حالقىمىزدىڭ «باتىر ولگەن جەرىندە, باي تۋعان جەرىندە» دەگەن قاتقىلداۋ بولسا دا قاناتتى ءسوزى بار. بۇل ناقىلدىڭ جاۋىنگەر حالقىمىزدىڭ ەرتە زامانداردان بەرى ءوز ەلىن, جەرىن قورعاعان ۇزاققا سوزىلعان قاسىرەتتى سوعىستاردىڭ سالدارىنان تۋعانىنا ءشۇبا كەلتىرۋگە بولماس. ادامزات بالاسىن زار جىلاتىپ, قايعى-مۇڭعا ءبولەگەن الاپاتتىڭ ءبىرى 1941-1945 جىلدارداعى وتان سوعىسى ەكەندىگى ءمالىم. وسىناۋ زۇلمات ۇرىس وزگەلەرمەن قاتار قازاق جۇرتىنىڭ شاڭىراعىن شايقالتىپ كەتكەنى, جۇرەككە تۇسكەن جارانىڭ ءالى كۇنگە جازىلماي كەلە جاتقانى دا شىندىق. سولاردىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ اۋلەت.
ءبىزدىڭ ۇلى اتامىز ماحمەتتىڭ ءوزى باستاپ, ۇلدارى ومار, سەرعالي, نۇرعالي, مۇقاجان سوعىستىڭ العاشقى كۇنىنەن سۇراپىل شايقاستارعا قاتىستى. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك ۇرىس دالاسىندا قازا تاۋىپ, اجەمىز اقبىلەك ەلگە جارالى ورالعان نۇرعاليىن عانا قان جىلاعان قۇشاعىنا باسقان ەكەن. بوزداقتاردان «قارا قاعاز» كەلگەنىمەن, مۇقاجان اتامىز وسى كۇنگە دەيىن «حابارسىز كەتكەندەر» ساناتىندا نالا كوڭىلىمىزدى قۇساعا بولەپ, ارمانا سەزىمگە باتىرىپ جۇرەتىن.
اكەمىزدىڭ ايتۋىنشا, مۇقاجان اتامىز سۇڭعاق بويلى, باتىر كەلبەتتى, اق جارقىن كىسى بولعان ەكەن. دومبىرا شەرتىپ, ءان شىرقاۋدى جاقسى كورگەن. سوڭعى حاتىندا لەنينگراد تۇبىندە فاشيستەرمەن قيان-كەسكى سوعىسىپ جاتقانىن جازىپتى. سودان كەيىن حابار-وشار ساپ تىيىلعان.
ماحمەت اتامىزدىڭ كەنجەسى مۇقاجان اتامىزدان ءبىر حابار بولىپ قالار ما ەكەن دەپ, ۇزاق جىلدار بويى ىزدەستىرۋمەن بولدىم. اقىرى, 2013 جىلدىڭ كۇزىندە, رەسەيلىك «قىزىل ىزشىلەردەن» لەنينگراد وبلىسى, لودەينوپولسكي اۋدانىنىڭ ستارايا سلوبودا دەرەۆنياسىنىڭ ماڭىنان قازاقستاندىق جاۋىنگەر مۇقاجان ماحمەتوۆتىڭ مۇردەسى تابىلدى دەگەن حابار الدىق. وسى قارالى دا قۋانىشتى حابار تۋعان اۋىلىمىز سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, شال اقىن اۋدانىنداعى جاڭا جول اۋىلىن ءدۇر سىلكىندىرگەن ەدى.
«قىزىل ىزشىلەردىڭ» حاتىنان بىلگەنىمىز, سونداعى اسىعىس جەرلەي سالعان تەرەڭدىگى 50-70 سانتيمەتردەي ءبىر شۇڭقىردان 19 ادامنىڭ مۇردەسى تابىلىپتى. مارقۇمداردىڭ ىشىندە ەكى عانا ادامنىڭ مەدالونى بولعان ەكەن. مۇنىڭ بىرەۋى مۇقاجان اتامىزدىكى, ەكىنشىسى جەرلەسىمىز, مامليۋت اۋدانى ۆيشنەۆكا ەلدى مەكەنىنىڭ تۋماسى پولياكوۆ پاۆەل يۆانوۆيچ دەگەن ازاماتتىكى بولىپ شىقتى. مايىتتەر جەرلەنگەن الگى شۇڭقىر نوۆايا سەگەجا دەرەۆنياسى ءۇشىن بولعان ۇرىستا قازا تاپقان ەرلەرگە ورناتىلعان ەسكەرتكىش-وبەليسكىدەن 400 مەتردەي جەردە تابىلعان.
اتامىزدىڭ مۇردەسىن تاپقان ىزدەۋشىلەر /پويسكوۆيكي/ وتريادىنىڭ جەتەكشىلەرىمەن ەلەكتروندىق جانە تەلەفون بايلانىسى ارقىلى حابارلاسىپ تۇردىم. ولاردىڭ ءوتىنىشى, كومەك سۇراۋىنا بايلانىستى مەن مامليۋت اۋدانىنىڭ اكىمدىگىنە, اسكەري بولىمىنە, وبلىستىق اسكەري كوميسسارياتىنا, وبلىستىق, اۋداندىق گازەتتەرگە حات جازىپ, اقىرىندا پولياكوۆتىڭ تۋعان قارىنداسى ناتاليا پاۆلوۆنا پولياكوۆانى تاۋىپ الدىق. ول قازىر سانكت - پەتەربۋرگ (لەنينگاد) قالاسىندا تۇراتىن بولىپ شىقتى, بالالارىمەن, نەمەرەلەرىمەن تۇرادى ەكەن. اعاسىنىڭ (پولياكوۆتىڭ) سول جەردە قايتىس بولعانىن ولار سول سوعىس ءجۇرىپ جاتقان كەزدە-اق ەلىنە سوعىستان مۇگەدەك بولىپ قايتقان قارۋلاس جەرلەسىنەن ەستىگەن ەكەن. ايتكەنمەن, مۇردەسىن تاپپاعان.
باتىرلار ەرلىگى تۋرالى جوعارىدا اتالعان وبەليسكىگە ويىپ جازىلعان مىنا سوزدەر ماعلۇمات بەرەدى. «س 21 پو 24 وكتيابريا 1941 گودا دليلاس نوۆو-سەگەجسكايا ناستۋپاتەلنايا وپەراتسيا, ۆ حودە كوتوروي بويتسى 314-ي سترەلكوۆوي ديۆيزي فورسيروۆالي رەكۋ سۆير, زانيالي پلاتسدارم, نە پوزۆوليۆ نەمەتسكو-فاشيستسكيم زاحۆاتچيكام پەرەيتي ۆ ناستۋپلەنيە نا گورود تيحۆين ي سومكنۋت ۆتوروە كولتسو بلوكادى ۆوكرۋگ لەنينگرادا. ۆ نەراۆنىح كروۆوپروليتنىح بوياح كازاحستانسكيە ۆوينى پروياۆيلي ۆىسوكۋيۋ بوەۆۋيۋ ۆىۋچكۋ, ستويكوست, مۋجەستۆو ي ماسسوۆىي گەرويزم, منوگيە يز نيح سلوجيلي سۆوي گولوۆى. ۆەچنايا پاميات گەرويام!»
1941 جىلدىڭ 24 قازانىندا بولعان وسى ۇرىستا, اتامىز اۋىر جارالانعان. جانىنا باتىپ, ايعايلاپ جاتقانىن ەستىپ, وقتىڭ بوراپ تۇرعانىنا قاراماستان, پ.ي.پولياكوۆ (سوعىسقا دەيىن ول كىسى ۆەتەرينار بولىپ ىستەپتى) سانيتارلىق مىندەتىن اتقارۋشى رەتىندە, اتامىزعا كومەك بەرمەكشى بولىپ جەتە بەرگەندە ول دا, اتامىز دا ءدوپ تۇسكەن سنارياد جارىقشاعىنان مەرت بولعان ەكەن.
«قىزىل ىزشىلەر» سوعىس بىتكەننەن بەرى جىل سايىن, قار ەرىسىمەن ۇرىس شەپتەرىنەن ادامداردىڭ مۇردەلەرىن ىزدەيدى ەكەن. تابىلعان مۇردەلەردى ءبىر جەرگە جيناپ, جىل سايىنعى 22 ماۋسىمداعى قارالى ميتينگىدە سالتاناتتى تۇردە قايتا جەرلەۋدى داستۇرگە اينالدىرعان.
سول راسىمگە مەن جانە قۇدام – پوليتسيا پولكوۆنيگى قۋانىش قوجاحمەتوۆ ەكەۋمىز دە قاتىستىق. ءبىز شال اقىن اۋدانى جانا جول اۋىلى – تۋعان جەرىمىزدىڭ زيراتىنان ءبىر ۋىس توپىراق اپارىپ باۋىرلاستار زيراتىنا سالدىق. سودان كەيىن ول جاقتان دا توپىراق اكەلىپ, اكەمىز نۇرعاليدىڭ زيراتىنىڭ جانىنا اكەلىپ كومدىك. اتامىز مۇقاجاننىڭ باسىنا تاس ورناتىپ, «قىرقى» وتكەنشە ارۋاعىنا ارناپ قۇران باعىشتاتتىق. سوعىستان قايتپاعان بارشا اتالارىمىزعا, ولاردىڭ جانە ءوزىمىزدىڭ ۇيدەن شىققان ارۋاقتار ريزا بولسىن, يماندى, جاتقان جەرلەرى جايلى بولسىن دەمەكپىن.
سوعىستان ءى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ ورالعان اكەم نۇرعالي 88 جاسىندا دۇنيە سالدى, التى بالا ءوسىرىپ جەتكىزدى. ومار اتامىزدان ەكى قىز قالعان بولاتىن, ولار دا قازىر و دۇنيەلىك بولىپ كەتتى, ۇرپاقتارى بار. سەرعاليدان جالعىز ۇل مىرزاتاي ءتورت جاسىندا قالعان, ول كىسى دە 73 جىل جاساپ, ومىردەن وزدى. بەلگىلى عالىم, ءتىل ءبىلىمىنىڭ بىلگىرى بولعان اعامىز 50 جىلعا تارتا ءومىرىن وقىتۋشىلىق قىزمەتكە ارنادى. ودان ءارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىلىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم قايراتكەرى اتاعىنا يە بولدى.
مەن لەنينگراد وبلىسىنا بارعان ساپارىمدا مۇقاجان اتامىزدىڭ جەرلەنگەن جەرىنەن تابىلعان از عانا جادىگەرلەر – پروتيۆوگاز, تاعى باسقا اكەتۋگە رۇقسات بەرىلگەن زاتتار مەن اتامىزدىڭ تابىلعانى تۋرالى قۇجاتتاردى جاڭا جول ورتا مەكتەبىنىڭ مۇراعاتىنا قويۋ ءۇشىن تاپسىردىم.
باۋىرلاستار زيراتىندا جەرلەۋ راسىمىنە قاتىسقانىمىزدا حالىقتىڭ وتە كوپ جينالاتىنىن كوردىك. لەنينگرادتى قورعاۋعا اتسالىسقان 314 اتقىشتار ديۆيزياسى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جاساقتالعاندىقتان, جاۋىنگەرلەردىڭ كوبى قازاق ازاماتتارى بولعان ەكەن. ولاردىڭ قۇرمەتىنە ورناتىلعان ەسكەرتكىشتەگى 80-دەي جاۋىنگەردىڭ 20-دان استامى قازاقتار. تاعى ءبىر ايتۋعا تۇراتىن جايت سول باۋىرلاستار زيراتىنىڭ بەتىنە قايتىس بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ اراسىنان, نەگە ەكەنى بىزگە بەيمالىم, تەك مۇقاجان اتامىزدىڭ عانا پورترەتى كوزىمىزشە ماڭگىلىككە ورناتىلدى. سونداي-اق, جينالعان قاۋىمنىڭ قازاق ەلى مەن قازاقستاندىقتارعا دەگەن ىستىق ىقىلاسى جۇرەگىمىزدى جىلىتىپ تۇردى.
بالۋان ماحمەتوۆ,
زاڭ قىزمەتىنىڭ ارداگەرى.
اقمولا وبلىسى,
اقكول قالاسى.