«اقتوبە – قارابۇتاق – ۇلعايسىن» جولى قاشان اياقتالادى؟

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعى­مەن وتكەن بيىلعى اقپانداعى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا الەمدە گەوساياسي احۋال وزگەرىپ, مۇلدە جاڭا ۇدەرىستەر پايدا بولىپ, وزىق مەملەكەتتەر الەم ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن ازىرلەۋدى باستاعاندا ەلىمىز دە وسى ۇدەرىستەن شەت قالماس ءۇشىن كەزەك كۇتتىرمەي بىرنەشە باعىتتا قادام جاساۋدى تاپسىرعان ەدى. سونىڭ ءبىرى – كولىك لوگيستيكاسىن دامىتۋ. پرەزيدەنت وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ۇكىمەتكە تەمىرجولمەن قاتار اۆياكولىك تاسىمالىن دامىتۋعا قاتىستى ءىرى جوبالاردى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋدى تاپسىردى.

«مەن «قاراعاندى – جەزقازعان, «ورتالىق – باتىس», «اقتوبە – ۇلعايسىن» باعىتىنداعى جولدىڭ جانە قىزىلوردا, سارىاعاش, رۋدنىي قالالارىنىڭ سىرتىن­داعى اينالما جولدىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. اۆتوكولىك تاسىمالىن دامىتۋ تۋرالى ايتقاندا, ەڭ الدىمەن, جولدىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. جاڭا جىلعا دەيىن جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانا وتىرىپ, اۆتوكولىك قوزعالىسىن رەتتەيتىن تسيفرلىق پلاتفورمانى ىسكە قوسۋ كەرەك», دەپ ناقتى تاپسىرما بەرگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.«مەن «قاراعاندى – جەزقازعان, «ورتالىق – باتىس», «اقتوبە – ۇلعايسىن» باعىتىنداعى جولدىڭ جانە قىزىلوردا, سارىاعاش, رۋدنىي قالالارىنىڭ سىرتىن­داعى اينالما جولدىڭ قۇرىلىسى تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. اۆتوكولىك تاسىمالىن دامىتۋ تۋرالى ايتقاندا, ەڭ الدىمەن, جولدىڭ ساپاسى مەن قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. جاڭا جىلعا دەيىن جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانا وتىرىپ, اۆتوكولىك قوزعالىسىن رەتتەيتىن تسيفرلىق پلاتفورمانى ىسكە قوسۋ كەرەك», دەپ ناقتى تاپسىرما بەرگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.

الايدا مامىردىڭ ورتاسى اۋدى, ال پرەزيدەنت جەدەل تۇردە ساپالى ءارى تەز جوندەۋدى تالاپ ەتكەن ستراتەگيالىق «اقتوبە – ۇلعايسىن» تاسجولىندا وسى كەزدە قايناپ جاتۋعا ءتيىس جۇمىس بايقالمايدى. جول كەڭەيتىلمەي جاتقاندا ول جەردەگى كولىك قوزعالىسىن باقىلايتىن تسيفرلىق پلاتفورما تۋرالى دا ايتۋ ەرتەرەك. ماقالانىڭ باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تاۋلىگىنە وتەتىن 18 مىڭ كولىكتى تىركەۋگە الىپ جاتقان ەشكىم جوق. ويتكەنى بۇل جەردەن كوبىنەسە كورشىلەس مەملەكەتتەردەن سولتۇستىك ەلدەرگە تاۋار تاسيتىن اۋىر جۇك كولىكتەرى جۇرەدى. ترانزيتتىك تاۋار تاسۋشىلار شەكتەن تىس اۋىر سالماقپەن جۇرسە دە, ولاردىڭ تولەيتىن سالىعى اشىق ەمەس. الدىمىز – جاز, جەمىس-جيدەك تاسۋ ماۋسىمى باستالادى. دەمەك, ونسىز دا جۇرۋگە جاراماي قالعان تاسجولدى ترانيزتتىك كولىكتەر كۇندىز-ءتۇنى بوساتپايدى. پرەزيدەنت ترانسشەكارالىق كولىكتەر جۇرەتىن تاسجولداردا تسيفرلىق پلاتفورمانى ىسكە قوسۋ تۋرالى بەكەردەن-بەكەر ايتىپ جاتقان جوق. ەگەر وسى جەردەگى قوزعالىس جاساندى ينتەللەكت كومەگىمەن باقىلاۋعا الىنسا, سالىقتىق تۇسىمدەر دە انىق كورىنەدى. تاسجولدارداعى اشىقتىق دەگەننىڭ تۇپكى ءمانى وسىندا. 

262 شاقىرىم «اقتوبە – ۇلعايسىن» جولىن قايتا جاڭارتۋ جوباسى 2024 جىلى باستالىپ, 7 ۋچاسكەگە ءبولىندى. جوبانىڭ اياقتالۋ مەرزىمى – 2028 جىل. بۇل كەزدە زاماناۋي اۆتوبانعا اينالىپ, ەكى كوپىر, جولايرىقتار مەن 44 سۋ وتكىزۋ قۇبىرى پايدا بولادى. 2026 جىلى قايتا قۇرىلىمداۋ جۇمىسىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 14 ملرد تەڭگە بولىنسە, 2027 جىلعا – 13,5 ملرد, 2028 جىلعا 1,15 ملرد تەڭگە قاراس­تىرىلدى. وعان قوسا مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن سىرتقى قارىزدار مەن ينۆەستيتسيا­لىق باعدارلامالار ەسەبىنەن قوسىمشا قارجىلاندىرىلادى. جوبانىڭ تاپسىرىس بەرۋشىسى ءارى ورىندالۋىن قاداعالايتىن باس وپەراتور – «قازاۆتوجول» ۇك» اق اقتوبە وبلىستىق فيليالى. باس مەردىگەر – «سپ سينە ميداس ستروي» جشس وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىندا حرومتاۋ اۋدانى اقجار ەلدى مەكەنى ماڭىندا (791–819) 28 شاقىرىمىن تولىق اياقتاپ, ءى ساناتتى ءتورت جولاقتى جولدىڭ قارسى باعىتىندا قۇرىلىستى جالعاستىرىپ جاتىر. بيىل وسى مەردىگەر جول توسەۋدى 15 ساۋىردە باس­تادى. بىلتىردان بەرى 17 شاقىرىمىندا جۇمىس اياقتالىپ, وسى بەلدەۋدە ەكى كوپىر, 31 سۋ بۇرۋ ناۋاسى, مال وتكەلدەرى ورناتىلدى. جازىق بەكەتى جانىندا جولدان وتەتىن جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالىپ تەمىر قورشاۋلار سالىندى. الدىن الا جوبادا بەكىتىلگەندەي, مال ايدايتىن بەس وتكەل سالىنعان. قازىر قايتا جاڭارتۋ جۇرگىزىلگەن وسى بولىگىندە جول قوزعالىسى اشىلدى. بيىلعى جۇمىسقا 349 تەحنيكا, 436 ادام جۇمىلدىرىلدى.

ال «وسى جولدىڭ 230 شاقىرىمىندا جوندەۋ جۇمىسى نەگە باستالماي جاتىر؟» دەگەن ساۋالىمىزعا «قازاۆتوجول» ۇك» اق اقتوبە وبلىستىق فيليالىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى «قازىر مەردىگەر ۇيىم­داردى انىقتاۋعا بايلانىس­تى كونكۋرستىق راسىمدەۋ اياقتالىپ قالدى. الدىن الا بەلگىلى بولعانداي, جاقىندا ءتورت مەردىگەر تاسجولدىڭ 234 شاقىرىمدىق بولىگىندە اۋقىمدى قۇرىلىس جۇمىسىن باستايدى», دەپ جاۋاپ بەردى. 

«جول اكتيۆتەرى ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» رمك اقتوبە وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى تەلمان ما­لاەۆتىڭ حابارلاۋىنشا, «اقتوبە – قارابۇتاق – ۇلعايسىن» باعىتىنداعى 763-تەن 1025 شاقىرىمىنا دەيىن قايتا جاڭارتۋ 763–791; 791–819; 819–847; 847–889; 889–927; 927–965; 965–1025 شاقىرىمدارىن قامتيدى. اقتوبە – حرومتاۋ باعىتىن­داعى 971–819 شاقىرىمىن بىلتىردان بەرى «سپ سينە ميداس ستروي» جشس جوندەۋگە كىرىستى. وسى جەردەگى قۇرىلىس ساپاسىن, ماتەريالداردىڭ تالاپقا ساي بولۋىن «كZ «ستروي-ەكسپەرت» جشس باقىلا­سا, اۆتورلىق قاداعالاۋدى «الماتى ينجەنەرلىك ورتالىعى» جۇرگىزەدى. قايتا جاڭارتىلاتىن جولدىڭ قالىڭدىعى 29 سم دەپ كورسەتىلگەن. مەردىگەر ەڭ استىڭعى وسىمدىك جامىلعىسى قاباتىن قىرىپ, بەتىنە پوليەفير, پوليپروپيلەن سياقتى سينتەتيكالىق تالشىقتاردان جاسالعان بەرىك تەحنيكالىق ماتەريال توسەيدى. قۇرىلىستىڭ بەرىكتىگىن ارتتىرىپ, مەرزىمىن ۇزارتۋعا ارنالعان گەوتوسەنىش بەتىندەگى قيىرشىق تاس پەن قۇمدى بىرقالىپتى ۇستاپ, جولدىڭ تەگىستىگىن قامتاماسىز ەتەدى جانە ويىق-شۇڭقىردى بولدىرمايدى. گەوتوسەنىش بەتىنە قالىڭدىعى 24 سم قيىرشىق تاس-قۇم قوسپاسى توسەلەدى. بۇل – اسفالت قاباتىنىڭ استىنا «جاستىقشا» رەتىندە سالىناتىن نەگىزگى ماتەريال. ەڭ ۇستىڭگى قاباتىنا 5 سم قالىڭدىقپەن تىعىزدالعان اسفالت-بەتون قوسپاسى قۇيىلادى. 

الايدا ءوڭىردىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ارتتىراتىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار كولىك ءدالىزىن جوندەۋگە قولدانىلىپ جاتقان اسفالت-بەتون قوسپاسىنىڭ ساپاسىنا جەرگىلىكتى ەكوبەلسەندىلەردىڭ كۇمانى بار. وسى ماسەلەنى جاسىلدار پارتياسىنىڭ وڭىرلىك شتابى دا قايتا-قايتا كوتەرىپ ءجۇر. ولار اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتىنىڭ پەشتەرىنەن شىققان قالدىقتار قيىرشىق تاس تۇرىندە قايتا بالقىتىلىپ, جولدارعا توسەلىپ جاتىر دەپ دابىل قاقتى. ءبىز تەلمان جادىگەر ۇلىنان وسى ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ بەرۋىن سۇرادىق. «بۇل – جاڭساق پىكىر. 2024 جىلى «سپ «سينە ميداس ستروي» جشس «اقتوبە – قارابۇتاق – ۇلعايسىن» جولىنىڭ اقتوبە – حرومتاۋ باعىتىنداعى 28 شاقىرىمىن (791–819 اراسى) كۇردەلى جوندەۋگە كىرىستى. وسى جولدىڭ 12 شاقىرىمىن بىلتىر بىرنەشە رەت تەكسەردىك. مەردىگەر ەكى جىل بويى حرومتاۋ اۋدانىنداعى مامىت كارەرىنەن الىناتىن قيىرشىق تاستى پايدالانىپ كەلەدى. جۇمىس باستالماي تۇرىپ جول اكتيۆتەرى ساپاسىنىڭ ۇلتتىق ورتالىعى ماماندارى مامىت كارەرىنەن الىنىپ, ۇنتاقتالعان قيىرشىق تاستىڭ بەرىكتىگى, ايازعا توزىمدىلىگى مەن بيتۋممەن ارالاسقانداعى ساپاسىنا ساراپتاما جاسادى. بىزدەن باسقا تەحنيكالىق باقىلاۋ, اۆتورلىق قاداعالاۋ ماماندارى مەن تاپسىرىس بەرۋشى «قازاۆتوجول» ۇك» اق قىزمەتكەرلەرى دە باقىلاۋ جۇرگىزەدى. جوبالاۋشىلار جۇمىس باس­تالماي تۇرىپ كارەردەگى قيىرشىق تاس قورىن انىقتادى. جاقىندا توسەلىپ جاتقان اسفالت-بەتون جامىلعىسىنىڭ قالىڭدىعى, ەنى, تىعىزدىعى تالاپقا ساي كەلەتىن-كەلمەيتىندىگى تۋرالى سىناما قورىتىندىسىن تاپسىرىس بەرۋشىگە جىبەردىك.  

مەردىگەردىڭ اسفالت-بەتون زاۋىتىندا ساعاتىنا 260 توننا قيىرشىق تاس ءوندىرىلىپ, ۇنتاقتالادى. ونىڭ ۇستىنە, قۇرىلىس ءجۇرىپ جاتقان جەردە مەردىگەردىڭ زەرتحاناسى بار. شىلدە ايىنا دەيىن اسفالتتى-بەتون جامىلعىسىن توسەپ ءبىتىرىپ, جولدىڭ بەتكى قاباتىنا كىرىسەدى», دەيدى «جول اكتيۆتەرى ساپاسى­نىڭ ۇلتتىق ورتالىعى» رمك اقتوبە وبلىستىق فيليالىنىڭ ديرەكتورى.

جولعا قاجەتتى بيتۋم اقتاۋداعى «كاسپي بيتۋم» زاۋىتىنان الىنادى. بۇ­رىن بيتۋم جەتپەگەن ۋاقىتتا رەسەيدەن اكەلىنەتىن. الدىڭعى جىلدارى قۇرىلىس بارىسىندا بيتۋم جەتپەي قالىپ, جۇمىس ءجيى-ءجيى توقتاپ قالىپ جۇرەتىن. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتى بولدىرماس ءۇشىن مەردىگەر قىستا 3 مىڭ توننا بيتۋم قورىن جاساقتاپ الىپتى. قاراجانباس كەن ورنىنىڭ مۇ­نايىن وڭدەپ, جوعارى ساپالى جول بيتۋمىن شىعاراتىن «كاسپي بيتۋم» جشس ءونىمى نورماتيۆتىك قۇجاتتارعا سايكەس كەلەدى جانە كومپانيا ءونىم ساپاسىنا بەس جىلعا كەپىلدىك بەرىپ تۇر. 2026 جىلعا «اقتوبە – قارابۇتاق – ۇلعايسىن» باعىتىنداعى جوندەۋ جۇمىسىنا 441,7 مىڭ توننا ينەرتتى ماتەريالدار پايدالانۋ جوسپارلانعان. جول سالىنعانىمەن, ونىڭ بۇزىلۋى دا تەز. وسى ماسەلە كولىك جۇرگىزۋشىلەرى مەن تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعىن تۋعىزىپ ءجۇر. 28 ملرد تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قاراجاتى جۇمسالىپ, قايتا جاڭارتىلاتىن تاسجولداعى ەكىقاباتتى اسفالت شەكتەن تىس سالماقتاعى اۋىر جۇك كولىكتەرىن كوتەرە الا ما؟ اسىرەسە قىسى-جازى تولاس­تاماي رەسەي جاققا تاۋار تاسيتىن كىندىك ازيانىڭ اۋىر جۇك كولىكتەرىنەن قاۋىپ كوپ. وتكەن ايدا ۇلعايسىننان حرومتاۋعا قاراي جۇكتى اسىرا تيەگەن اۋىر كولىكتەر ءۇش ساعات بويى سەگىز شاقىرىمدىق كەپتەلىستە تىزبەكتەلىپ تۇردى. بۇل جەردە كولىك قوزعالىسىن باقىلاۋشىلار ءار كولىكتىڭ سالماعىن, جولعا تۇسىرەر اۋىرتپالىعىن باقىلاۋعا ءتيىس ەدى. وسىلايشا, جولدىڭ بۇزىلۋىنا سەبەپ اۋىر جۇك كولىكتەرىنىڭ قوزعالىسىن ەشكىم باقىلاپ جاتقان جوق. جۇك بەكىتىلگەن سالماقتا تيەلسە, ءسوز جوق. بىراق شەكارامىزدان وتەتىن ترانزيتتىك اۋىر كولىكتەر ىلعي ارتىق سالماقپەن وتەدى. وسى سەبەپتى «اقتوبە – قارابۇتاق – ۇلعايسىن» تاسجولىنا ەلەكتروندى تارازىلار قويىلعانى ءجون. شەكتەن تىس اۋىر سالماقپەن وتكەندەرگە ايىپپۇل جازىلىپ, ەل شەكاراسىنداعى باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتىندە تولەمەيىنشە, جۇرۋگە رۇقسات ەتىلمەيتىندەي ەرەجە ورناتىلۋعا ءتيىس. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن كولىك مينيسترلىگى ترانزيتتىك تاسجولداردا ەلەكتروندى تارازىلار قويۋدى باستاعانىمەن, ونىڭ ارتى سۇيىلىپ كەتتى. راس, «اقتوبە – اتىراۋ» تاسجولىنىڭ بويىندا, تەمىر اۋدا­نى اۋماعىندا ەلەكتروندى تارازى تۇرسا دا وندا جازىلعان ايىپپۇلدىڭ مولشەرى انىق ەمەس. 

جولدىڭ تەز بۇزىلۋىنا قىستىڭ ايازى مەن جازدىڭ اپتاپ ىستىعى سياقتى اۋا رايى قۇبىلىسىنىڭ دا اسەرى بار. ءتورتىنشى كليماتتىق ايماققا جاتاتىن اقتوبە وبلىسىندا قىستا 40 گرادۋس اياز, جازدا 40 گرادۋس ىستىق الماسىپ جاتادى. اپتاپ ىستىقتا بالقيتىن اسفالت قىستىڭ شىڭىلتىر ايازىندا قاتتى سۋيدى. وعان كوكتەمنىڭ لايساڭ باتپاعى قوسىلادى. ايناداي تەگىس جولدار ەل ەكونوميكاسىنىڭ كۇرەتامىرى دەسەك تە, ەكىنشى جاعىنان ساپالى جول­­دار ءوڭىر باسشىلىعى مەن جول قۇرى­لى­سىنا جا­ۋاپتى تۇلعالاردىڭ جۇمى­سىنا بەرىلگەن ءادىل باعا دەۋگە بولادى. 

ەلگە جانا­­شىرلىقتىڭ بەلگىسى جولدى كۇتىپ-ۇستاۋدان كورىنەدى. وسى سالاداعى ما­مان­­­داردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگىنە سىن. «جولىنا قاراپ, ەلىن تانى» دەگەن وسى بولار. 

اقتوبە وبلىسى