تۇركىتانۋدىڭ ءىزاشار جيىنى: عاسىردان دا ۇزاق ءۇن

– اتالعان جيىننىڭ سول كەزدەگى ماڭىزى مەن تۇتاس تۇركى جۇرتىنا اسەرى قالاي بولدى؟

نادير مامەدلي:

– بۇل سەزد تا­ريحي وقيعا بو­لۋ­مەن قا­تار, ۇزدىكسىز ۇدە­رىستىڭ باس­تا­ما­سى بولدى. ونىڭ ىقپا­لى قا­بىل­دان­­عان شە­­شىم­دەردە عانا ەمەس, جا­ۋاپسىز قال­عان سۇراقتاردا دا ءومىر ءسۇ­رىپ وتىر. وسى سۇراقتارمەن بىرگە دا­مىعان تۇركولوگيالىق وي وتكەنىنەن قاشپاي, بولاشاعىن قايتا قۇرۋدى ۇيرەندى. سەزدەن كەيىنگى ۋاقىت جاي عانا جىلداردىڭ تىزبەگى ەمەس, تۇركولوگيانى تەرەڭ ۇعىنۋدىڭ ۇزاق جولى بولدى. وسى كەزەڭدە تۇركولوگيالىق زەرتتەۋ­لەردە جاڭا تۇجىرىمدامالار قالىپتاسىپ, ازەربايجان بىر­تىندەپ, وسى عىلىمي باعىتتىڭ بە­دەلدى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى رە­تىندە تانىلا باستادى. الاي­دا بۇل دامۋدى تەك عىلىمي جەتىس­تىك رەتىندە عانا ەمەس, تۇركى حالىق­تارىنىڭ مادەني جانە رۋحاني بىرلىگىن تانۋعا ۇمتىلىس رەتىندە دە قاراستىرۋ قاجەت. بۇل سەزد باستاعان ۇدەرىس بولشەكتەنگەن, جىراقتانعان تاريحي جادتى قايتا بىرىكتىرۋگە جاسالعان تالپىنىس ەدى.

بۇل جولدىڭ كۇردەلى تۇسى – قول جەتكەن عىلىمي تابىستار­دىڭ اۋىر تاريحي قاسىرەتپەن قا­تار ءجۇرۋى. «تۇركولوگيا – اتىل­عان عالىمداردىڭ عىلىمى» دەگەن تىركەس العاشىندا مەتافورا سەكىلدى كورىنگەنىمەن, شىن مانىن­دە حح عاسىر تراگەدياسى­نىڭ قىسقا ءارى قاتال ءتۇيىنى. بۇل وي بەكەر تۋىنداعان جوق: 1926 جىلعى سەزگە قاتىسقان دەلە­گات­تاردىڭ كەيىنگى اششى تاع­دىر­­لارى ونى تولىق دالەلدەدى. I بۇكىل­­وداقتىق تۇركولوگتەر سەزى تەك تۇركى حالىقتارى ءۇشىن عانا ما­ڭىزدى وقيعا بولىپ قال­عان جوق. ول اكادەميالىق پىكىر­تا­لاس شەڭبەرىنەن شىعىپ, عى­لىمي ناتيجەلەرىمەن قاتار جال­پىادامزاتتىق, ادامگەرشىلىك قۇن­­دى­لىقتارىمەن, اقتالماعان ۇمىتتەرىمەن, كۇيرەگەن تاعدىر­لارىمەن دە تاريحتا قال­دى. سىرت­تاي رەسمي عىلىمي الاڭ رەتىن­دە كورىنگەنىمەن, ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ قا­تىسۋشىلارى ساياسي كۇدىك پەن يدەولو­گيالىق قۋعىن-سۇرگىن نىسانىنا اينالدى.

30-جىلدارداعى توتاليتار­لىق كە­ڭەس­تىك ورتا عىلىمدى ەڭ الدىمەن يدەو­لوگيالىق ادال­دىق تۇرعىسىنان باعا­لاپ, جەتىستىك­تى الەۋەتتى قاۋىپ رەتىندە قا­بىل­­­دا­دى. وسى كونتەكستە سەزگە بەلسە­نە قاتىسقان كوپتەگەن تۇركولوگ پەن قوعام قايراتكەرلەرى بۋرجۋازيا­لىق ۇلت­شىل­دىق, پانتۇركيزم, پانيسلاميزم, يدەولوگيالىق ديۆەرسيا, انتي­كەڭەس­تىك قىزمەت, شەتەل بارلاۋىمەن بايلانىس سەكىل­دى نەگىزسىز, بىراق ساياسي تۇرعى­دان قاتال ايىپتاۋعا ۇشىرادى. رەپ­­رەسسيالىق مەحانيزم ءۇشىن باس­­تى ولشەم ايىپتاۋلاردىڭ لوگي­­كاسى ەمەس, ولاردىڭ يدەو­لو­گيا­­لىق ماقساتقا ساي بولۋى ەدى. ناتيجەسىندە, عىلىمي وي سوت حات­تامالارىندا قىلمىسقا, ال تەو­ريالىق پىكىرتالاس مەم­لە­­كەت­كە تونگەن قاۋىپكە اينال­دى. بۇل ۇدەرىس جەكەلەگەن ادام­دار­دىڭ تاعدىرىن عانا ەمەس, تۇر­كو­لوگيانىڭ دامۋىن دا قاتتى تۇ­را­لاتىپ كەتتى. عىلىمي مەكتەپتەر كۇي­­رەدى, ساباقتاستىق ءۇزىلدى, ءبىلىم­نىڭ بەرىلۋى تەجەلدى. الايدا سوعان قاراماستان تۇركولوگيانى تولىق تۇن­شىقتىرۋ مۇمكىن بولمادى, فيزيكالىق تۇرعىدا جويىلعان عالىمداردىڭ يدەيالارى, ادىستەرى مەن كۇن تارتىبىنە قويعان ماسەلە­لەرى ۋاقىت وتە الدەقايدا ومىرشەڭ بولىپ شىقتى.

عىلىم توتاليتارلىق زور­لىق-زومبى­لىقتان جوعارى تۇ­رىپ, ءوز بو­لاشاعىن ساقتاي الدى. وسى ما­عى­نادا «تۇركولوگيا – اتىل­عان عا­لىمداردىڭ عىلىمى» تىر­كە­سى تەك قاسىرەتتىڭ ءرامىزى ەمەس, عى­­لىم­­نىڭ قارسى تۇرا الۋ الە­ۋە­­تى­نىڭ دە كورسەت­كىشى بولدى. بۇل – ءوز ءومىرىنىڭ قۇنى ارقى­لى تۇركولوگيانى ساقتاپ قال­عان عالىمداردىڭ رۋحاني مۇراسى ەكەنىن ەسكە سالادى. تۇركولوگيا تاريحى – وسى رۋحاني مۇرانىڭ قانداي اۋىر سىناقتاردان وتكە­نىنىڭ, سوعان قاراماستان قالاي امان قالعانىنىڭ جادى. عىلى­مي ءارى زياتكەرلىك الەۋەتكە يە تۇر­كولوگيا ءوز وكىلدەرىنىڭ ارقاسىندا توتاليتارلىق كەڭەستىك قوعامنىڭ جۇيەلى قىسىمى مەن شەكتەۋلە­رىنە توتەپ بەرىپ, عىلىمي ءداستۇرىن ساقتاپ قالدى جانە ورنىقتى تۇجى­رىمدامالىق ۇستانىمدار قالىپ­تاستىردى.

–  ورتاق مامىلە ارقىلى جاڭا الىپبيگە كوشۋ سول زاماننىڭ تالابى بولعانى دا راس. سول ار­قىلى ساۋاتتىلىقتى ارتتىرۋ, ءبىلىم مەن عىلىمدى جاڭعىرتۋ, تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى مادەني-ينتەللەكتۋالدىق بايلانىستى كۇشەيتۋ ءھام تۇركى الەمىن حالىقارالىق عىلىمي كەڭىستىككە جاقىنداتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە بولدى ما؟

باحروم يرزاەۆ:

– بۇدان ءجۇز جىل بۇرىن باكۋ قالا­سىن­­دا ءى بۇ­­كىلوداق­­تىق تۇر­­كولوگتەر قۇ­­­رىل­­­تا­يىن­دا لاتىن الىپ­­­پەسىنە كوشۋ تۋرالى شە­شىم قا­بىل­­­دانعان ەدى. شىن مانىن­دە, ءالىپبي­دى جاڭ­عىرتۋ ماسەلەسى كاۆكاز مۇسىلماندارى, تۇر­كيا جانە تاتار زيالىلارى اراسىندا الداقايدا بۇرىن كوتەرىل­گەن بولسا دا, تۇركىستاندا بۇل ماسەلە كەڭەس وكى­مەتى ورناعاننان كەيىن عانا ناقتى كۇن تارتىبىنە شىقتى. 1918 جىلى تاش­كەنتتە, 1923 جىلى بۇحارادا, 1924 جىلى حورەزمدە وتكەن ەملە كون­فەرەن­تسيا­لارىندا لاتىن جازۋىنىڭ قو­لاي­لىلىعى تۋرالى جەكەلەنگەن پىكىر­لەر ايتىلعانىمەن, نە­گىزگى نازار اراب ءالىپ­بيىن جە­ڭىلدەتۋ جانە وڭتايلان­دى­رۋ ماسە­لەلەلەرىنە اۋدارىلعان ەدى. 1922 جىلى تاشكەنتتەگى «بەҳبۋدي» كلۋبىنىڭ عيماراتىندا پروفەس­سور پاليۆانوۆ جانە نەمات حاكيمنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ەملە ماسەلەسىندەگى ۇلكەن تالقىلاۋدا مۋناۆۆار قوري ابدۋراشيدحانوۆ ەملە رەفورماسىندا اسىعىستىققا جول بەرمەۋگە شاقىرىپ, الدىمەن ءتىلدىڭ بار­لىق زاڭدىلىعىن جان-جاقتى ءارى تولىق ۇيرەنۋ قاجەتتى­گىن ايتتى. بۇگىن ەۋروپا عالىم­دارى شىعىستىڭ رۋحاني مۇرا­سىن, كىتاپ­تارىن پايدالانۋ جانە زەرتتەۋ ماق­ساتىندا بۇكىل ءومى­­رىن ارناپ جاتقان ءبىر كەزەڭدە ءبىز ءوز قولىمىزبەن, ءوز بالالا­رىمىز­دى, ءوز قازىنامىزدان ايىرۋعا تىرى­سامىز. اكەلەر جازۋىن بالالار, ­بالالار جازۋىن اكەلەر تۇسىن­بەيتىن بولاشاعى ايقىن ەمەس الىپبيلەر­گە قارسى شىعادى. 1922 جىلى كەڭەستىك رەس­پۋبليكالار اۋماعىندا ال­عاش­قى بولىپ ازەربايجان لاتىن ەملەسىنە اۋىسىپ, 1923 جىلى لاتىن ءالىپبيى مەملەكەت­تىك ءالىپ­بيى رە­تىن­دە جاريالاندى. 1924 جىلى ­18 اقپان­دا ماسكەۋدە وت­كەن تاتار, باش­قۇرت اعار­تۋ قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ قۇرىلتايىن­دا وليمجون يبراحيموۆ اراب جا­زۋى­نان باس تارتۋ جانە بارلىق تۇركى حالىق­تا­رى­نا ورتاق لاتىن ءالىپبيىن ەنگىزۋ ­تۋرالى ۇسىنىس جاسادى. 1926 جىل­دىڭ باسىنان باستاپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاتاڭ تالابىمەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ي.وحۋنبوبوەۆتىڭ باس­شىلىعىمەن بەدەلدى مەملەكەت قايراتكەرلەرى, ءتىلشى-عالىمدار مەن مامانداردان قۇرالعان 44 ادامدىق «جاڭا ءالىپبي كوميتە­تى» قۇرىلدى. ءدال وسى 1926 جىل­عى باكۋ قۇرىلتايىنان سوڭ اۋقىم­دى جۇمىستار باستالىپ, بۇل سايا­سي شارا ۇلت زيالىلارى ءۇشىن تەك جاڭا ءالىپبيى ماسەلەسى عانا ەمەس, حالىقتى ساۋاتسىزدىقتان قۇت­قارۋ جولىنداعى ولاردىڭ ارمانىن ءارى تۇركى ەلدەرى اراسىندا عىلىمي جانە مادەني بايلانىستاردى ورناتۋ مەن دامىتۋعا مۇمكىندىك رەتىندە قابىلداندى. بۇگىندە قايتادان وزەكتى بولىپ وتىرعان ءبىرتۇتاس ءالىپبي جاساۋ ىسىندە ولاردىڭ ۇسىنىستارى, تاجىريبەلەرى مەن يدەيالارى ءالى دە اسا ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن.

– تۇركولوگيا تۋرالى ويلار وي ۋاقىتشا تۇن­شىق­­­تى­رىلعانىمەن, تولىق جو­يىل­­­عان جوق. اتالعان سەزگە قا­تىس­قان تۇلعالى عالىمداردىڭ كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى؟

نۋردين ۋسەەۆ:

– باكۋدە وتكەن I بۇكىلوداق­تىق تۇركو­لوگيالىق قۇرىلتاي­عا قىرعىزستان اتىنان قاسىم تىنىستانوۆ پەن بازارقۇل دا­نياروۆ قا­تىس­تى. قۇرىلتايىنا قىر­عىز­ستان اتىنان قا­تىسۋ ما­سە­لەسى قارا-قىرعىز اۆتو­نو­ميا­لىق وبلىسىنىڭ حالىق اعار­تۋ ­بو­لىمىنە قاراس­تى عىلىمي كو­ميس­­سيانىڭ 1925 جىل­عى ءبىر وتىرىسىندا قارالعان. وسى وتى­رىستىڭ ­­№26 حات­تاماسىندا ق.تىنىستانوۆتىڭ قۇ­رىلتايدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى تۋ­را­لى بايانداما جاساعانى, قۇرىل­تاي­عا ق.تىنىستانوۆ, ب.دانيا­روۆ جانە ي.اراباەۆتى جىبەرۋ جونىندە شەشىم قابىلدانعانى جا­زىلعان. الايدا بەلگى­سىز سەبەپتەرمەن ي.اراباەۆ قۇرىلتاي­عا قاتىسپاعان. 1926 جىلى قارا-قىرعىز اۆتونوميالىق وبلىسى­نىڭ حالىق اعارتۋ بولىمىنە قا­راستى عىلىمي كوميسسيانىڭ مۇ­شەسى بولۋمەن قاتار, «ەركين-توو» گازەتىنىڭ رەداكتورى قىز­مەتىن اتقارعان ق.تىنىستانوۆ قۇرىلتايعا ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسى مەن پرەزيديۋمنىڭ مۇشەسى رەتىندە قاتىسىپ, قىرعىز ءتىلىنىڭ لاتىن نەگىزىندەگى ءالىپبيى تۋرالى بايانداما جاسادى. ول ءوز سوزىندە جاڭا لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. قۇرىلتايدىڭ قىزمەتى مەن قورىتىندىلارى تۋرالى «باكۋدەگى تۇركو­لوگيالىق قۇرىلتاي جانە ونىڭ ماڭىزى» اتتى ماقالا جازىپ, ونى 1926 جىلعى 8 ساۋىردە جارىق كورگەن «ەركين-توو» گازە­تىندە جاريالادى.

1926 جىلى ورتالىق پەداگو­گيكا­لىق تەحنيكۋمدا قىزمەت ەتكەن ب.دانياروۆ قۇرىلتايعا قارا-قىرعىز اۆتونوميا­لىق وبلىسى­نىڭ حالىق اعارتۋ ءبولىمى اتىنان قاتىستى. بەلگىلى بولعانداي, I بۇكىل­­وداقتىق تۇركولوگيالىق قۇرىل­­تاي­دىڭ باستى ماقسات­تا­رىنىڭ ءبىرى — تۇركى تىلدەرى ءۇشىن لاتىن الىپبيىنە نەگىز­دەلگەن جاڭا جازۋدى قابىلداۋ بول­دى. قۇرىلتايدا تۇركى تىلدەرى ءۇشىن لاتىن گرافيكاسىنا نەگىزدەلگەن جاڭا ءالىپ­بيدىڭ قابىلدانۋى قىرعىزستاندا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ۇدەرىسىن جەدەلدەتتى. بۇل تۋرالى ­ق.تى­نىس­تانوۆ بىلاي دەپ جازدى:

«قابىلدانعان جاڭا قىرعىز ءالىپبيى دە كوزدەگەن ماقساتىنا تو­لىق جەتە المادى, سەبەبى 1926 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە فرۋنزە قالا­سىندا وتكەن قىرعىز مادەني-اعار­تۋ جانە جاۋاپتى قىز­مەتكەرلەرى­­­نىڭ كەڭەسىندە كسرو-داعى باسقا ­تۇركى حالىق­تا­رىنىڭ الىپبيلەرىمەن قىرعىز ءالىپبيىن ۋنيفيكاتسيالاۋ ماسەلەسى تالقىلان­دى. 1926 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا باكۋ قالاسىندا جاڭا تۇركى الىپبيلە­رىن ۋنيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ جۇمى­سىنان كەيىن بىرىزدەندىرىلگەن ءالىپ­بيدى ەنگىزۋ تۋرالى قايتادان ءتۇسىندىرۋ شارالارى كەڭىنەن جۇرگىزىلىپ, كادر­لار­دى قايتا دايارلاۋ باس­تالدى…» ق.تىنىس­تانوۆ 1938 جىلدىڭ 5 قاراشاسىندا كسرو جوعارعى اسكەري سوتىنىڭ جابىق كوشپەلى سەسسياسىندا 1921 جىلدان باستاپ ۇلتشىل «الاش-وردا» ۇيىمىنا, كەيىن بۋرجۋازيالىق-ۇلتشىل, ديۆەرسيالىق-زيانكەس­تىك سيپاتتاعى «سوتسيال-تۋران» پارتياسىنىڭ جەتەكشى توبىنا قاتىسى بار دەگەن ايىپ تاعىلىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ۇكىم جەدەل ورىندالىپ, 7 قا­را­شا كۇنى اتىلدى. ب.دانياروۆ تا ساياسي ايىپتارمەن تۇتقىندالىپ, 1942 جىلى رەسەيدىڭ سۆەردلوۆ وبلىسىن­داعى ساياسي تۇتقىندار تۇرمەسىندە قايتىس بولدى.

– وسى قۇرىلتايعا قازاق ەلى­نەن قاتىسقان دەلەگاتتاردىڭ ۇستانىمى قانداي ەدى؟

ەرمۇحامەت مارالبەك:

– باكۋ قۇرىل­تايىنا ەلىمىز اتىنان احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ەلدەس ومار­ ۇلى, ءنازىر تورەقۇلوۆ, ءبىلال سۇلەەۆ, ازيز باي­سەيدۋلين قاتىستى. قۇ­­رىل­تايدا عىلىمي تەر­­مي­نولوگيا قا­لىپ­تاستىرۋ­عا قاتىستى بىر­قاتار ۇسىنىس ايتىلدى. بۇلار­دىڭ ىشىندەگى ورتاق تەر­مينولوگيالىق بازا قۇرۋ, ءار رەسپۋبليكادا تەرمينولوگيا­لىق كوميسسيا قۇرۋ, تۇركى حالىقتارى­نا ورتاق عىلى­مي تەرميندەر سوزدى­گىن جاساۋ سياقتى وزەكتى ماسەلە­لەر باستاماسى كوتەرىلدى. قۇرىلتاي­دا احمەت بايتۇرسىن ۇلى­نىڭ نەگىز­گى بايانداماسىنىڭ ءبىرى تەرمي­نو­لوگيا تاقىرىبىندا بولدى. عا­لىم بايانداماسىندا ەكى تاقى­رىپ­­قا باسا نازار اۋداردى: ونىڭ ءبىرى – ­تەرمينولوگيانى قالاي حالىق تىلىنە جاقىنداتۋ; ەكىن­شى­سى – تەرمينجاسامدا ۇستانا­تىن قاعيداتتار. قازاق تەرمينولو­گيا­سى تۋرا­لى ۇستانىمدارى مەن تۇ­جىرىمدا­­رىن ا.بايتۇرسىن ۇلى 1911 جىلدان باس­تاپ جۇزەگە اسىرىپ, قازاق, تاتار باسىلىم­دارىن­دا ايتىپ كەلە جاتقاندىقتان بولسا كەرەك, قۇرىلتاي دەلەگاتتارى­­نا ءوزى­نىڭ بۇل تاقىرىپتاعى ۇستا­نىمدارىنىڭ تانىس ەكەنىن العا تارتا كەلىپ, بۇ­عان توق­تالماي, جوعارىداعى اتالعان ەكى ماسەلە بو­يىنشا تۇجىرىمدارىنا نا­زار اۋدارۋلارىن سۇرايدى.

قۇرىلتايدا احمەت بايتۇر­سىن ۇلى, ەلدەس ومار ۇلى ءتىل­تا­نۋ­­شى عالىمدار لاتىن الىپ­بيىنە كوشۋگە تۇبەگەيلى قارسى بو­لىپ, قازاق ءتىلى مەن جازۋىنىڭ بۇگىن­گە دەيىن جەتكەن جەتىستىگىن, قورعاۋ جولىندا كۇرەستى. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تەك ساياسي استارى بار ماسەلە عانا ەمەس, ونىڭ تىلتانىمدىق تا نەگىزى بار ەدى. سون­­­دىقتان دا ءنازىر تورەقۇلوۆ, تەلجان شونان ۇلى باس­تاعان بەدەلدى قازاق زيا­لى­لارى مۇنى قولدادى. ون عاسىردان استام ۋاقىت تۇركى حالىقتارى قولدا­نىپ كەلە جاتقان, داۋىستى دىبىس­تار جازىلمايتىن جانە شارتتى­لىعى كوپ اراب جازۋ جۇيەسى تۇركى تىلدەرىنىڭ تابيعاتى­نا سايكەس كەلمەدى, اسىرەسە زاماننىڭ دامۋ دەڭگەيىنە سايكەس تەحنيكا مەن ادامدار اراسىنداعى تىلدىك كوم­مۋ­نيكاتسيانىڭ سۇرانىسىن وتەي المادى. سوندىقتان تۇركى عالىم­دارى بۇل قيىندىقتان قۇتى­لۋدىڭ جالعىز جولىن ءالىپبي اۋىستىرۋ دەپ ءتۇسىندى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى اراب جازۋىنداعى بۇل تۇيتكىلدەردى اۋەل­دەن-اق بايقاپ, 1912 جىلدان باستاپ قازاق جازۋىن جاڭا باعىتقا, ۇلتتىق ارناعا بۇردى. سوندىقتان دا قازاق ءالىپبيىن اۋىستىرۋدىڭ قاجەتى بولمادى. بۇل قادام, كەرىسىنشە, ۇلتتىق جازۋمەن ساۋات­تانىپ كەلە جاتقان قازاق قوعامىن جاپپاي ساۋاتسىزدىققا دۋشار ەتىپ, ۇزاق مەرزىمدىك تاۋەلسىزدىك كۇرەسى جولىندا قازاق حالقىن وياتۋ ماق­ساتىمەن جۇرگىز­گەن ساياسي-رۋحاني اعارتۋ قوزعالىسىنىڭ جەمىسىن جوعالتۋمەن بىردەي ەدى. كەڭەس وكى­مەتىنىڭ كوزدەگەنى حالىقتى جاپپاي ساۋاتسىزداندىرۋ ارقىلى كوزى اشىلىپ, ويانىپ كەلە جاتقان تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني تۇتاس­تىعىنا بالتا شاۋىپ, تامىرى تەرەڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن جاس ۇرپاق جادىنان ۇمىتتىرۋ, كەڭەس يدەو­لوگياسىنا ادال جاڭا بۋىن تاربيەلەۋ ەدى. مۇنى تۇركى زيالىلارىنىڭ ەشبىرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنداي تەرەڭ تۇسىنە المادى. اراب جازۋ جۇيەسىنىڭ قيىن­دىعى تۋدىرعان تاريحي قاجەت­تىلىكتى وتار­شىل بيلىك ءوز ماق­ساتتارىنا پايدالانىپ كەتتى. نا­تيجەسىندە, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ­تۋ­را­لى قاۋلى قابىلدانىپ, لاتىنگرافيكالى ورتاق تۇركى ءالىپبيى قابىلدان­دى. دەگەنمەن قازىرگى لاتىنگرافيكالى جاڭا قازاق الىپبيىنە كوشۋ – بۇدان مۇل­دە بولەك قۇبىلىس: نىسانا ءبىر بولعانى­مەن, وعان اپاراتىن جولدىڭ باستاۋى ەكى بولەك.

وزگە رەسپۋبليكالارعا قارا­عاندا, ­اح­مەت بايتۇرسىن ۇلى باس­تاعان قازاق زيا­لى­لارىنىڭ قات­تى قارسىلىعىنا ۇشى­­را­عان­­دىقتان, لاتىن الىپبيىنە كوشۋ قازاقستاندا كەشەۋىلدەپ جۇ­زەگە استى. تۇركولوگيالىق قۇرىل­تاي­دان كەيىن ەلى­مىزدە لاتىن ءالىپبيىن جاقتاۋشىلار مەن ارابگرافيكالى قازاق ءالىپبيىن جاقتاۋشىلار اراسىندا ايتىس-تارتىس باستالدى. 1926–1928 جىلدار ارالى­عىن قامتيتىن بۇل كەزەڭدە ءالى دە «بايتۇر­سىن ۇلى ءالىپبيى» قول­دانىستا بولىپ, مەر­زىمدى باسىلىمدار مەن كىتاپتار جارىق كو­رىپ جاتتى. 1927 جىلى ماۋسىم­نىڭ 3–7 كۇندەرى باكۋدە «بۇتىنرە­سەي­لىك جاڭا الىپبيشىلەر كىن­­دىك كوميتەتىنىڭ جينالىسى» ءوتىپ, جاڭا پريزيديۋم سايلاندى. كومي­تەت توراعاسى بولىپ ازەربايجان­دىق سامەت اعامالى ۇلى سايلاندى. مۇشەلىككە قازاقستاننان ءتورت ادام: تورەقۇل ۇلى, كولباشار ۇلى, اسپان­ديار ۇلى, ديمانشتەين سايلاندى. كوپ وتپەي قىزىلوردادا «ورتالىق جاڭا ءالىپبي كوميتەتى» قۇرىلدى. كوميتەت­تىڭ توراعاسى وراز جاندوسوۆ, حاتشىسى تەلجان شونان ۇلى بولىپ تاعايىندالدى. كوميتەت لاتىنگرافيكالى جاڭا قازاق ءالىپبيىن دايىنداۋ, ناسيحاتتاۋ جانە كوشىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىستى.

1928 جىلى 3 ساۋىردە قازاقستان وقۋ كوميسسارياتىنىڭ القاسى (كەڭەسى) مەن قازاقستان كىندىك ءالىپبي كوميتەتى لاتىن­گرافيكالى جاڭا قازاق ءالىپبي جوباسىن بەكىتەدى. بۇل رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا قازاق جاڭا ءالىپبي كىندىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى وراز جاندوس ۇلى, حاتشىسى تەلجان شونان ۇلىنىڭ اتى­مەن «تۇپكىلىكتى بەكىتىلگەن قازاق جاڭا ءالىپبيى» اتتى اڭداتپا ماقالا ارقىلى جا­ريالاندى: ماقالادا ءالىپبي نۇسقاسى­نىڭ ەندى وزگەرمەيتىنى, باسقا جوبالار قابىلدانبايتى­نىن ەسكەرتىپ, وسى نۇسقامەن ءتۇرلى كىتاپ شىعارىلىپ, كوپشىلىك تەگىس قابىلداۋى مىندەتتەلدى. بۇل جوبا باس ءارپى جوق, دايەكشى جۇيەلى بايتۇرسىن ۇلى ەملەسىمەن جازىلاتىن جاڭا ءالىپبي ەدى.

1928–1929 جىلدارى «باي­تۇرسىن ۇلى ءالىپبيى» قولدانىستان شىعارىلىپ, كوپ­شىلىك تەگىس قابىلداۋى مىندەتتەلدى. بۇل جوبا باس ءارپى جوق, دايەكشى جۇيەلى بايتۇرسىن ۇلى ەملەسىمەن جازىلاتىن جاڭا ءالىپبي ەدى. ءى بۇكىل­وداقتىق تۇركو­لوگيالىق قۇرىل­تايدى تۇركى حالىقتا­رى تاريحىندا عىلىمي جانە ساياسي سال­ماعى بۇرىن-سوڭدى بولماعان وتە زور اۋقىمداعى قۇرىلتاي دەۋگە بولادى.

ءتۇيىن. قورىتا ايتقاندا, 1926 جىلعى باكۋدە وتكەن تۇڭعىش تۇركولوگتەر قۇرىلتايى – سانامىزدا ماڭگى ساقتالعان ەستەلىك. ول – حالىقپەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان يدەيالار تىزبەگى. ءبىر عاسىر بۇرىن باستالعان ءۇن بۇگىن قايتا ەستىلىپ وتىر. تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق ءتىلى, ورتاق جادتى ساقتاۋعا ۇمتىلىسى ءالى دە وزەكتى. بۇل تاريحي جيىن – عىلىمنىڭ, وي ەركىندىگىنىڭ جانە رۋحاني بىرلىكتىڭ ءرامىزى. ۋاقىت قانشا وتسە دە ونىڭ ءمانى كەمىمەيدى.

دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن –

دۇيسەنالى الىماقىن,

«Egemen Qazaqstan»