جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ قاجەت

اتالعان زەرتتەۋدە وتكەن جىلى وسى قوعامدىق ىندەت بۇكىل الەمدە, سونىڭ ىشىندە ەۋروپانىڭ دەموكراتياسى دامىعان مەملەكەتتەرىن­دە دە ءورشي تۇسكەنى اتاپ كورسەتىلدى. مۇمكىن بولعان 100 بالدىڭ ­80-ىنەن استامىن جيناعان ەلدەر سانى بۇر­ناعى جىلعى 8-دەن 5-كە دەيىن ازايعان. 2025 جىلى سجقي-ءدىڭ الەمدىك ورتاشا كورسەتكىشى 42 بالل بولدى. بۇل – كەيىنگى ون جىل­دان اسا ۋاقىت ىشىندەگى ەڭ تو­مەنگى باعا. ءتىپتى سىبايلاس جەم­قور­لىقتى تىزگىندەپ, وزىق وندىققا كىرگەن مەملەكەتتەردىڭ التاۋى كورسەتكىشتەرىن تومەندەتىپ العان. مىسالى, كوپتەن بەرى كوش باستاپ كەلە جاتقان دانيانىڭ جيناعان ۇپايى 2024 جىلعى 90 بال­دان 89 بالعا دەيىن ازايعان. ليۋكسەمبۋرگتىكى 81-دەن 78-گە دەيىن (3 بالعا), جاڭا زەلانديانىكى 83-تەن 81-گە دەيىن (2 بالعا), شۆەيتسا­ريا­نىكى 81-دەن 80-گە دەيىن (1 بالعا), اۋستراليا مەن يرلانديانىكى ­77-دەن 76-عا دەيىن (1 بالعا) كەمى­گەن. ال گەرمانيا بىلتىر ­بۇر­نا­عى جىلمەن سالىستىرعاندا ­2 بالدى كوپ جيناپ, 77 بالمەن وزىق وندىقتان ورىن الدى. سجقي-ءدى ­­1 بالعا تومەندەتىپ العان دامىعان ­ەلدەر – امەريكا قۇراما شتات­تارى (64 بالعا دەيىن), فرانتسيا (66 بالعا دەيىن), ۇلىبريتانيا ­ (70 بالعا دەيىن).

زەرتتەۋ جۇرگىزىلگەن 182 ەلدىڭ ەڭ سوڭىندا قالعان «وندىقتىڭ» ىشىندە بۇرىنعىشا وڭتۇستىك سۋدان (9 بالل, 181-ورىن), سومالي (9 بالل, 181-ورىن), ۆەنەسۋەلا (10 بالل, 180-ورىن), يەمەن (13 بالل, 177-ورىن), ليۆيا (13 بالل,177-ورىن), ەريترەيا (13 بالل, 177-ورىن), سۋدان (14 بالل, 175-ورىن), نيكاراگۋا (14 بالل, 175-ورىن), سيريا (15 بالل, 172-ورىن), سولتۇستىك كورەيا (15 بالل, 172-ورىن), ەكۆاتورلىق گۆينەيا (15 بالل, 172-ورىن) بار.

جەمقورلارعا جازاسى اسا قا­تاڭ سانالاتىن كورشىلەس قىتاي بۇرناعى جىلى دا, بىلتىر دا 43 بالل جيناپ, 76-ورىندى ەنشىلەدى. باۋىرلاس, تاعدىرلاس ەلدەرگە كەل­سەك, تۇركيا 2024 جىلمەن سالىس­تىر­عاندا 3 بالل جوعالتىپ, 31 بال­مەن 107-ورىننان 124-ورىنعا شە­گىندى. وزبەكستان 1 بالدان ايىرى­لىپ, 31 بالمەن 121-ورىننان 124-ورىنعا سىرعىدى. ازەربايجان كورسەتكىشىن 8 بالعا جاقسارتىپ, 30 بالمەن 154-ورىننان 130-ورىنعا كوتەرىلدى. تۇرىكمەنستان بۇرناعى جىلعىداي 17 بالل العانىمەن, 164-ورىننان 166-ورىنعا تومەندەدى. تاجىكستان دا بۇرىنعى كورسەتكىشى – 19 بالمەن 164-ورىننان 166-ورىنعا ءتۇستى.

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىشىندە بىلتىردان بەرى كوش باس­تاعان ارمەنيا بىلتىر 1 بالدى كەم الىپ, 63-ورىننان 65-ورىنعا اۋىس­تى. قازاقستان 2 بالل جوعالتىپ, 38 بالمەن 88-ورىننان 96-ورىنعا تومەندەدى. بەلارۋس تە 2 بالدان ايىرىلىپ, 31 بالمەن 114-ورىن­نان 124-ورىنعا ىعىستى. قىرعىزستان كورسەتكىشىن 1 بالعا جاقسارتىپ, 26 بالمەن 146-ورىننان 142-ورىن­عا كوتەرىلدى. رەسەي بۇرناعى جىل­عى­­داي 22 بالل جيناعانىمەن, 154-ورىننان 157-ورىنعا ءتۇستى.

ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت – Trans­parency International ءوز زەرت­­تە­ۋىندە ساراپشىلار مەن بيز­نەس-قاۋىمداستىقتىڭ پىكىرىنە سۇيەن­گەنىمەن, قاراپايىم ازاماتتار­­دىڭ كوزقاراسىن ەسكەرمەيدى. مىسا­لى, ونىڭ ءبىزدىڭ ەلدەگى سىباي­­لاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى تاراتىلىپ, سىباي­لاس جەمقورلىققا قارسى قىز­مەت رەتىندە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كو­مي­تەتىنىڭ قاراماعىنا بەرىل­گەن­­دىگى تۋرالى سىنىمەن بىرەۋ كە­لىسسە, بىرەۋ كەلىسپەۋى مۇمكىن. بۇل شەشىمنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى ەكەنىن ۋاقىت كورسەتەدى. سونداي-اق ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردى شەتەلدىك قارجىلاندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىنە قاتىستى سىن­نىڭ نەگىزدىلىگى دە كۇماندى. بۇل رەتتە ەلىمىزدىڭ قولدانىستاعى زاڭ­ناماسىندا «شەتەلدىك اگەنت» ۇعىمى جوق ەكەنىن دە ايتقان ءجون. سونىمەن قاتار اتالعان ۇيىم­نىڭ مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, كۆا­زيمەملەكەتتىك سەكتور, جەر قوي­ناۋىن پايدالانۋ جانە ءىرى ين­ۆەستيتسيالىق جوبالار بويىنشا مەملەكەتتىك شەشىمدەردىڭ اشىقتىعىن كۇشەيتۋ, جۋرنا­ليس­تەردىڭ قاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرۋ, قوعامنىڭ بيلىكتى باقىلاۋ­عا قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ, اك­تيۆ­تەردى قايتارۋ ۇدەرىسىن جانە ولاردىڭ سوماسى مەن جۇمسالۋىن مۇمكىندىگىنشە اشىق ەتۋ تۋرالى ۇسىنىستارى نازار اۋدارارلىق­تاي.

شىنتۋايتىندا, ەلىمىزدە جەمقورلىققا قارسى كۇرەس بو­يىنشا ناقتى دا جۇيەلى شارالار قابىلدانىپ, ءتيىستى ناتيجەسىن بەرىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس سوت ارقىلى جەمقورلاردان الىنعان قاراجات ەسەبىنەن كەيىنگى 3 جىلدىڭ ىشىندە 89 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسىنا 150 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجى بولىنگەندىگى – سونىڭ ايعاعى.

باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, مەملەكەتتىك قىزمەت پەن مەملەكەتتىك باسقارۋ مۇددەلەرىنە قارسى سىبايلاس جەمقورلىق جانە وزگە دە قىلمىستىق قۇقىق­بۇزۋشىلىق سانى وتكەن جىلى 976 بولعان. بۇل بۇرناعى جىلعىمەن سالىستىرعاندا 23,1 پايىزعا از.

سىبايلاس جەمقورلىق فاكتى­لە­رىنىڭ سانى اباي وبلىسىندا ­2024 جىل­عى 58-دەن بىلتىر 12-گە دەيىن (79,3 پايىزعا), ۇلىتاۋ وبلىسىندا 24-تەن 9-عا دەيىن (62,5 پايىزعا), پاۆلودار وبلىسىندا 56-دان ­22-گە دەيىن (60,7 پايىزعا), اقمولا وبلىسىندا 31-دەن 14-كە دەيىن ­(54,8 پا­يىزعا), سولتۇستىك قازاقستان ­وبلى­سىندا 33-تەن 15-كە دەيىن ­(54,5 پا­يىزعا), باتىس قازاقستان ­وبلى­سىندا 45-تەن 24-كە دەيىن ­(46,7 پايىزعا) ازايعان.

وكىنىشكە قاراي, بىرقاتار وڭىردە تىركەلگەن سىبايلاس جەم­قورلىق سانى كوبەيگەن. قوستاناي وبلىسىندا بۇرناعى جىلعى 36-دان بىلتىر 54-كە دەيىن (50 پايىز­عا), اقتوبە وبلىسىندا 46-دان 65-كە دەيىن (41,3 پايىزعا), قىزىلوردا وبلىسىندا 32-دەن 37-گە دەيىن ­(15,6 پايىزعا), الماتى قالاسىندا 105-تەن 113-كە دەيىن (7,6 پايىزعا), ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 28-دەن 30-عا دەيىن (7,1 پايىزعا) ۇلعايعان. ال جەمقورلىقتىڭ كوپتىگى جونى­نەن جىلداعىشا استانا قالاسى «بايگە» بەرمەي تۇر. بىلتىر ەلوردادا وسى قىلمىس سانى 45,4 پايىزعا ازايعانىمەن, 124-كە دەيىن عانا ازايدى. جەڭ ۇشىنان جال­عاسۋشىلىق الماتى وبلىسىندا 27,4 پايىزعا تومەندەگەنمەن, 53, تۇركىستان وبلىسىندا 42,2 پايىزعا كەمى­گەنىمەن, 48 بولدى.

جالپى, ەلىمىزدە سىبايلاس جەم­قور­لىق سانىنىڭ جىلدان-جىل­عا ازايۋ ءۇردىسى بايقالىپ وتىر. مەم­لە­كەتتىك ورگانداردىڭ ءارتۇرلى قۇقىق­بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەرىنىڭ سانى دا وتكەن جىلى 431-گە دەيىن, ياعني 36,7 پايىزعا كەمىگەن. الايدا ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءار­تۇرلى زاڭ بۇزۋشىلىققا ۇرىن­عان قىز­مەتكەرلەر سانى بۇر­نا­عى جىلعىمەن سالىستىرعان­دا 16-دان 53-كە دەيىن (231,3 پايىز­عا) كو­بەيگەن. زاڭ بۇزعان ەكو­نوميكا­لىق تەرگەپ-تەكسەرۋ قىز­مەتىنىڭ قىز­مەتكەرلەرىنىڭ سانى 4-تەن 12-گە دەيىن (200 پايىزعا), اسكەري قىز­مەت­شىلەر 15-تەن 42-گە دەيىن (180 پايىزعا), اكىمدەر 4-تەن 10-عا دەيىن (150 پايىزعا), پروكۋراتۋرا قىز­مەتكەرلەرى 6-دان 8-گە دەيىن (33,3 پايىزعا) ۇلعايعان. وسىن­داي كەم­شىلىكتەر مەملەكەتتىك ور­گانداردان ءوز قاتارلارىندا ءتارتىپ ورناتۋ جانە جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇمىس­تارىن كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەدى.