تسيفرلىق ءداۋىردىڭ جاڭا بەلەسىندە ادامزات تەحنولوگيالىق توڭكەرىستىڭ كۋاسى بولىپ قانا قويماي, ونىڭ بەل ورتاسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. بۇگىندە كۇندەلىكتى تۇرمىستان باستاپ مەملەكەتتىك باسقارۋ ىسىنە دەيىن ەنىپ ۇلگەرگەن جاساندى ينتەللەكت (جي) – دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىگى ءارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن تەحنولوگيا. وسى ورايدا ەلىمىزدە جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىن رەتتەيتىن زاڭنامالىق بازانى قالىپتاستىرۋ جانە ونىڭ ەڭبەك نارىعىنا اسەرىن باعامداۋ – ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان ماڭىزدى مىندەت.
زاڭدىق نەگىز – قاۋىپسىزدىك كەپىلى
قازاقستان تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيى بويىنشا ايماقتاعى كوشباسشى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە جي تەحنولوگيالارىن قۇقىقتىق ورىسكە ەنگىزۋدى قولعا الدى. پارلامەنت قابىرعاسىندا دايىندالىپ جاتقان قۇجاتتاردىڭ نەگىزگى ماقساتى – يننوۆاتسيالاردى تەجەۋ ەمەس, كەرىسىنشە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, دەرەكتەر قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنۋ. ماسەلەن, ەۋروپالىق وداق (EU AI Act) الەمدەگى العاشقى اۋقىمدى زاڭنامالىق اكتىنى قابىلداپ, جي-ءدى تاۋەكەل دەڭگەيلەرى بويىنشا قاتاڭ رەتتەۋدى تاڭداسا, اقش يننوۆاتسيالار مەن ەركىن نارىققا كوبىرەك ەركىندىك بەرەدى. قازاقستان ءۇشىن وسى ەكى مودەل اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماڭىزدى. ءبىر جاعىنان ازاماتتاردى كيبەرقاۋىپتەردەن قورعاۋ قاجەت بولسا, ەكىنشى جاعىنان وتاندىق ستارتاپتاردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋى كەرەك.
الەۋمەتتىك زەرتتەۋ: قوعامنىڭ كوزقاراسى قانداي؟
ماقالا اياسىندا ستۋدەنتتەر, وقىتۋشىلار جانە ءتۇرلى سالا ماماندارى اراسىندا الەۋمەتتىك ساۋالناما جۇرگىزىلدى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى قوعامنىڭ بۇل تەحنولوگياعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن قاتار, بەلگىلى ءبىر الاڭداۋشىلىقپەن دە قارايتىنىن كورسەتتى.
رەسپوندەنتتەردىڭ 42,9 پايىزى جي قۇرالدارىن ءجيى پايدالاناتىنىن ايتسا, 35,7 پايىزى سيرەك قولداناتىنىن جەتكىزگەن. پايدالانۋشىلار اراسىندا ChatGPT (64,3%) جانە Google Gemini (35,7%) كوش باستاپ تۇر.
ساۋالناماعا قاتىسقانداردىڭ 42,9 پايىزى جي-ءدىڭ پايداسى مەن قاۋپى قاتار جۇرەدى دەپ ەسەپتەسە, 35,7 پايىزى ونى پايدالى تەحنولوگيا دەپ باعالايدى. ال 21,4 پايىزى قاۋىپ-قاتەرى باسىم دەگەن پىكىردە.
رەسپوندەنتتەردىڭ جارتىسى (50%) جاساندى ينتەللەكت بولاشاقتا كەيبىر ماماندىقتاردىڭ ورنىن باسۋى مۇمكىن دەپ سانايدى. سونىمەن قاتار رەسپوندەنتتەردىڭ 64,3 پايىزى بۇل تەحنولوگيا ولاردىڭ بولاشاق ماماندىعىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدى.
قاتىسۋشىلاردىڭ پىكىرىنشە, جي ەڭ الدىمەن ءبىلىم بەرۋ (50%), جۋرناليستيكا (35,7%) جانە ديزاين (35,7%) سالالارىندا ەلەۋلى وزگەرىستەر الىپ كەلەدى.
مەملەكەت پەن ماماندار دايىن با؟
قوعامداعى الاڭداۋشىلىق پەن سۇرانىسقا بايلانىستى مەملەكەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار مەن جاھاندىق ۇردىستەردىڭ ىقپالى زاڭ شىعارۋشىلار مەن سالا ماماندارى اراسىندا قىزۋ تالقىلانىپ جاتىر.
«جاساندى ينتەللەكت جاقىن ارادا ازاماتتاردى جاپپاي جۇمىسىنان ايىرمايدى. ويتكەنى قىسقارعان جۇمىس ورىندارىنىڭ ورنىنا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى. كەيبىر سالالاردا جۇمىس ورىندارىنىڭ ازايۋى 7-10 پايىزدى قۇراسا, كەيبىر باعىتتاردا كەرىسىنشە كوبەيەدى. بىراق بۇل جاڭا جۇمىس ورىندارى باسقا قۇزىرەتتەر مەن داعدىلاردى تالاپ ەتەدى. سوندىقتان قىزمەتكەرلەر قايتا دايارلاۋدان ءوتىپ, جاڭا ءبىلىم مەن بىلىكتى مەڭگەرۋگە دايىن بولۋى كەرەك. بۇل ماسەلەنى جۇمىس بەرۋشىلەر دە الدىن الا ويلاستىرعانى ءجون. سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك قولداۋ قاجەت. جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلامالارى زامان تالابىنا ساي بەيىمدەلىپ, تەگىن كۋرستار قولجەتىمدى بولۋعا ءتيىس», دەدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا ماجىلىس كۋلۋارىندا.
ال جي مامانى مەيىرجان اۋەلحان ۇلى جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ەڭبەك نارىعىنا اسەرى ەكى جاقتى ەكەنىن ايتتى.
«دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ Future of Jobs Report 2025 زەرتتەۋىنە سايكەس, 2030 جىلعا قاراي الەمدىك ەڭبەك نارىعىنىڭ 22 پايىزى وزگەرىسكە ۇشىرايدى: 170 ميلليون جاڭا جۇمىس ورنى پايدا بولىپ, 92 ميلليونى قىسقارادى. دەگەنمەن بۇل وتپەلى كەزەڭدە جۇمىسكەرلەردىڭ 6-7 پايىزى قىزمەت اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بولادى. قازىردىڭ وزىندە پوشتا قىزمەتكەرلەرى, بانك كاسسيرلەرى مەن اكىمشىلىك اسسيستەنتتەردىڭ بىرقاتار فۋنكتسيالارى اۆتوماتتاندىرىلىپ جاتىر. ءتىپتى گەنەراتيۆتى جي-ءدىڭ اسەرىنەن گرافيكالىق ديزاينەرلەر دە قىسقارۋ قاۋپى بار ماماندىقتار قاتارىنا ەندى. ال ۇلكەن دەرەكتەر, جاساندى ينتەللەكت جانە ماشينالىق وقىتۋ ماماندارىنا سۇرانىس ارتىپ كەلەدى. وكسفورد Insights جاريالاعان Government AI Readiness Index 2025 رەيتينگىندە قازاقستان 195 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 60-ورىنعا يە بولىپ, ورتالىق ازيادا كوش باستاپ تۇر. دەگەنمەن كادر تاپشىلىعى مەن عىلىمي-زەرتتەۋ بازاسىنىڭ السىزدىگى سياقتى ماسەلەلەر ءالى دە بار. سوندىقتان جاستارعا تەحنولوگيالىق, كوگنيتيۆتىك جانە ادامي داعدىلاردى قاتار دامىتۋ قاجەت. فيزيكالىق رۋتينامەن نەمەسە تەحنيكالىق شابلونمەن باسەكەگە ءتۇسۋ – ءتيىمسىز», دەدى ساراپشى.
نەيروجەلىلەر نە دەيدى؟
زەرتتەۋ بارىسىندا بۇگىنگى نارىقتاعى تانىمال جۇيەلەردىڭ ءبىرى ChatGPT مەن Gemini-گە «جاساندى ينتەللەكت بولاشاقتا قانداي ماماندىقتاردىڭ ورنىن باسۋى مۇمكىن؟» دەگەن سۇراق قويىلدى. ChatGPT-ءدىڭ پايىمداۋىنشا, جي ەڭ الدىمەن قايتالاناتىن جانە ەرەجەگە نەگىزدەلگەن جۇمىستارعا اسەر ەتەدى. تاۋەكەل ايماعىندا دەرەك ەنگىزۋشىلەر, call-center وپەراتورلارى, بازالىق اۋدارماشىلار مەن قاراپايىم كوپيرايتەرلەر بار. الايدا جۇيە: «ماماندىق تولىق جويىلادى دەگەننەن گورى, ونىڭ فورماتى وزگەرەدى دەگەن دۇرىس. زەرتتەۋ جۋرناليستيكاسى, رەپورتاج, سۇحبات الۋ جانە اناليتيكا سياقتى ادامدىق فاكتور قاجەت باعىتتار جويىلمايدى. Excel باعدارلاماسى شىققاندا بۋحگالتەرلەر جويىلىپ كەتكەن جوق, كەرىسىنشە ولاردىڭ جۇمىس ءتاسىلى وزگەردى», دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
Google Gemini دە وسى كوزقاراستى قولدايدى. ونىڭ تالداۋىنشا, جي تەحنيكالىق ماتىنمەن جۇمىس ىستەيتىن ترانسكريباتورلاردىڭ, بۋحگالتەرلەر مەن بانك كاسسيرلەرىنىڭ, سونداي-اق قويما جۇمىسشىلارى مەن كونۆەيەر وپەراتورلارىنىڭ جۇمىسىن اۆتوماتتاندىرادى. ال اداممەن تىكەلەي قارىم-قاتىناسقا نەگىزدەلگەن پسيحولوگ, مۇعالىم, دارىگەر سەكىلدى ماماندىقتار جانە شىعارماشىلىق سالا وكىلدەرى سۇرانىستا قالا بەرەدى. ەكى نەيروجەلى دە ءبىر ورتاق تۇجىرىمعا كەلەدى: جاساندى ينتەللەكت ادامدى تولىق الماستىرمايدى. بىراق جي-ءدى ءتيىمدى قولدانا الاتىن مامان ونى قولدانا المايتىن ماماننان باسىم تۇسەدى.
ءتۇيىن
زامان اعىمىنا قارسى جۇزە المايتىنىڭ اقيقات. كەشەگى بۋىن زاۋىت پەن فابريكانىڭ ءتىلىن ۇيرەنسە, بۇگىنگى بۋىن الگوريتم مەن نەيروجەلىنىڭ ءتىلىن مەڭگەرۋگە ءماجبۇر. 7-10 پايىزدىق جۇمىس ورىندارىنىڭ قىسقارۋى – جاي عانا ستاتيستيكا ەمەس, بۇل مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرى. ەگەر بۇگىن جۇمىس بەرۋشى قىزمەتكەرلەرىن قايتا دايارلاۋدى ويلاماسا, ەرتەڭ نارىقتىڭ وزگەرىسى كومپانيانىڭ وزىنە دە اسەر ەتەدى. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ: ء«وز تىلىمەن سويلەسكەن, ءوز تىلىمەن جازعان جۇرتتىڭ ۇلتتىعى ەش ۋاقىتتا جوعالمايدى» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. بۇگىنگى تسيفرلىق داۋىردە بۇل قاعيدا جاڭا ماعىناعا يە بولدى. ءبىز جاساندى ينتەللەكتىگە تەك قازاقشا سويلەۋدى عانا ەمەس, قازاقشا ويلاۋدى دا ۇيرەتۋىمىز كەرەك. سوندا عانا تەحنولوگيا ءبىزدى جۇمىسىمىزدان ايىراتىن قاۋىپ ەمەس, ەلىمىزدى العا جەتەلەيتىن قۇرالعا اينالادى. بولاشاق مامان رەتىندە ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – وسى كوشتىڭ سوڭىندا قالىپ قويماي, جاساندى ينتەللەكت قۇرالدارىن ءتيىمدى مەڭگەرىپ, ونى ۇلت يگىلىگىنە باعىتتاۋ.
جاناسىل زايتيمحان,
ەۇۋ ستۋدەنتى