قازىر ەلىمىزدە مەملەكەتتىك قارجى جۇيەسىنىڭ تسيفرلاندىرىلۋى تەك قىزمەتتەردى ونلاين فورماتقا كوشىرۋمەن عانا شەكتەلمەيدى. ايتالىق, قارجى مينيسترلىگى سالىق پەن كەدەندىك باسقارۋدى, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ مەن بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋدى, سونداي-اق اناليتيكا مەن بيزنەسكە ارنالعان سەرۆيستەردى بىرىكتىرەتىن ءبىرتۇتاس تسيفرلى ەكوجۇيەنى جولعا قويىپ كەلەدى. Big Data, جاساندى ينتەللەكت جانە دەرەكتەردىڭ تۇپكىلىكتى ينتەگراتسياسى – اتالعان جۇيەنىڭ نەگىزگى تەمىرقازىعى. مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋداعى كەيىنگى وزگەرىستەر, تاۋارلاردىڭ بىرىڭعاي تسيفرلى ءتىلى مەن تسيفرلى ترانسفورماتسيانىڭ كەلەسى كەزەڭى تۋرالى قارجى ۆيتسە-ءمينيسترى اسەت تۇرىسوۆتان سۇراپ بىلگەن ەدىك.
– اسەت نۇرلان ۇلى, بۇگىندە مەملەكەت چەكتەر مەن ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرالاردان باستاپ كەدەندىك دەكلاراتسيالار مەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلارعا دەيىنگى دەرەكتەردىڭ ۇلكەن ماسسيۆىنە يە بولىپ وتىر. وسى رەتتە تسيفرلاندىرۋ قاي كەزەڭنەن باستاپ تەك اۆتوماتتاندىرۋ عانا بولىپ قالماي ەكونوميكانى باسقارۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالىنا اينالادى؟
– بۇل پروتسەسس قازىر ءجۇرىپ جاتىر. ەگەر دە بۇعان دەيىن تسيفرلاندىرۋ نەگىزىنەن قىزمەتتەر مەن قاجەتتى پروتسەستەردى ەلەكتروندى فورماتقا اۋىستىرۋمەن بايلانىستى بولسا, بۇگىندە ءبىز ءىس جۇزىندە مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋدىڭ تسيفرلى مودەلىن قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز. قازىر Smart Data Finance جۇيەسىندە 74 كوزدەن الىنعان دەرەكتەر ينتەگراتسيالانعان. بۇل جىلجىمايتىن م ۇلىك, كولىك, جەر ۋچاسكەلەرى, حالىقارالىق مامىلەلەر, ەلەكتروندى شوت-فاكتۋرالار, ەڭبەك كەلىسىمشارتتارى, ءموبيلدى اۋدارىمدار جانە كوپتەگەن باسقا دا باعىتقا قاتىستى اقپاراتتى قامتيدى. وسى مالىمەتتەردىڭ نەگىزىندە سالىق تولەۋشى مەن جەكە جانە زاڭدى تۇلعانىڭ تولىققاندى تسيفرلى قۇجاتتاماسى قالىپتاستىرىلادى.
مۇنداي دەرەكتەر ءبىر تىزبەكتە جۇمىس ىستەي باستاعاندا, مەملەكەت قانداي دا ءبىر وقيعانى بولعاننان كەيىن تىركەپ قانا قويماي تاۋەكەلدەردى بولجاپ, اۋىتقۋلاردى كورۋمەن قاتار ەكونوميكانىڭ شىنايى جاعدايى نەگىزىندە دۇرىس شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك الادى. شىندىعىنا كەلگەندە, ءبىز data-driven باسقارۋ مودەلىنە كوشىپ جاتىرمىز. وسىعان سايكەس ءتيىستى شەشىمدەر بىتىراڭقى ەسەپتەردىڭ ورنىنا مەيلىنشە ناقتى ۋاقىتقا جاقىن رەجىمدە دەرەكتەردى تالداۋدىڭ نەگىزىندە قابىلدانادى.
تەحنولوگيا كۇزەتتە: ورال پوليتسەيلەرى تسيفرلى جۇيەنىڭ كومەگىمەن كۇدىكتىنى ۇستادى
– جاسىراتىنى جوق, بۇرىن بيۋدجەت كوپ جاعدايدا ەسەپتەر مەن قولمەن جاسالاتىن تالداۋدىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاساتىن. قازىر قارجى مينيسترلىگى باعا دەرەكتەر بازاسى مەن مەديانالىق تالداۋ تەتىكتەرىن ەنگىزىپ جاتقانى ءمالىم. وسى تۇرعىدان العاندا, مەملەكەت بولجامدى جوسپارلاۋدان باس تارتىپ, ناقتى نارىقتاعى دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن بيۋدجەت مودەلىنە اۋىسىپ جاتىر دەپ ايتا الامىز با؟
– ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار. وسىعان دەيىن بيۋدجەت وتىنىمدەرىن قالىپتاستىرۋ كەزىندە تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ شىنايى نارىقتاعى قۇنىن ءاردايىم كورسەتە بەرمەيتىن كوممەرتسيالىق ۇسىنىستار ءجيى قولدانىلعان. بۇل باعانى نەگىزسىز كوتەرىپ, ءتيىمسىز جوسپارلاۋ تاۋەكەلدەرىن تۋدىراتىن.
بۇگىندە باعا دەرەكتەر بازاسى ماركەتپلەيستەردەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدان, فيسكالدى چەكتەردەن, شوت-فاكتۋرالاردان جانە كەدەندىك دەكلاراتسيالاردان اقپاراتتى جيناقتاپ, تالداۋ جۇرگىزەدى. اتاپ ايتساق, جۇيەدە 500 ميلليوننان استام چەك پەن ونداعان ملن باعا پوزيتسياسىنا قاتىستى دەرەكتەر جيناقتالعان. وسى مالىمەتتەر ارقىلى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىندە قولدانىلاتىن مەديانالىق باعالار قالىپتاسادى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدى تالداۋ قورىتىندىسى بويىنشا مەديانالىق باعالاردى پايدالانۋ كەزىندە جىلىنا 200 ملرد تەڭگەگە دەيىن قاراجات ۇنەمدەلەدى دەپ بولجانىپ وتىر. بۇل وتە ماڭىزدى قادام. ياعني, مەملەكەت سۋبەكتيۆتى باعالاۋدان گورى ەكونوميكانىڭ ناقتى دەرەكتەرىنە سۇيەنەدى.
– تاۋارلاردىڭ ۇلتتىق كاتالوگى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋمەن, ماركەتپلەيستەرمەن, كاسسالىق جۇيەلەرمەن جانە كەدەن قىزمەتىمەن ينتەگراتسيالانىپ جاتقانى بەلگىلى. بۇل رەتتە مەملەكەتكە تاۋاردىڭ ءبىرتۇتاس تسيفرلى يدەنتيفيكاتورىن قۇرۋ قانشالىقتى قاجەت بولدى؟
– ءبىرتۇتاس تسيفرلى تەتىكتى جولعا قويماي تاۋار اينالىمىنىڭ اشىقتىعى مەن باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ قيىن. بۇعان دەيىن ءتۇرلى جۇيەلەردە دەربەس جىكتەۋىشتەر مەن انىقتامالىقتار قولدانىلىپ كەلگەنى ءمالىم. ءبىر ءونىم مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلاردا, كەدەن سالاسىندا, ەشف-دا نەمەسە كاسسالىق چەكتەردە ءتۇرلى اتاۋمەن جۇرە بەرەتىن. بۇل مالىمەتتەردىڭ قايتالانۋىنا اكەلىپ, دۇرىس اناليتيكانى جۇرگىزۋدى قيىنداتتى.
بۇگىندە ۇلتتىق كاتالوگ تاۋارلار تۋرالى دەرەكتەردىڭ ءبىرىزدى ەتالونىنا اينالىپ كەلەدى. كاتالوگتا قازىردىڭ وزىندە 24,6 ميلليوننان استام تاۋار پوزيتسياسى بار. تەك 2026 جىلدىڭ باسىنان باستاپ جۇيەدەن 2,6 ملرد استام فيسكالدى چەك ءوتتى. 511 ميلليوننان استام چەكتىڭ NTIN كودى بار.
تۇك مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالىمەن, ەشف جۇيەسىمەن, كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋمەن, ماركەتپلەيستەرمەن, ساۋدا جەلىلەرىمەن جانە تاۋاردى ەسەپكە الۋ جۇيەلەرىمەن ينتەگراتسيالانعان. ءىس جۇزىندە ءبىز كەز كەلگەن ءونىمدى تۇپكىلىكتى تۇردە تسيفرلى باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ينفراقۇرىلىمدى جولعا قويىپ وتىرمىز.
بۇل قاداعالاۋدان بولەك جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزىپ, بولجام جاساۋ مەن انالاتيكانى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن ماڭىزدى.
ەرقات بيعالي ۇلى: ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ وبەكتيۆتى قاجەتتىلىككە اينالدى
– تسيفرلاندىرۋ تۋرالى اڭگىمە قوزعالسا, اشىقتىق تۋرالى ءجيى ايتىلا باستايدى. دەسە دە بيزنەس پەن قاراپايىم حالىققا مۇنىڭ قانداي پايداسى بار؟
– ورىندى سۇراق. ەڭ اۋەلى اكىمشىلىك جۇكتەمە مەن قولمەن جاسالاتىن پروتسەدۋرا ازايادى. مىسالى, ونلاين بيۋدجەتتىك مونيتورينگ تاۋەكەلى جوعارى تولەمدەردى شىنايى ۋاقىت رەجيمىندە انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تەك 2024-2025 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جۇيە 307 ملرد جانە 330 ملرد تەڭگەگە تاۋەكەلدى تولەمدەردى انىقتادى. بۇل رەتتە ءىس-ارەكەت امالدارى 129 ملرد تەڭگە بويىنشا قابىلدانىپ, قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى بيۋدجەتكە قايتارىلعانىن ايتا كەتەيىك.
تاعى ءبىر ماڭىزدى ناتيجە – ادام فاكتورىنىڭ تەجەلۋى. ماسەلەن, قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ءتىزىمى وتاندىق ءوندىرۋشىنىڭ مارتەبەسىن راستاۋدى اۆتوماتتاندىرىلعان تسيفرلى فورماتقا اۋىستىرادى.
بۇگىندە جۇيەدە 32 مىڭنان استام ءوتىنىش بەرىلىپ, 9 مىڭنان استام ۇيىم اۆتوريزاتسيالاۋدان ءوتتى. ال 44 مىڭنان استام تاۋار تىزىمگە ەنگىزىلدى.
قاجەتتى پروتسەستەر تسيفرلاندىرىلىپ, دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن كەزدە مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ ءوزارا بايلانىستى اشىق جانە تۇسىنىكتى بولا باستايدى.
– مەملەكەتتىك ورگاننىڭ تسيفرلى بەيىنى بيۋدجەتتى ءىس جۇزىندە «جاندى اناليتيكا» رەجىمىنە اۋىستىرىپ جاتىر دەسەك تە بولادى. وسى ورايدا مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ ىشىندە شەشىم قابىلداۋ مادەنيەتى دە وزگەرە مە؟
– البەتتە. تسيفرلاندىرۋ تەك تەحنولوگيالىق ۇدەرىس قانا ەمەس. بۇل تۇتاستاي باسقارۋ لوگيكاسىنىڭ وزگەرۋىن بىلدىرەدى.
بۇرىن جۇمىستىڭ ەداۋىر بولىگى ەسەپ بەرۋدى دايىنداۋمەن عانا شەكتەلەتىن. قازىرگى مىندەت – جاعدايدىڭ سەرپىنىن بايقاۋ: بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋى, اۋىتقۋلار, قاراجاتتىڭ يگەرىلمەۋ سەبەپتەرى, ساتىپ الۋدىڭ تيىمدىلىگى, قارجىلىق ءتارتىپ. مىنە وسى تۇرعىدان قاراعاندا, مەملەكەتتىك ورگاننىڭ تسيفرلى بەيىنى جۇمىستىڭ وسىنداي فورماتىنا وتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سان الۋان ەسەپتىڭ ورنىنا كەز كەلگەن باسشى باقىلاۋ تاقتالارى, بولجامدى مودەلدەر مەن دەرەكتەردىڭ ۆيزۋاليزاتسياسى بار بىرىڭعاي اناليتيكالىق جۇيەگە يە بولادى.
جەكە باعىتتاردىڭ ءبىرى – بيۋدجەت كىرىستەرى مەن ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى بولجاۋدىڭ جي-مودەلدەرىن ەنگىزۋ. ءبىز بىرتىندەپ رەاكتيۆتى باسقارۋدان پرەۆەنتيۆتى باسقارۋعا كوشىپ جاتىرمىز.
تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى: استانا بولاشاق قۇقىعىن زەرتتەۋ ورتالىعىنا اينالادى
– كوپتەگەن ەلدە جي تەحنولوگيالارىن مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىندا قولدانۋ جولدارى تالقىلانىپ جاتىر. وزىق ءونىم ادامعا قاراعاندا قانداي مىندەتتەردى راسىمەن دە ءتيىمدى شەشە الادى؟
– جاساندى زەردە اسىرەسە ۇلكەن مالىمەتتەر ءماسسيۆىن تالداۋ, زاڭدىلىعى مەن بولجام جاساۋ قاجەت بولعان جاعدايدا ءتيىمدى.
بۇگىندە ءبىز بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى مەن شىعىستارىن بولجاۋدا, باعا ديناميكاسىن تالداۋدا, اۋىتقۋلاردى انىقتاۋدا, تاۋەكەل مودەلدەرىن دامىتۋ مەن مەملەكەتتىك قارجىنى تالداۋدا جي قولدانىپ كەلەمىز.
مىسالى, تۇك-تە جي تەحنولوگيالارى دەرەكتەردى تازارتۋ جانە قۇرىلىمداۋ, كوشىرمەلەردى جويۋ جانە تاۋارلاردىڭ ۇلگىلى كارتالارىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قولدانىلادى. الداعى ۋاقىتتا ول تسيفرلى ۆەريفيكاتسيالاۋ, قۇجاتتاردى تالداۋ جانە ينتەللەكتۋالدى سەرۆيستەردى دامىتۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن بولادى.
بىراق مىنا نارسەنى ءجىتى تۇسىنگەن ابزال, جي ادامدى تۇبەگەيلى الماستىرا المايدى. وزىق شەشىم اقپاراتتى تەز جانە ءدال تالداۋعا كومەكتەسەدى. تۇپكىلىكتى شەشىمدى قابىلداۋعا ماماندار جاۋاپتى بولادى.
– ۆەدومستۆو ونداعان جۇيە مەن ءتۇرلى كوزدەردەن الىنعان دەرەكتەردى بىرىكتىرۋدى قولعا العانىن بىلەمىز. مالىمەتتەردىڭ ساپاسى مەن سالىستىرمالىعىن رەتتەۋ قانشالىقتى قيىن بولدى؟
– بۇل تسيفرلى ترانسفورماتسيانى ىسكە اسىرۋ كەزىندەگى ەڭ كۇردەلى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. جۇيەنى تەك قۇرۋ عانا جەتكىلىكسىز. ونىڭ ىشىندەگى دەرەكتەردىڭ ساپاسىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. سوندىقتان دا جۇيەلەردى دامىتۋمەن قاتار دەرەكتەردى تازارتۋ, بىرىزدەندىرىپ, قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ناقتى ايتساق, تۇك-تا 8 ملن-عا جۋىق بوس جانە اقپاراتسىز تاۋار كارتاسى ءوشىرىلىپ, ەتالوندى كارتانى جولعا قويۋ مەن كوشىرمەلەردى جويۋ تەتىگى ەنگىزىلىپ كەلەدى.
ساپالى مالىمەتتەر – بۇكىل تسيفرلى ەكوجۇيەنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى. ونسىز اناليتيكا مەن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس.
– جوعارىدا مەملەكەتتىڭ بىرتىندەپ رەاكتيۆتى مودەلدەن پرواكتيۆتى مودەلگە اۋىسىپ جاتقانىن ايتتىڭىز. بۇل ورايدا كاسىپكەردىڭ بىرىڭعاي جەكە كابينەتىن – بيزنەستىڭ تسيفرلى كومەكشىسى دەپ ايتۋعا نەگىز بار ما؟
– ءدال سولاي. ءبىز كاسىپكەردىڭ تەك قىزمەتتەر جيىنتىعىمەن شەكتەلمەي بيزنەستى جۇرگىزۋدىڭ تولىققاندى تسيفرلى ورتاسىنا يە بولعانىن قالايمىز.
كبجك قارجى مينيسترلىگىنىڭ نەگىزگى جۇيەلەرىن ءبىر نۇكتەگە ينتەگراتسيالايدى: سالىقتىڭ اكىمشىلەندىرۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان جۇيەسى, ەشف, «كەدەن» اج, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ پورتالى, Qoldau اج جانە باسقا دا پلاتفورمالار. قازىردىڭ وزىندە جۇيەدە 21 مىڭنان استام پايدالانۋشى تىركەلگەن.
كەلەسى كەزەڭدە ينتەللەكتۋالدى انىقتامالاردى, جي-كومەكشىسىن جانە جەكە اناليتيكانى دامىتۋ كوزدەلىپ وتىر. جۇيە كاسىپكەرگە قارجىلىق تاۋەكەلدەردى كورىپ, سالىق مىندەتتەمەلەرىن تۇسىنۋگە, قاجەتتى ۇسىنىستار بەرۋ مەن تەز شەشىم قابىلداۋعا كومەكتەسۋى كەرەك. مەملەكەت بىرتىندەپ «قىزمەت كورسەتۋ» مودەلىنەن بيزنەستى تسيفرلى سۇيەمەلدەۋ مودەلىنە كوشىپ جاتىر.
– تاياۋ جىلداردى باعامداساق, مەملەكەتتىك قارجى سالاسىنداعى تسيفرلى ترانسفورماتسيانىڭ بەتبۇرىسى قانداي بولادى؟
– كەلەسى كەزەڭ – مەملەكەتتىك قارجى جۇيەسىنىڭ تولىققاندى ينتەللەكتۋالدى ەكوجۇيەسىن قالىپتاستىرۋعا قاتىستى بولادى.
ءبىز تاياۋ كەلەشەكتە پرەدەكتيۆتى اناليتيكانى, تسيفرلى تەڭگەنى, بولجام جاساۋدىڭ جي-مودەلدەرىن دامىتۋدا, جۇيەلەر اراسىنداعى ينتەگراتسيالاردى كەڭەيتۋ مەن پرواكتيۆتى مەملەكەت تەتىگىن ودان ءارى نىعايتۋدا پەرسپەكتيۆانىڭ بار ەكەنىن بايقاپ وتىرمىز.
تۇپتەپ كەلگەندە, تسيفرلاندىرۋ پراكتيكالىق ناتيجە بەرۋى كەرەك. بۇدان مەملەكەتكە تيەتىن پايدا – شىعىنداردىڭ اشىقتىعى مەن تيىمدىلىكتىڭ ارتۋى. بيزنەس ءۇشىن اكىمشىلىك جۇكتەمە ازايىپ, ءوزارا ارەكەتتەسۋ جايلى بولادى. ال حالىققا نەعۇرلىم ساپالى جانە تۇسىنىكتى سەرۆيستەر قولجەتىمدى بولادى.
مىنە ءبىز وسىعان ساي كەلەتىن تسيفرلى مەملەكەتتىك قارجى جۇيەسىن بۇگىندە ءبىرىزدى تۇردە دامىتىپ جاتىرمىز.
«نە بولامىز, نە بورداي توزامىز»: توقاەۆ تسيفرلاندىرۋعا سالعىرت قاراۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتتى