شەبەر تىرىلتكەن قۇندى مۇرا

وتىز جىل عۇمىرىن وسى مۋزەيگە ارناعان ەرعازى يساتاەۆتىڭ ءاربىر جاساعان دۇنيەسى ءبىر ماقالانىڭ جۇگىن ارقالايدى. ول ۇزاق جىل تاريحي جادىگەرلەردى زەرتتەپ, ارحەولوگيالىق دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, كونە بۇيىمداردى عىلىمي نەگىزدە قايتا جاڭعىرتقان. XVIII–XIX عاسىرلار مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقتىڭ ءداستۇرلى تۇرمىسىن, مادەنيەتىن, زەرگەرلىك ونەرىن تانىتاتىن بۇيىمدار, زەرگەرلىك اشەكەيلەر, باتىرلاردىڭ قارۋ-جاراقتارى مەن ات ابزەلدەرىن جاساپ, كەلەشەك ۇرپاققا ۇسىنىپ كەلەدى.

ءبىز كورگەن تۇرمىسقا قولداناتىن دۇنيە «اسادال» دەپ اتالادى. ونىڭ ىشىنە دايىن استى ساقتايدى. شەبەر حIح عاسىردىڭ اياعى حح عاسىردىڭ باسىندا پايدالانعان, ەسكى دۇنيەنى قايتا وڭدەپ شىعارعان. ايتۋعا وڭاي, ەرتەدە تۇرمىستىق زاتتاردى جاساۋعا شەگە, جەلىم قولدانباعان. سول ءداستۇردى ۇستانعان شەبەر «اسادالدى» قايتا شاشىپ, جيناعان. اعاشتارىن ءبىر-بىرىمەن كىرىكتىرىپ, سىنامەن جاساعان.

كادىمگى تەمىردى بالقىتىپ, وشاق پەن شوقاياق جاساعان. شوقاياق وشاقتىڭ ورتاسىندا تۇرادى. شوقتى سالىپ, ۇستىنە اققۇمان قويادى. بۇل – سيرەك كەزدەسەتىن دۇنيە. مۋزەيلەردىڭ كوبىندە جوق. مۇنى ەرعازى كەزىندە كىتاپتان وقىعان. ونىڭ قاسىندا كەسەقاپ قويىلعان.  اتىندا تۇرعانداي كەسەقاپتىڭ ىشىنە بەس-التى كەسەنى سالىپ, اۋزىن بايلاپ قويادى. قانجىعاعا ىلگەندە, ىشىندەگى كەسە سىنبايدى. كونەك, ياعني بيە ساۋاتىن شەلەكتى قىزىقتاپ تۇرعاندا, ەرعازى كەڭەس ۇلى: «ەڭ ۇلكەنى قىمىز جينايتىن مەس. مەس ءتورت جىلقىنىڭ تەرىسىنەن جاسالادى.  سابانى بىلەسىز. سابا-اياق دەگەندى تۇسىندىرەيىن. ول – سابانىڭ استىنا قوياتىن تۇعىرى, اعاشتان جاسالادى. سابا جىلقىنىڭ تەرىسىنەن عانا جاسالۋى كەرەك. ويتكەنى جىلقىنىڭ ءسۇتى قۇيىلادى. سيىردىڭ تەرىسىنەن جاسالسا, قىمىزدىڭ ءدامى بۇزىلۋى مۇمكىن. سابادان كەيىن تورسىق. تورسىقتى كۇندەلىكتى قانجىعاعا بايلاپ الىپ جۇرەدى...», دەپ تانىستىردى. ول ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشىنىڭ مەملەكەتتىك تىزىمىنە ەنگەن تالماس اتانىڭ ساداق سالاتىن قورامساسىن, وعىن جاساعان. ساداقتىڭ ءوزى التىن وردا ءداۋىرىنىڭ ۇلگىسىنە جاتاتىن كورىنەدى. كىشكەنتاي ساقينالاردى جىمداستىرىپ جاساعان كىرەۋكە ساۋىتتى جيناۋعا جارتى جىلداي ۋاقىتىن جۇمساعان. باتىردىڭ ساۋىتىن دا جاساعان. بۇل قۇندى دۇنيە بۇگىندە استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق مۋزەيدەگى ەتنوگرافيا بولىمىندە كورمەدە تۇر.

قولونەر شەبەرى تەرىمەن, سۇيەكپەن, اعاشپەن جۇمىس ىستەيدى, ءبارىنىڭ ء«تىلىن» بىلەدى. ءبىر عانا قامشىنىڭ قىرىق ءتۇرى بار. سونىڭ ءبارىن كەيىنگى ۇرپاققا ميراس ەتسە, ەڭبەگىنىڭ جانعانى.

ەرعازى كەڭەس ۇلى ەكى وقۋ ورنىن – الما­تىداعى ن.گوگول اتىنداعى كوركەم ۋچيليششەدەن زەرگەر ماماندىعىن, ارحي­تەكتۋرالىق اكادەميادان ديزاينەر ماماندىعىن الىپ شىققان. الماتىدا ۇلاعاتتى ۇستازدارى قولونەر شەبەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى داركەنباي شوقپار ۇلى جانە زەرگەر دۇيسەن سەيدۋاليەۆتىڭ «ۇستاحانسىنان» وتكەن. 1990 جىلى الماتىدا حالىقارالىق مۋزىكالىق فەستيۆال وتەتىن بولدى. ۇستازى دۇيسەن سەيدۋاليەۆ 1989 جىلى وسى فەستيۆالعا قاتىساتىن ءانشى ماقپال ءجۇنىسوۆادان كۇمىستەن زەرگەرلىك بۇيىم جاساۋعا تاپسىرىس العان ەكەن. بۇل تاپسىرىستى ەتى ءتىرى, قولىنان ونەر تامعان شاكىرتى ەرعازىعا جۇكتەيدى. ول كوز جاۋىن الاتىن سىرعا, جۇزىكتى جاساۋعا ءبىراز تەر توكتى. الىستان جارقىراپ كورىنەتىن كۇمىس بۇيىمىنىڭ ءساتتى شىققانىنا ەرەكشە قۋانعانى ەسىنەن كەتپەيدى.

جاستايىنان ەڭبەكقور, ءوز كاسىبىن شەكسىز سۇيەتىن شەبەر الپىستى القىمداسا دا جەزدى كەنتىندە ماكەن تورەگەلدين اتىنداعى تاۋ-كەن جانە بالقىتۋ ءىسى تاريحى مۋزەيى مەن « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۋزەي-قورىعىندا رەستاۆراتسيا جۇمىسىمەن اينالىسادى.

العاشقى كورمەسىن 1995 جىلى الماتىداعى ءا.قاستەەۆ اتىنداعى ونەر مۋزەيىندە ايگىلەدى. ودان كەيىن قازاق­ستانداعى شەبەرلەردىڭ بايقاۋىنان وزىپ شىعىپ, فرانتسيا, ىستانبۇل, كۋۆەيتتەگى حالىقارالىق كورمەلەرگە قاتىستى.  ەرعا­زىنىڭ قولىنان شىققان ات ابزەلدەرى, ەر تۇرمان, قارۋ-جاراقتاردى كورگەن وزگە مەملەكەتتىڭ ادامدارى تاڭدايىن قاقتى. شەتەلدە شەبەرلىك سىنىپ ساباعىن وتكىزدى.

جاقىندا عانا ۇلتتىق مۋزەيدە ما­دەنيەت قايراتكەرى ەرعازى يساتاەۆتىڭ «ۇستا مۇراسى: شەبەرلىك پەن ءداستۇر» اتتى جەكە كورمەسى اشىلدى. كورمە ۇلىتاۋ وبلىسىنىڭ تاريحي-ارحەولوگيالىق مۋزەيىمەن بىرلەسە ۇيىمداستىرىلدى. ەكسپوزيتسياعا شەبەردىڭ جەكە كوللەكتسياسى مەن مۋزەي قورىنداعى قۇندى جادىگەرلەر قويىلدى. ۇلتتىق مۋزەي ديرەكتورى بەرىك ابدىعالي ۇلى شەبەردىڭ ەڭبەكتەرى ەلىمىزدىڭ بىرنەشە مۋزەيىندە ساقتالعانىن اتاپ ءوتتى.

«قولونەر ادامنىڭ كوز مايىن الاتىن دۇنيە. توزىمدىلىك كەرەك. مۋزەيدىڭ شەگەسىنە دەيىن قولدان جاسايمىن. تەرىدەن جاساعاندا دا باياعى اتا-بابام جاساعان كونە تەحنولوگيانى پايدالانامىن. تەمىردىڭ ءوزىن جونۋ كەرەك. كەيبىرى قايراققا سالادى. مەن ەگەۋمەن ەگەگەندى جاقسى كورەمىن. قايراققا سالعان تەز بولسا دا, شيكىلەۋ شىعا ما دەپ ويلايمىن. ءوزىمنىڭ ۇستاحانام بار. قارا تەمىرمەن اينالىساتىن ادامدى قارا ۇستا, زەرگەرلىكپەن اينالىساتىن ادامدى اق ۇستا دەيدى. ەكەۋىن بىرگە الىپ ءجۇرمىن» دەيدى ەرعازى كەڭەس ۇلى.

ۇلىتاۋ وبلىسى