قاي كەزەڭدە بولسىن ۇلت بولاشاعىن ويلاعان حالىق ۇرپاعىنا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ەل دامۋىنىڭ كەلەشەگى – ادام كاپيتالىندا. ال ونىڭ نەگىزى جاستارىمىزدىڭ ءبىلىم ساپاسى مەن رۋحاني-ادامگەرشىلىك تاربيەسىنە تىكەلەي بايلانىستى. دەمەك, ءبىلىم مەن تاربيە بار جەردە – دامۋ بار, زامان تالابىنا ساي وركەندەۋ بار.
وسى تۇرعىدان العاندا, بەلگىلى عالىم, پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى اسقاربەك قۇسايىنوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن زەرتتەۋلەرى ءبىلىم كەڭىستىگىندەگى ەرەكشە قۇبىلىس دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ونىڭ زەرتتەۋلەرىندە تەك تەوريالىق ىزدەنىس قانا ەمەس, ەل تاعدىرىنا دەگەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىك, ۇلتتىق مەكتەپتىڭ بولاشاعىنا دەگەن شىنايى جاناشىرلىق جاتىر.
ايتۋلى تۇلعانىڭ ءار ەڭبەگى ءاربىر ازاماتقا ىزگى وي سالادى. 2023 جىلى جازعان «ورتا ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن كوتەرۋدىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق نەگىزدەرى» دەگەن ىرگەلى زەرتتەۋىندەگى ەل بولاشاعى ءۇشىن جاساعان دايەكتى تۇجىرىمدارى پاتريوتتىق جاناشىر تىلەكتەن تۋعان, ۇلت مەكتەبىنىڭ بولاشاعىنا الاڭدايتىن ءار تۇلعانى تولعاندىراتىن ەڭبەك. عىلىمداعى ازاماتتىق ۇستانىم. قازىرگى ۋاقىتتا عىلىمي ەڭبەك كوپ. بىراق قوعامدى ويلاندىراتىن, ەلدىك ماسەلەگە قوزعاۋ سالاتىن, ۇلتتىق سانانى سەرپىلتەتىن زەرتتەۋلەر سيرەك.
اسقاربەك قابىكەن ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ەرەكشەلىگى – ونىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارىنىڭ بارلىعى ناقتى ءومىر تاجىريبەسىمەن, مەكتەپ پراكتيكاسىنىڭ قاجەتتىلىگىمەن, قوعام سۇرانىسىمەن تىكەلەي بايلانىسادى. ول مينيسترلىكتەگى قىزمەتتەن باستاپ, ستاندارت ازىرلەۋ, وقۋلىق جاساۋ, سالىستىرمالى پەداگوگيكا, تەرمينولوگيا, تاربيە, ءبىلىم ساپاسىن باعالاۋ ماسەلەلەرىنە دەيىن بارلىق باعىتتىڭ ىشىندە ءجۇرىپ ەڭبەك ەتكەن تۇلعا. سوندىقتان ونىڭ زەرتتەۋلەرىندە مەكتەپتىڭ كۇندەلىكتى تىنىسى, مۇعالىمنىڭ جان دۇنيەسى, وقۋشى تاعدىرى, اۋىل مەكتەبىنىڭ ماسەلەسى, ۇلتتىق ءبىلىمنىڭ كۇردەلى بولمىسى بار.
قازىر ءبىلىم ساپاسى تۋرالى كوپ ايتامىز. الايدا كەي جاعدايدا ءبىلىم ساپاسىن تەك تەست ناتيجەسىمەن, حالىقارالىق رەيتينگتەرمەن نەمەسە ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەرمەن عانا ولشەۋگە بەيىمبىز. ال شىن مانىندەگى ساپالى ءبىلىم – تۇلعا قالىپتاستىراتىن ءبىلىم. اسقاربەك قۇسايىنوۆتىڭ ءومىر جولىنا ۇڭىلگەندە وسى اقيقات ەرەكشە سەزىلەدى.
عالىم دۇنيەگە كەلگەن اباي وبلىسىنىڭ قاينار اۋىلى – قازاق رۋحانياتى مەن ۇلتتىق تاربيەنىڭ تەرەڭ تامىرى ساقتالعان ورتا. سول ورتادا قالىپتاسقان دۇنيەتانىم, ۇلكەنگە قۇرمەت, ەڭبەككە ادالدىق, ەلگە قىزمەت ەتۋ يدەياسى ونىڭ بۇكىل ومىرلىك ۇستانىمىنىڭ وزەگىنە اينالدى.
قازىرگى پەداگوگيكادا «تاربيەلىك ورتا» دەگەن ۇعىم بار. بىراق ءبىز كەيدە ونىڭ شىنايى مازمۇنىن ۇمىتىپ كەتەمىز. ال قاينار مەكتەبىنىڭ تاجىريبەسى بۇل ۇعىمنىڭ ناقتى ومىرلىك مودەلىن كورسەتەدى. ءبىر عانا اۋىل مەكتەبىنەن بىرنەشە مينيستر, ەڭبەك ەرلەرى, مەملەكەتتىك سىيلىق لاۋرەاتتارى, ونداعان اكادەميك مەن عىلىم دوكتورلارىنىڭ شىعۋى – كەزدەيسوق قۇبىلىس ەمەس. بۇل – ساپالى ۇستاز بەن دۇرىس ۇيىمداستىرىلعان رۋحاني ورتانىڭ ناتيجەسى. وسى رەتتە, اسقاربەك قۇسايىنوۆتىڭ ءومىر جولى – اۋىل مەكتەبىنىڭ الەۋەتىن دالەلدەيتىن ۇلكەن الەۋمەتتىك-پەداگوگيكالىق فەنومەن.
اسقاربەك قابىكەن ۇلى – ۇلتتىق ءبىلىمدى الەمدىك كەڭىستىكپەن ۇشتاستىرعان قايراتكەر. ونىڭ عىلىمي قىزمەتىندەگى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – سالىستىرمالى پەداگوگيكا عىلىمى. ول ەلىمىزدە قالىپتاسقان پەداگوگيكالىق ويدى حالىقارالىق عىلىمي كەڭىستىكپەن بايلانىستىرا وتىرىپ, الەمدىك تاجىريبەنى ۇلتتىق ەرەكشەلىكپەن ساباقتاستىرۋ قاجەتتىگىن دالەلدەدى. گەرمانياداعى عىلىمي مەكتەپ وعان جۇيەلىلىك, عىلىمي دالدىك, زەرتتەۋ مادەنيەتى سياقتى قاسيەتتەردى قالىپتاستىردى. الايدا ول باتىستىق مودەلدەردى مەحانيكالىق تۇردە كوشىرۋگە ۇمتىلعان جوق. كەرىسىنشە, حالىقارالىق تاجىريبەنى ۇلتتىق مۇددەمەن ۇيلەستىرۋ يدەياسىن ۇستاندى. بۇل – قازىرگى ءبىلىم رەفورماسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ۇستانىم. ويتكەنى كەز كەلگەن رەفورما ۇلتتىق مادەنيەتپەن, تاريحي تاجىريبەمەن, قوعامنىڭ رۋحاني بولمىسىمەن ۇيلەسپەسە, ونىڭ ناتيجەسى دە ءالسىز بولادى.
بۇگىندە قۇزىرەتتىلىككە نەگىزدەلگەن ءبىلىم تۋرالى ايتىپ ءجۇرمىز. شىن مانىندە, سول قۇزىرەتتىلىك ەلەمەنتتەرى ۇلتتىق مەكتەپتەرىمىزدە بۇرىننان بولعان. مۇعالىم وقۋشىنى تەك پانگە ۇيرەتىپ قانا قويماي, ۇلكەن ومىرگە دايىنداعان. عالىم وسى ماسەلەنى وتە تەرەڭ ءتۇسىندى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءبىلىم ساپاسى – كۇردەلى جۇيە. ول ءبىر عانا مۇعالىمگە نەمەسە ءبىر عانا وقۋلىققا بايلانىس-تى ەمەس. بۇل – كوپتەگەن جۇيە قۇراۋشىلارىنىڭ ءوزارا بايلانىسىنان تۇراتىن ۇلكەن مەحانيزم. ول العاش رەت ورتا ءبىلىم بەرۋ ساپاسىنىڭ سەگىز نەگىزگى جۇيە قۇراۋشىسىن عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدەپ كورسەتتى. ولار: ءبىلىم ستاندارتتارى; وقۋ باعدارلامالارى; وقۋ ادەبيەتى; مۇعالىمنىڭ كاسىبي ساپاسى; ءبىلىمدى باعالاۋ جۇيەسى; تاربيە; عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى; باسقارۋ; ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا.
بۇل – وتە ماڭىزدى عىلىمي تۇجىرىم. ويتكەنى بۇرىن ءبىلىم ساپاسى كوبىنە جەكەلەگەن فاكتورلار ارقىلى قاراستىرىلىپ كەلسە, عالىم ونى تۇتاس جۇيە رەتىندە دالەلدەدى. ەڭ باستىسى – وسى تەوريا تاجىريبەدە دالەلدەندى. تۇركىستان وبلىسى مەكتەپتەرىندە جۇرگىزىلگەن ەكسپەريمەنت ناتيجەسىندە وقۋشىلاردىڭ ءبىلىم ساپاسى ايتارلىقتاي كوتەرىلدى. بۇل جەردە ەرەكشە ءمان بەرەتىن ماسەلە – عالىم مەكتەپتەردىڭ ىشكى رەزەرۆىنە سەندى. ياعني ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋ ءۇشىن تەك سىرتتان كومەك كۇتپەي, مەكتەپتىڭ ءوزىنىڭ ىشكى الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ قاجەت ەكەنىن دالەلدەدى.
قوعامدا وقۋلىق ماسەلەسى ءجيى تالقىلانادى. بۇل كەزدەيسوق ەمەس. سەبەبى وقۋلىق – ءبىلىم مازمۇنىنىڭ وزەگى. پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.قۇسايىنوۆتىڭ عىلىمي قىزمەتىندەگى ەڭ ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – وقۋلىقتانۋ عىلىمىن دامىتۋ. ول وقۋلىقتى جاي عانا وقۋ قۇرالى رەتىندە ەمەس, ۇلتتىق دۇنيەتانىمدى قالىپتاستىراتىن, وقۋشىنىڭ لوگيكالىق ويلاۋىن دامىتاتىن, تۇلعانىڭ ينتەللەكتۋالدىق مادەنيەتىن جەتىلدىرەتىن ستراتەگيالىق پەداگوگيكالىق قۇرال رەتىندە قاراستىردى. وكىنىشكە قاراي, ۇزاق ۋاقىت بويى وقۋلىق ماسەلەسىنە عىلىمي-تەوريالىق تۇرعىدا ەمەس, كوبىنە پراكتيكالىق نەمەسە رەداكتسيالىق دەڭگەيدە قارالىپ كەلدى. ال اسقاربەك قابىكەن ۇلى بۇل ماسەلەنى ىرگەلى عىلىمي كەڭىستىككە شىعاردى.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە, ساپالى وقۋلىق جاساۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن ولشەم جۇيەسى بولۋى قاجەت. بۇل – وتە ماڭىزدى ماسەلە. ويتكەنى باعالاۋ ولشەمى ناقتى بولمايىنشا, ساپانى قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. وسى باعىتتا ول وقۋلىقتاردىڭ عىلىمي, ادىستەمەلىك, تىلدىك, پسيحولوگيالىق, تاربيەلىك, ۇلتتىق, ديداكتيكالىق ساپالارىن كەشەندى تۇردە سارالايتىن وقۋلىق ساپاسىن باعالاۋدىڭ 128 ولشەمنەن تۇراتىن جۇيەسىن ۇسىندى.
بۇگىندە حالىقارالىق PISA, TIMSS زەرتتەۋلەرى وقۋشىنىڭ تەك ءبىلىم كولەمىن ەمەس, سول ءبىلىمدى ومىرلىك جاعدايدا پايدالانۋ قابىلەتىن باعالايدى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا, وقۋلىق مازمۇنى دا وزگەرۋگە ءتيىس. وقۋلىق بالانى جاتتاندى بىلىمگە ەمەس, فۋنكتسيونالدىق ساۋاتتىلىققا, زەرتتەۋشىلىك مادەنيەتكە, سىني ويلاۋعا, ومىرلىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ۇيرەتۋى قاجەت. ونىڭ «وقۋلىق جاساۋ جانە باعالاۋ تەورياسى» اتتى ەڭبەگى – پەداگوگيكاداعى ماڭىزدى عىلىمي جەتىستىكتەردىڭ ءبىرى, ۇلتتىق عىلىمعا قوسىلعان قوماقتى ۇلەس دەپ باعالاۋىمىز كەرەك.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ كۇردەلى مىندەتتىڭ ءبىرى – ۇلتتىق عىلىم ءتىلىن قالىپتاستىرۋ ەدى. ويتكەنى عىلىم ءتىلى دامىمايىنشا, ساپالى ۇلتتىق ءبىلىم جۇيەسىن قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. اسقاربەك قۇسايىنوۆ بۇل ماسەلەنىڭ تاريحي ماڭىزىن تەرەڭ ءتۇسىندى. سوندىقتان ونىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن جارىق كورگەن 31 تومدىق جانە كەيىنگى 30 تومدىق سالالىق تەرمينولوگيالىق سوزدىكتەر سەرياسى – قازاق عىلىمىنىڭ دامۋ تاريحىنداعى اسا ءىرى ينتەللەكتۋالدىق جوبالاردىڭ ءبىرى بولدى. ولاردى دايىنداۋعا ءتورت جۇزدەن اسا سالا ماماندارىمەن بىرگە عالىمدار, ءتىلشى عالىمدار اتسالىستى.
قازىرگى قوعامداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – تاربيە. اسقاربەك قۇسايىنوۆ تاربيە ماسەلەسىن ستراتەگيالىق دەڭگەيدە قاراستىرعان عالىم. اقپاراتتىق تەحنولوگيا دامىعان سايىن ادامزاتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق مۇمكىندىگى ارتقانىمەن, رۋحاني تۇراقتىلىعى السىرەپ بارا جاتقانىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. وسىنداي كەزەڭدە تاربيە ماسەلەسىن ءبىلىم جۇيەسىنەن ءبولىپ قاراستىرۋعا بولمايدى. اسقاربەك قابىكەن ۇلى وسى ماسەلەنى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا-اق كوتەردى.
كەڭەستىك كەزەڭدەگى تاربيە ينستيتۋتتارىنىڭ ىدىراۋى قوعامدا بەلگىلى ءبىر رۋحاني ۆاكۋم قالىپتاستىرعانىن ول تەرەڭ سەزىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىزدە العاش رەت ارنايى «تاربيە ماسەلەلەرى ينستيتۋتىن» اشۋعا باستاماشى بولدى. 25 مىڭ رەسپوندەنت قاتىسقان الەۋمەتتىك زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, ء«بىز ءوز بالالارىمىزدى بىلەمىز بە؟» اتتى ەڭبەك جارىق كوردى. بۇل سول كەزەڭ ءۇشىن وتە باتىل ءارى قاجەتتى عىلىمي قادام ەدى. ويتكەنى تاربيە ماسەلەسىن ناقتى زەرتتەۋسىز, تەك ۇرانمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس.
ونداعان مىڭ وقۋشى, مۇعالىم, اتا-انالار قاتىسقان زەرتتەۋلەر ارقىلى وتپەلى كەزەڭدەگى وتاندىق مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق پورترەتى جاسالدى. بۇگىنگى كۇنى بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى ءتىپتى ارتا ءتۇستى. جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە ادامدى ادام ەتىپ ساقتايتىن باستى كۇش – تاربيە مەن رۋحاني قۇندىلىق.سوندىقتان مەكتەپ تەك ءبىلىم بەرەتىن ورىن عانا ەمەس, ۇلتتىق رۋحتى قالىپتاستىراتىن الەۋمەتتىك ينستيتۋت بولۋعا ءتيىس.
اسىلىندا, ۇستازعا قۇرمەت – ۇلتقا قۇرمەت. اسقاربەك قابىكەن ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىندەگى ەرەكشە اسەر ەتەتىن تۇستاردىڭ ءبىرى – ۇستازعا دەگەن قۇرمەت. ول ءوزىنىڭ ءومىر جولىندا ىقپال ەتكەن اۋىل مۇعالىمدەرىن ۇنەمى ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الادى. ءوز ەستەلىكتەرىندە مەكتەپ مۇعالىمى كۇلاش جۇماعۇلوۆانى ەرەكشە تەبىرەنىسپەن ايتادى. قازاق اۋىلىنداعى قاراپايىم مەكتەپ وقۋشىلارىنا ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ارنالعان كۇردەلى ەسەپتەر جيناعىن شىعارتۋى – سول كەزەڭدەگى مۇعالىمنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن عانا ەمەس, ۇستازدىق ميسسياعا دەگەن بيىك جاۋاپكەرشىلىگىن كورسەتەدى. بۇگىنگى قوعامعا ءدال وسىنداي ۇستازدىق رۋح جەتىسپەي تۇرعانداي. ۇستاز – جاي ماماندىق ەمەس, ۇستاز – ۇلت بولاشاعىن قالىپتاستىراتىن ميسسيا.
سايىپ كەلگەندە, عالىم ا.قۇسايىنوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەگى – تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءبىلىم تاريحىنداعى ماڭىزدى رۋحاني-ينتەللەكتۋالدىق قۇندىلىقتاردىڭ ءبىرى. ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى – عىلىم مەن پراكتيكانىڭ بايلانىسىندا. عالىم ءبىلىم ساپاسى ماسەلەسىن كابينەت ىشىندە وتىرىپ ەمەس, مەكتەپ ومىرىمەن بايلانىستىرا زەرتتەدى. بۇل ونىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتەدى.
بۇل زەرتتەۋلەر قازىرگى مەملەكەتتىك ءبىلىم ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدا, مەكتەپ دامۋىنىڭ ناتيجەسىن ارتتىرۋدا, وقۋشى ءبىلىمىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋدە, تاربيە جۇيەسىن جەتىلدىرۋدە ۇلكەن ءرول اتقارادى. ا.قۇسايىنوۆ سىندى تۇلعالاردىڭ عىلىمي مۇراسىن تەرەڭ زەردەلەۋ – تەك اكادەميالىق قاجەتتىلىك ەمەس, ۇلتتىق دامۋدىڭ ستراتەگيالىق تالابى. ويتكەنى ەلدىڭ ەرتەڭىن وزگەرتەتىن ەڭ ۇلكەن كۇش – ساپالى ءبىلىم, تەرەڭ عىلىم, ۇلتتىق رۋحپەن تاربيەلەنگەن سانالى ۇرپاق. عالىم ەڭبەگى ۇلكەن رۋحاني باعدار بولۋى كەرەك.
اياگۇل ميرازوۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى,
ۇستاز