جۋىردا ءماجىلىس «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا قارادى. سەبەبى كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە قاڭعىعان جانۋارلار ماسەلەسى ۋشىعىپ كەتتى. شاعىم دا ازايماي تۇر. اتالعان زاڭ جوباسىنداعى نەگىزگى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار تۋرالى ءماجىلىس دەپۋتاتى, ەكونوميكالىق رەفورما جانە وڭىرلىك دامۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى اناس باققوجاەۆ سۇحبات بارىسىندا جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ بەرگەن ەدى.
– اناس احات ۇلى, 2021 جىلى قابىلدانعان زاڭعا قايتادان تۇزەتۋلەر ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى نە سەبەپتى تۋىندادى؟ قولدانىستا بولعان «ۇستاۋ-ستەريليزاتسيا-ۆاكتسيناتسيا-قايتا جىبەرۋ» مودەلىنىڭ ناقتى قانداي ولقىلىقتارى انىقتالدى؟ جالپى, بۇل ماسەلەنى قايتا قاراۋعا قانداي ستاتيستيكالىق كورسەتكىشتەر نەگىز بولدى؟
– جانۋارلارعا قاتىستى زاڭنامانى قايتا قاراۋىمىزعا بەس جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتقان قازىرگى زاڭداعى «ۇستاۋ-ستەريليزاتسيا-ۆاكتسيناتسيا-قايتا جىبەرۋ» مودەلىنىڭ ەل كۇتكەندەگىدەي ناتيجە بەرمەۋى نەگىزگى سەبەپ بولىپ وتىر. كەيىنگى جىلدارى قاڭعىعان يتتەردىڭ سانى مۇلدەم ازايعان جوق. ونىمەن قوسا ادامدارعا ايبات شەگىپ, قابۋ فاكتىلەرى كوبەيىپ كەتتى. اسىرەسە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى وزەكتى بولا ءتۇسىپ, وتكىر ماسەلە رەتىندە كوتەرىلە باستادى. سونىمەن قاتار جەرگىلىكتى جەرلەردە زاڭدى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرى بىركەلكى جۇمىس ىستەگەن جوق. قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, 2022 جىلى 36,7 مىڭ, ال بىلتىر 41 مىڭنان اسا ادامدى يت قاپقان. بۇل ساندار قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن ءبىرىنشى ورىنعا شىعارۋىمىزعا ءماجبۇر ەتتى.
– قاڭعىعان جانۋارلارعا قاتىستى قايتادان ورتاعا جىبەرۋ تاسىلىنەن قايتارىمسىز اۋلاۋعا كوشۋ قانشالىقتى نەگىزدى شەشىم بولدى؟ بۇل قادامنىڭ حالىقارالىق تاجىريبە مەن الەمدىك ستاندارتتارمەن سايكەستىگى بار ما؟
– ارينە, الەمدىك ستاندارتتارمەن ءىشىنارا ساي كەلەدى دەپ ايتا الامىز. الايدا جاڭادان ەنگىزىلىپ جاتقان مودەل گۋمانيستىك جانە باقىلاۋلى ەۆتانازيا قاعيدالارىمەن بىرگە قولدانىلۋعا ءتيىس. ونى ۇكىمەت قاداعالايدى دەپ ۇمىتتەنەمىن. جالپى, حالىقارالىق تاجىريبەدە 3 ءتاسىل بار, ياعني اۋلاۋ, ستەريليزاتسيا, ۆاكتسيناتسيا جانە قايتا جىبەرۋ مودەلى. سوسىن پاناجايعا ورنالاستىرۋ جانە اسىراپ الۋعا بەرۋ. ءۇشىنشىسى – قاۋىپتى نەمەسە اگرەسسيۆتى جانۋارلاردى قايتارىمسىز نەگىزدە وقشاۋلاۋ, ياكي ەۆتانازيا. وسى ءۇشىنشى مودەل ەلىمىزدەگى قوعامدىق قاۋىپسىزدىك باسىمدىعى نەگىزىندە ەنگىزىلىپ وتىر. اسىرەسە اگرەسسيۆتى, توپ بولىپ شۇبىرىپ جۇرەتىن, ادامعا ايبات شەگەتىن قاۋپى بار يتتەرگە قاتىستى حالىقارالىق تاجىريبەگە قايشى ەمەس.
– زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلگەن بۇل وزگەرىستەردى ازىرلەۋ بارىسىندا قوعام پىكىرى قانشالىقتى ەسكەرىلدى؟ تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىككە قاتىستى شاعىمدارى, زووقورعاۋشىلاردىڭ ۇسىنىستارى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ تاجىريبەسى قانداي دەڭگەيدە نازارعا الىندى؟
– قوعام پىكىرى بۇل تۇزەتۋلەردە وتە ۇلكەن ءرول اتقاردى. بارلىق تاراپ جۇمىس بارىسىنداعى ءار جينالىسقا ەركىن قاتىسا الدى. تالقىلاۋ كەزىندە جارۋارلار قۇقىعىن قورعاۋشىلاردىڭ ۇسىنىستارى عانا ەمەس, تۇرعىنداردىڭ دا قاۋىپسىزدىككە قاتىستى شاعىمدارى, اكىمدىكتەردىڭ ناقتى تاجىريبەدە تۋىنداعان ماسەلەلەرى, ۆەتەرينار مامانداردىڭ قورىتىندىلارى قارالدى. ياعني تۇزەتۋلەر تەك ەموتسيالىق پىكىرگە ەمەس, ناقتى ستاتيستيكا مەن وڭىرلىك تاجىريبەگە, ومىردەن الىنعان جاعدايلارعا سۇيەنىپ ازىرلەندى.
– ال جانۋارلارعا قاتىگەزدىك تانىتاتىندارعا جانە ءۇي جانۋارلارىن كوشەگە تاستاپ كەتەتىندەرگە قاتىستى جاۋاپكەرشىلىك قانداي دەڭگەيدە كۇشەيتىلەدى؟ زاڭ جوباسىندا بۇل باعىتتا قانداي ناقتى تەتىكتەر قاراستىرىلعان؟
– ءيا, تۇزەتۋلەردىڭ ماڭىزدى باعىتى يەلەردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. زاڭنىڭ بۇل جاعىن زووقورعاۋشىلار ايتا بەرمەيدى. سەبەبى ولارعا زاڭنىڭ ءتيىمسىز بولىپ كورىنۋى قاجەت. جاسىراتىن نەسى بار, جانۋارلار قۇقىعىن قورعاۋشىلار يت يەلەرى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ كۇشەيگەنى تۋرالى ءبىلىپ وتىرسا دا, ونى ايتپايدى. ولار ءماجىلىس دەپۋتاتتارىن سۇيكىمسىز, قاتىگەز, تەك بىرجاقتى كوزقاراس ۇستاناتىن ادامدار رەتىندە كورسەتكىسى كەلىپ وتىر. ال نەگىزى جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ – زاڭنىڭ نەگىزگى وزەگى. ەنگىزىلىپ وتىرعان شارالار جانۋارعا قاتىگەزدىك كورسەتكەنى ءۇشىن اكىمشىلىك جانە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى ناقتىلاۋ, جانۋاردى كوشەگە تاستاپ كەتكەنى ءۇشىن ايىپپۇل سالۋ, مىندەتتى تىركەۋ مەن چيپتەۋ تالابىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ەنگىزۋ, ءيتتىڭ قاپقانىنان بولعان زالالدى يەسىنە جۇكتەۋ سياقتى ناقتى نورمالاردى قامتيدى. بۇل نورمالار «جانۋار تەك مەنشىك ەمەس, يەسى بار تىرشىلىك يەسى» دەگەن قاعيدانى كۇشەيتىپ وتىر.
– وسى تۇستا تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە نازار اۋدارعىمىز كەلەدى. ماسەلەن, قاڭعىعان نەمەسە يەسىز ءيتتىڭ ادامعا شابۋىل جاساۋى جاعدايىندا جاۋاپكەرشىلىك كىمگە جۇكتەلەدى؟ ال ەگەر جانۋاردىڭ يەسى انىقتالسا, زاڭ بويىنشا قانداي شارالار قولدانىلادى؟
– وتە ورىندى ماسەلەنى قوزعاپ وتىرسىز. مۇندا جاۋاپكەرشىلىك ەكى دەڭگەيدە قارالادى. ەگەر يت يەسىز بولسا, جاۋاپكەرشىلىك جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانعا جانە اۋلاۋدى ۇيىمداستىراتىن كوممۋنالدىق قىزمەتكە جۇكتەلەدى. ولار ۋاقىتىلى اۋلاۋعا, قاۋىپتى اۋماقتاردى مونيتورينگىلەۋگە, تۇرعىنداردىڭ وتىنىشىنە جەدەل ارەكەت ەتۋگە مىندەتتى. ەگەر ونى ورىنداماي سەلقوستىق تانىتسا, سول ءۇشىن جاۋاپتى بولادى. ەكىنشى جاعدايعا كەلسەك. ەگەر يەسى انىقتالسا, وندا اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنادى, كەلتىرىلگەن زياندى وتەيدى, اۋىر زارداپ بولسا, قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە دەيىن قارالادى. مىسالى, 2024 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جەرگىلىكتى كاسىپكەردىڭ «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى ارقىلى ساتىپ العان 20 ەشكىسىن بۇرالقى يتتەر تالاپ, قان-جوسا ەتىپ قىرىپ تاستاعان. سول كەزدە زاڭدا ناقتى جاۋاپكەرشىلىك بولماعاندىقتان مال يەسى مەملەكەتتىك مەكەمەلەردى سوتقا بەرە المادى. ەندى مۇنداي مۇمكىندىككە جول اشىلادى.
– جاڭا تۇزەتۋلەرگە سايكەس يت يەلەرىنە قانداي ناقتى مىندەتتەر جۇكتەلەدى؟ مىندەتتى تىركەۋ, چيپتەۋ, ۆاكتسيناتسيا جانە قوعامدىق ورىندارداعى قاۋىپسىزدىك تالاپتارى قالاي رەتتەلەدى؟
– جاڭا تۇزەتۋلەردە مىندەتتى چيپتەۋ جانە تىركەۋ, ۆاكتسيناتسيا, قوعامدىق ورىندا قارعىباۋ, قاجەت بولسا تۇمىلدىرىق تاعۋ, ءيتتى قاراۋسىز جىبەرمەۋ, اگرەسسيۆتى تۇقىمدارعا ارنايى باقىلاۋ, كوبەيۋىن باقىلاۋ (ستەريليزاتسيانى ىنتالاندىرۋ), جانۋاردى تاستاپ كەتپەۋ سياقتى ناقتى جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن.
– پاناجايلار مەن ۋاقىتشا ۇستاۋ ورتالىقتارىن دامىتۋ, ولاردى قارجىلاندىرۋ جانە اسىراپ الۋدى ىنتالاندىرۋ باعىتىندا قانداي ناقتى شارا قاراستىرىلىپ وتىر؟
– تۇزەتۋلەردىڭ ماڭىزدى باعىتى رەتىندە پاناجاي جەلىسىن دامىتۋعا ءمان بەرىلدى. مىسالى, مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى پاناجايلاردى قارجىلاندىرۋ, مەملەكەتتىك-جەكەشەلىك سەرىكتەستىك, جانۋارلاردى ۋاقىتشا ۇستاۋ ورتالىقتارىن كەڭەيتۋ, اسىراپ الۋدى ىنتالاندىرۋ باعدارلامالارى جانە تاعى باسقا. قارجىلاندىرۋ دەڭگەيى ءار وڭىردە ءارتۇرلى. بىراق مۇندا ءبىر ايتا كەتەتىن جايت بار. مىسالى, پاناجايعا ورنالاستىرىلعان, بىراق يەسى جوق نەمەسە قاڭعىعان يتتەردى ۇستاۋ مەرزىمى 5-اق كۇن بولىپ بەكىتىلدى. ياعني مۇندا بيۋدجەت قاراجاتىن يتتەرگە جۇمساي بەرۋدىڭ قانداي قاجەتتىلىگى بار, دەگەن زاڭدى دا وزەكتى سۇراق تۋادى. ال مۇنىڭ جاۋابىن تابۋ قيىن ەمەس. تەك ىسىراپ. بىراق وسى 5 كۇندى جەرگىلىكتى حالىق ازدىق قىلسا, وندا پاناجايلار نەمەسە يتكە جانى اشىعاندار ماسليحاتارعا جۇگىنىپ ونى سوزۋعا ءوتىنىش جاساي الادى.
– مىندەتتى چيپتەۋ جۇيەسى ناقتى قالاي جۇزەگە اسادى؟ بۇل تەتىك جانۋار يەسىن انىقتاۋ, ادامعا جۇگىرۋ فاكتىلەرىن تىركەۋ جانە قاڭعىعان جانۋارلار ماسەلەسىنىڭ الدىن الۋ تۇرعىسىنان قانشالىقتى ءتيىمدى بولادى؟
– چيپتەۋ دەگەنىمىز – جانۋارعا تەرى استىنا سالىناتىن ميكروچيپ ورناتۋ ارقىلى بىرىڭعاي دەرەكقورعا ەنگىزۋ. ۆەتەرينار كلينيكادا چيپ سالىنادى, كەيىن يەسى ءچيپتىڭ جەكە سايكەستىك نومىرىمەن ونى بازاعا تىركەيدى, سوسىن وعان بارلىق ۆاكتسيناتسيا تاريحى تىركەلىپ وتىرادى. ونداي يت جوعالعان جاعدايدا چيپ ارقىلى يەسىن انىقتاۋعا بولادى. قابۋ نەمەسە زاڭبۇزۋشىلىق بولسا, يەسى تەز تابىلادى. بۇل نورما قاڭعىعان جانۋار ماسەلەسىن شەشۋدەگى ەڭ ماڭىزدى الدىن الۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر.
– زاڭ جوباسىنا ەنگىزىلىپ وتىرعان وزگە قانداي جاڭا نورمالار مەن تەتىكتەردى ەرەكشە اتاپ وتە الاسىز؟ قوعامدىق قاۋىپسىزدىك پەن جانۋارلاردى قورعاۋ اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك قالاي ساقتالادى؟
– زاڭ جوباسىنداعى نەگىزگى قوسىمشا جاڭاشىلدىقتار مىناداي: قاۋىپتى يتتەرگە جەكە تالاپتار قويۋ, توپتاسقان يتتەرگە جەدەل ارەكەت ەتۋ, ەۆتانازيا ءراسىمىن ناقتى رەگلامەنتتەۋ, جانۋارلاردى تاستاۋ فاكتىسىن چيپ ارقىلى دالەلدەۋ, جانۋار يەلەرىن ساقتاندىرۋ ماسەلەسىن بولاشاقتا ەنگىزۋ مۇمكىندىگى, قوعامدىق ورىندارداعى سەرۋەندەۋ ەرەجەلەرىن كۇشەيتۋ, بالالار الاڭدارى, مەكتەپ ماڭىندا ارنايى شەكتەۋلەر ەنگىزۋ.
جالپى, تۇزەتۋلەردىڭ فيلوسوفياسىنا كەلسەك, جانۋارلاردى قورعاۋ مەن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى تابۋعا نەگىزدەلدى. ءبىرىن قورعاسا, ەكىنشىسى زارداپ شەكپەۋى كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن –
جاسۇلان سەيىلحان,
«Egemen Qazaqstan»