەن ولارعا تىركەمەلەردىڭ مەملەكەتتىك تەحنيكالىق بايقاۋدان وتكەنىن راستايتىن كۋالىك ءۇشىن 2009 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ مەملەكەتتىك باج سالىعىن الۋدى كوزدەيتىن سالىق كودەكسىنىڭ نورماسى ءىس جۇزىندە 2009 جىلعى اقپاننان باستاپ قانا ىسكە اسىرىلا باستاعان. سونىڭ ناتيجەسىندە بيۋدجەت 108,9 ملن. تەڭگەگە زيان شەككەن.
سالىق ورگاندارى زاڭدى تۇلعالاردىڭ اراسىندا 4 مىڭ ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەن اساتىن قولما-قول اقشالاي وپەراتسيالاردى جۇرگىزۋ جونىندەگى ماتەريالداردى قارجى پوليتسياسى ورگاندارىنا بەرۋدى قامتاماسىز ەتپەي وتىر. مۇنداي فاكتىلەر اقتوبە, جامبىل جانە قىزىلوردا وبلىستارىندا انىقتالدى, ولاردىڭ جالپى سوماسى – 2,4 ملرد. تەڭگە.
قولدانىستاعى زاڭنامادا سالىق تولەۋدەن جالتارۋعا قارسى الدىن الۋ شارالارىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءتيىمدى نورمالاردىڭ بولماۋى, سونداي-اق سالىق زاڭناماسىن بۇزۋ فاكتىلەرىن انىقتاۋ بويىنشا جۇيەلى راسىمدەردى سالىق ورگاندارىنىڭ جەدەلدەتىپ قولدانباۋى سالىقتىق اكىمشىلىك جۇرگىزۋدە كەزدەسەتىن پروبلەمالار بولىپ تابىلادى. قالىپتاسقان جاعدايدا, تەرىس پيعىلدى سالىق تولەۋشىلەر سالىق تولەۋدەن جالتارۋدىڭ ءتۇرلى سحەمالارىن قولدانىپ كەلەدى.
سالىق كوميتەتى ەكسپورت-يمپورت وپەراتسيالارى بويىنشا مالىمەتتەردى سالىستىرىپ تەكسەرەتىن اۆتوماتتاندىرىلعان پروتسەستى ەنگىزۋدىڭ مەرزىمىن سوزىپ جىبەرگەندىكتەن, وزدەرىنىڭ سالىق ەسەپتەرىندە 638,8 ملن. تەڭگەنىڭ وپەراتسيالارىن كورسەتپەگەن الماتى قالاسىنىڭ 44 سالىق تولەۋشىسى مالىمەتتەردى وڭدەۋ باستالعانعا دەيىن سالىقتىق اكىمشىلىك ەتۋ شارالارىنان جالتارىپ كەتۋگە مۇمكىندىك الدى. وسىنىڭ سالدارىنان, بيۋدجەت 191,6 ملن. تەڭگەگە زيان شەكتى.
سالىق كودەكسىندە جالعان كاسىپكەرلىك قىزمەتىن بارىنشا تومەندەتۋگە باعىتتالعان نورمالاردىڭ بولعانىنا قاراماستان, بيۋدجەتتىڭ شەككەن شىعىنى ازايماي كەلەدى. ەسەپتى جىلى 180 شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكت جالعان كاسىپورىن دەپ تانىلدى, ولارمەن جاسالعان مامىلەلەر بويىنشا شىعىستاردى شىعىندارعا جاتقىزۋدىڭ ناتيجەسىندە كونتراگەنتتەر تومەندەتكەن سالىقتاردىڭ سوماسى 101,2 ملرد. تەڭگەنى قۇرادى. بۇرىن جالعان كاسىپورىن دەپ تانىلعان 378 كاسىپورىن 81 ملرد. تەڭگەگە زيان كەلتىرگەن. سالىق ورگاندارى كەلتىرىلگەن شىعىننىڭ ءبىر بولىگىن عانا قالپىنا كەلتىرگەن: 2009 جىلى – 21,3 ملرد. تەڭگە, 2008 جىلى – 11,7 ملرد. تەڭگە.
تاراتىلعان كاسىپورىندارعا سالىق تەكسەرۋلەرى جۇرگىزىلگەن كەزدە مەكەنجايلارىندا بولماي شىققان سالىق تولەۋشىلەرمەن جاسالعان وپەراتسيالار بويىنشا شىعىستارعا ۇستەمە تەكسەرۋ جۇرگىزىلمەستەن, تەكسەرۋلەردىڭ اياقتالىپ وتىرعانى انىقتالدى. ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋىنشا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە تولەنبەگەن سالىقتاردىڭ جالپى سوماسى 1,4 ملرد. تەڭگە بولدى.
قارجى مينيسترلىگى تاراپىنان باقىلاۋ ءتيىستى دارەجەدە جۇرگىزىلمەگەندىكتەن, 2009 جىلى تابيعات پايدالانۋشىلاردىڭ قورشاعان ورتاعا كەلتىرگەن زيانى ءۇشىن تولەگەن 3,3 ملرد. تەڭگەسى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە اۋدارىلۋدىڭ ورنىنا قورشاعان ورتاعا ەميسسيا تولەمى رەتىندە اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنىڭ بيۋدجەتتەرىنە اۋدارىلعان.
ەسەپ كوميتەتى قارجى مينيسترلىگىنىڭ سالىق كوميتەتىمەن بىرلەسىپ جۇرگىزگەن باقىلاۋى بارىسىندا جەر ۋچاسكەلەرىن ساتۋ جانە جىلجىمايتىن م ۇلىكتى باعالاۋ جونىندەگى مامىلەلەرگە اكىمشىلىك جۇرگىزۋ سالاسىندا بىرقاتار پروبلەمالاردى انىقتادى. ءسويتىپ, الىمدار مەن تولەمدەردى تولەۋ بويىنشا بيۋدجەتتىڭ شەككەن شىعىنى 3,1 ملرد. تەڭگە بولدى.
كەدەندىك اكىمشىلىك جۇرگىزۋدىڭ تيىمدىلىگى
بەلارۋستىڭ, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ كەدەندىك وداعى جاعدايىندا كەدەندىك اكىمشىلىك جۇرگىزۋدىڭ ءرولى ارتىپ كەلەدى. ەسەپ كوميتەتىنىڭ باعالاۋىنشا, كەدەندىك ورگانداردىڭ قىزمەتىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ زيان شەگۋىنە الىپ كەلەتىن كەمشىلىكتەر مەن ولقىلىقتار ءالى دە كەزدەسەدى.
ۇكىمەت بەكىتكەن “كەدەندىك اۋماقتا تاۋارلاردى قايتا وڭدەۋ” كەدەندىك رەجيمىندە ونىمدەردىڭ اسىرا كورسەتىلگەن شىعۋ نورمالارى سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەتكە قاتىسۋشىلارعا قايتا وڭدەلگەن مۇناي ونىمدەرىن باج سالىعىنسىز اكەتۋدىڭ كولەمىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
2008 جىلى جانە 2009 جىلدىڭ 9 ايىندا ەكسپورتتىق باج سالىعى تولەنبەۋىنەن بولجانىپ وتىرعان شىعىندار 90 ملن. تەڭگەدەن اسىپ وتىر.
2.1.3. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن ستراتەگيالىق جوسپارلاردا كورسەتىلگەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋ مانىنە بايلانىستى باعالاۋ
ەسەپ كوميتەتى بيۋدجەت كودەكسىنە جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ “قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسى تۋرالى” 2009 جىلعى 18 ماۋسىمداعى № 827 جارلىعىنا سايكەس, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا باعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى.
ستراتەگيالىق جوسپارلاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ بىرقاتار پروبلەمالار مەن كەلەڭسىزدىكتەردى انىقتادى.
بيۋدجەت كودەكسىندە مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بيۋدجەت ناقتىلانعان جاعدايدا, زاڭنامالىق اكتىلەر وزگەرگەندە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن جاڭادان ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتاردى قابىلداعاندا نە بولماسا, وسى قۇجاتتارعا وزگەرىستەر ەنگىزگەندە, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگاننىڭ فۋنكتسيالارى مەن قۇرىلىمى وزگەرگەندە عانا جول بەرىلەدى دەپ بەلگىلەنگەن.
الايدا, ستراتەگيالىق جوسپارلاردى بيۋدجەتكە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى قابىلدانعان شەشىمدەرگە سايكەس كەلتىرۋدىڭ مەرزىمى زاڭنامادا كورسەتىلمەگەن, سول سەبەپتى ستراتەگيالىق جوسپارلاردىڭ جەكەلەگەن مىندەتتەرى مەن ماقساتتارى ورىندالماي قالۋدا.
ستراتەگيالىق جوسپارلاردىڭ نىسانالى ينديكاتورلارى ابستراكتىلى تۇردە باياندالعاندىقتان جانە كەيبىر جاعدايدا ولاردىڭ ساندىق ولشەمدەرى بەرىلمەگەندىكتەن ولاردى باعالاۋ قيىنعا سوعادى.
جەكەلەگەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىندا بولجاۋعا وتە قيىن جانە كوپ جاعدايدا ورىندالۋى مۇمكىن ەمەس ساندىق كورسەتكىشتەر باسىم بولىپ كەلەدى.
ستراتەگيالىق جوسپارلاردا ناتيجەگە باعدارلانعان بيۋدجەتتى اتقارۋعا قاتىستى تۇبەگەيلى جاڭا كوزقاراستار جەتكىلىكتى دارەجەدە كوزدەلمەگەن, سونىڭ سالدارىنان 2009 جىلدىڭ ارالىق كەزەڭىندە جەكەلەگەن ءىس-شارالار بويىنشا مىندەتتەر مەن كۇتىلگەن ناتيجەلەر جوسپارلانعان كولەمىندە ورىندالماعان.
سونىمەن, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ كوپتەگەن پارامەترلەرى بويىنشا ناقتى جاعداي ەسكەرىلمەگەن, تاۋەكەلدەردى انىقتاۋ جۇيەسى ازىرلەنبەگەن, بيۋدجەت قاراجاتىن نەعۇرلىم از جۇمساپ تۇپكىلىكتى ناتيجەگە قول جەتكىزەتىن باعىتتار كوپ جاعدايدا قولدانباعان. سونىمەن قوسا, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارىن جاساۋدىڭ ادىسنامالىق بازاسى فورمالدى سيپاتتا بولىپ كەلەدى, ياعني ولاردا سالالىق ەرەكشەلىكتەر مەن قارجىلاندىرۋ باعىتتارى بويىنشا جان-جاقتى تالداۋ جاسالماعان.
2.2. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىن جەكەلەگەن باعىتتار بويىنشا باعالاۋ
باعدارلامالىق قۇجاتتاردا باستاپقى جانە تۇپكىلىكتى كورسەتكىشتەردىڭ بولماۋى جانە “جەلدەي جۇيرىك” ۋاقىتتىڭ اعىنىنا ىلەسە الماۋ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ناتيجەگە باعدارلانعان بيۋدجەتتەۋگە تولىعىمەن كوشۋىنە مۇمكىندىك بەرگەن جوق.
2.2.1. جەكەلەگەن مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋ تيىمدىلىگىن باعالاۋ
مەملەكەتتىك جانە سالالىق باعدارلامالار ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى, ءومىر دەڭگەيىن, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدى جانە حالىقتى قورعاۋدى ارتتىرۋعا باعدارلانعان مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مىندەتتەرىن شەشۋگە باعىتتالعان.
باعدارلامالىق قۇجاتتاردى تەكسەرۋ بارىسىندا ۇلەس سالماعى جالپى ءىس-شارالار سانىنىڭ 58%-ىن قۇرايتىن ورىندالماعان جانە جارتىلاي ورىندالعان ءىس-شارالار انىقتالدى.
ۇكىمەت تاراپىنان تولىققاندى باقىلاۋ بولماعاندىقتان, باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ ۇيلەستىرۋشىلەرى تەك جينالعان اقپاراتتى جوعارى تۇرعان ورگاندارعا بەرۋمەن عانا شەكتەلىپ, ولاردىڭ ورىندالۋىنا ءاتۇستى قاراۋدا.
سوندىقتان باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ كوبىنەسە ورتالىقتان باسقارىلمايدى, ولاردىڭ ورىندالۋىنا كەشەندى كوزقاراس قامتاماسىز ەتىلمەگەن, كوپ جاعدايدا نۇكتەلىك سيپاتتا قالىپ, ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا تەرىس اسەرىن تيگىزۋدە.
استانا قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ 2006-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى. ۇكىمەت وسى مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ كەزىندە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلى جونىندەگى جۇمىستاردىڭ بارلىق كەزەڭدەرىن ايقىنداپ, رەگلامەنتتەمەگەن.
ءىس-شارالاردى ورىنداۋدى باسقارۋ, ۇيىمداستىرۋ جانە مونيتورينگىلەۋ جۇيەسىنىڭ جانە ناقتى جاعدايداعى وزگەرىستەردى ەسكەرە وتىرىپ, ولاردى تۇزەتۋ راسىمدەرىنىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى ازىرلەنبەگەن.
جەكەلەگەن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق قۇجاتتاردىڭ بولماۋى, قۇرىلىستىڭ تەحنيكالىق نورمالارى مەن ستاندارتتارىنىڭ جەتىلدىرىلمەۋى جەكەلەگەن ءىس-شارالاردىڭ ۋاقتىلى جانە ساپالى ورىندالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. قۇرىلىس بارىسىنا تەحنيكالىق قاداعالاۋ جۇرگىزەتىن بىلىكتى ماماندار جەتىسپەۋدە.
جەكەلەگەن وبەكتىلەردىڭ قۇرىلىسى قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ نورمالارىن بۇزا وتىرىپ, بەلگىلەنگەن تارتىپپەن بەكىتىلگەن جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسىز (بۇدان ءارى – جسق) باستالعان, سالىنعان وبەكتىلەردىڭ تەڭگەرىم ۇستاۋشىلارى ايقىندالماعان.
ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتەتىن مەديتسينالىق جانە قۇرىلىس كلاستەرىن قۇرۋ, كۇردەلى شىعىنداردى ازايتۋ, قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ قۇنىن تومەندەتۋ ءۇشىن قازىرگى زامانعى قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋ جانە باسقا مىندەتتەر شەشىمىن تاپپاۋدا.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن رەفورمالاۋ مەن دامىتۋدىڭ 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى. باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ءىس-شارالاردىڭ 20%-دان استامى ورىندالماعان, بۇل ۇيلەستىرۋشى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان پارمەندى باقىلاۋدىڭ بولماعاندىعىن كورسەتەدى.
كەيبىر دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە بالالار مەن ۇرپاقتى بولۋ جاسىنداعى ايەلدەرگە الدىن الا تەكسەرۋگە ءاتۇستى قاراۋ, مەديتسينالىق قىزمەتتى ساپاسىز كورسەتۋ, جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ بولماۋى جانە قازىرگى زامانعى مەديتسينالىق جابدىقتار سانىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى بايقالادى.
باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەك ۇيىمدارىندا جۇكتى جانە بوساناتىن ايەلدەرمەن, بالالارعا, جاسوسپىرىمدەرگە جانە ۇرپاقتى بولۋ جاسىنداعى ايەلدەرگە ديسپانسەرلەۋ جۇمىستارى ءتيىستى دارەجەدە جۇرگىزىلمەۋدە, بىرقاتار سانيتارلىق نورمالار مەن ەرەجەلەر بۇزىلعان.
دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى بىلىكتى مامانداردىڭ تاپشىلىعىنان جانە ەمدەۋ ۇيلەرى مەن عيماراتتارىنىڭ سايكەسسىزدىگىنەن قىمبات تۇراتىن جابدىقتاردىڭ پايدالانىلماي بوس تۇرۋ فاكتىلەرى انىقتالدى.
مەملەكەتتىك باعدارلامادا تەگىن مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ ءتىزىلىمى مەن كولەمى تۋرالى حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ جونىندە جۇمىستار قاراستىرىلعانىمەن, باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىندا اتالعان تارماقتىڭ ورىندالۋىنا قاتىستى مالىمەت جوق.
نىسانالى ترانسفەرتتەردىڭ مەملەكەتتىك باعدارلامادا كوزدەلمەگەن ءىس-شارالارعا جۇمسالعانى جانە 6,1 ملرد.تەڭگەنىڭ قارجىلىق بۇزۋشىلىقتارىنا جول بەرىلگەنى انىقتالدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ 2005-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى. مەملەكەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى جوسپاردا ايقىندالعان 130 ءىس-شارانىڭ 24-ءى ورىندالماعان.
قۇرىلىس قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى, باعدارلامانىڭ بىرقاتار ءبىلىم بەرۋ وبەكتىلەرىن پايدالانۋعا بەرۋدەن كۇتىلگەن ناتيجەلەرىنە قول جەتكىزىلگەن جوق.
وقۋشىلارعا تەگىن ىستىق تاماق بەرۋ ماسەلەسى شەشىلمەگەن, لينگافوندىق جانە مۋلتيمەديالىق كابينەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ تومەن دەڭگەيدە قالىپ وتىر.
باعدارلامانى ۇيلەستىرۋشى وقۋلىقتار مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەندەردى ازىرلەۋ, بايقاۋدان وتكىزۋ جانە ەنگىزۋ ءتارتىبىن ساقتاماعان, ءتيىستى ساراپتاما جۇرگىزبەگەن.
ءبىلىم بەرۋدىڭ بىرىڭعاي اقپاراتتىق ورتاسىن قالىپتاستىرۋ, ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن مونيتورينگىلەۋ, تالداۋ جانە باسقارۋ اقپاراتتىق جۇيەسىن ەنگىزۋ, ءبىلىم بەرۋ پورتالىن جانە ءبىلىم بەرۋ اقپاراتتىق رەسۋرستار ورتالىقتارىن قۇرۋ, سونداي-اق قاشىقتان وقىتۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلامادان كۇتىلگەن ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلگەن جوق.
باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشتەرىنە پارمەندى ىقپالىن تيگىزبەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەستىڭ 2006-2008 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى.
باعدارلامانىڭ “ەسىرتكىنى تەرىس پايدالانۋدىڭ جانە ولاردىڭ زاڭسىز اينالىمىنىڭ ءوسۋىن توقتاتۋ, ەسىرتكىلەردىڭ تارالۋىن قوعامعا بارىنشا از قاۋىپ كەلتىرەتىن دەڭگەيگە دەيىن دايەكتىلىكپەن قىسقارتۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋ” دەگەن ماقساتىنا قول جەتكىزىلمەگەن.
باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدى ۇيلەستىرۋشى ونىڭ ءىس-شارالارىن جوسپارلاۋ, باسقارۋ, ۇيىمداستىرۋ جانە ورىنداۋ جۇيەلەرىن جەتىلدىرۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن ازىرلەمەگەن. ناشاقورلىق پەن ەسىرتكى بيزنەسىنىڭ الدىن الۋ جانە ولارعا قارسى ءىس-ارەكەت بويىنشا جۇمىستى ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميسسيا وسى سالادا قابىلدانعان شەشىمدەردى ورىنداۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىن ءتيىستى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتپەگەن.
باعدارلاما ۇزىكتىلىگىمەن, ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە باعىتتالعان قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ كۇش-جىگەرىن شوعىرلاندىرۋ جونىندەگى شارالاردىڭ بولماۋىمەن, جوسپارلانعان ءىس-شارالاردى پىسىقتاۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىمەن سيپاتتالادى.
اقپاراتتىق-ناسيحاتتاۋ ءىس-شارالارىنىڭ تومەن دارەجەدە جۇرگىزىلۋى, سونداي-اق بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ بارىسىندا 588,0 ملن.تەڭگەنىڭ قارجىلىق بۇزۋشىلىقتارىنا جول بەرىلۋى قازاقستان حالقىنىڭ ەسىرتكىگە قارسى يممۋنيتەتىن ءتيىستى دەڭگەيدە قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەگەن.
“ەسىرتكى شەبى” بوگەۋ جۇيەسى قۇرىلماعاندىقتان, قازاقستاننىڭ شەكارا ماڭى وڭىرلەرىندەگى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولدارعا ورنالاسقان پوستىلار ءوزارا اقپاراتتىق-تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جەلىلەرمەن جانە باسقا دا قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارىمەن بايلانىستىرىلماعان.
ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەستىڭ 2009-2010 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىن تالداۋ كورسەتكەندەي, وندا وتكەن باعدارلامالارداعى كەمشىلىكتەر قايتالانۋدا. بۇل رەتتە 2008 جىلى اياقتالماعان ءىس-شارالار جاڭا باعدارلامادا كورسەتىلمەگەن, ءارى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار ونىڭ مىندەتتەرىمەن سايكەسپەيدى.
قالىپتاسقان جاعداي قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەستىڭ 2006-2014 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگياسىندا بەلگىلەنگەن مىندەتتەردىڭ ورىندالماۋىنا جانە مەرزىمىنەن كەشىكتىرىلۋىنە اكەپ سوعۋى مۇمكىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋدىڭ 2006-2008 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىن دامىتۋدىڭ 2006-2008 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ مەن قىلمىسقا قارسى كۇرەستىڭ 2005-2008 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا باقىلاۋ جۇرگىزىلدى.
2.2.2. بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋ تيىمدىلىگىن باعالاۋ
ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ دامۋى بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى ارقىلى جۇزەگە اسىرىلۋدا. 96 رەسپۋبليكالىق ينۆەستيتسيالىق بيۋدجەتتىك باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان شىعىندار 758 ملرد.تەڭگەنى, نەمەسە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جالپى شىعىستارىنىڭ 23,8%-ىن قۇراپ, ونىڭ 711,2 ملرد.تەڭگەسى, نەمەسە 93,8%-ى يگەرىلگەن. 46,8 ملرد.تەڭگە, سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە – 22 ملرد.تەڭگە, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە 24,8 ملرد.تەڭگە يگەرىلمەگەن.
رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن 2009 جىلى قۇنى 759 بيۋدجەتتىك ينۆەستيتسيالىق جوبا قايتا قارجىلاندىرىلعان, سونىڭ ىشىندە 539 جوبانى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ىسكە اسىرۋدا جانە ولاردىڭ جالپى سوماسى 472 ملرد.تەڭگەنى نەمەسە بۇكىل قارجىنىڭ 62,3%-ىن قۇراپ وتىر.
ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا بولىنگەن قاراجاتتىڭ 40%-عا جۋىعى تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى, كولىك جانە كوممۋنيكاتسيانى دامىتۋعا باعىتتالعان. بۇل رەتتە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىنداعى ينۆەستيتسيالىق جوبالار ەڭ قىمبات جوبالار بولىپ سانالادى. ماسەلەن, اتالعان سالاداعى ءبىر جوبانىڭ شىعىستارى 5,1 ملرد.تەڭگەنى قۇراپ, بارلىق ينۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا ورتاشا قۇننان بەس ەسە اسىپ تۇسكەن.
ينۆەستيتسيالىق جوبالارد