اباي ءوڭىرىنىڭ كونە تاريحى كەيىنگى جىلدارى ارحەولوگتەر مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن ەرەكشە اۋدارىپ وتىر. سەمەيدەگى شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىندە بولعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي كونفەرەنتسيادا وسى ولكەنىڭ تاريحي-ارحەولوگيالىق مۇراسىنا قاتىستى العاشقى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى جاريالانىپ, جاڭا دەرەكتەر عىلىمي اينالىمعا ۇسىنىلدى. عالىمدار دالالىق قازبالار مەن ارحيۆتىك قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ, اباي دالاسىنىڭ كونە وركەنيەتتىك قاباتتارىن جانە ابىلاي حان داۋىرىنە قاتىستى تىڭ تاريحي مالىمەتتەردى دە ورتاعا سالدى.
«اباي وبلىسىنىڭ تاريحي-ارحەولوگيالىق مۇراسى: العاشقى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى» اتتى كونفەرەنتسيا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان «اباي وبلىسىن كەشەندى تاريحي-ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ» جوباسى اياسىندا ءوتتى.
كونفەرەنتسيانى شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى رەكتورى دۋمان ورىنبەكوۆ اشىپ, اباي ءوڭىرىنىڭ تاريحي-ارحەولوگيالىق الەۋەتىنە توقتالدى.
«بۇگىنگى كونفەرەنتسيا – سول ىزدەنىستەردىڭ العاشقى قورىتىندىسىن عىلىمي قاۋىمداستىق نازارىنا ۇسىناتىن ماڭىزدى الاڭ. بۇل باستاما ۋنيۆەرسيتەت پەن ارحەولوگيا ينستيتۋتى اراسىنداعى ناتيجەلى ارىپتەستىكتىڭ جارقىن ۇلگىسى», دەدى ول.
بەلگىلى عالىم, پروفەسسور زەينوللا ساماش ۇلى التاي ەجەلگى تۇرعىندارىنىڭ بەينەلەۋ ونەرىنە قاتىستى زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ۇسىندى. ال ارحەولوگ ورىنباي وشانوۆ قازاق قوعامىنداعى ءداستۇرلى دالالىق شارۋاشىلىق پەن تابيعاتقا نەگىزدەلگەن كۇنتىزبە جۇيەسىنە ارنالعان زەرتتەۋىن تانىستىردى. ونىڭ پىكىرىنشە, كونە كۇنتىزبە جۇيەسى كوشپەلى قوعامنىڭ ەكولوگيالىق تانىمى مەن ءومىر سالتىن تەرەڭ تۇسىنۋگە جول اشادى.
كونفەرەنتسياعا شەتەلدىك عالىمدار دا قاتىستى. قىتايدىڭ نانكين ۋنيۆەرسيتەتىنەن كەلگەن زەرتتەۋشى, شىعىستانۋشى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باقىت ەجەنحان ۇلى «ابىلاي حان داۋىرىندەگى قازاق-تسين قارىم-قاتىناستارى» اتتى ەكى تومدىق ەڭبەگىنىڭ تۇساۋكەسەرىن وتكىزدى.
عىلىمي باسقوسۋ بارىسىندا ارحەولوگيالىق ماتەريالداردى عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ, وڭىردەگى تاريحي جادىگەرلەردى ساقتاۋ جانە قورعاۋ ماسەلەلەرى دە كەڭىنەن تالقىلاندى. قاتىسۋشىلار جاڭا تابىلعان ارتەفاكتىلەردىڭ تاريحي ماڭىزىنا توقتالىپ, ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋىن تۇسىنۋگە قوساتىن ۇلەسىنە نازار اۋداردى. سەمەي قالاسى مەن اباي اۋدانىنا قاتىستى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرگە ارنالعان ەكى مونوگرافيا جانە عىلىمي سەريالاردىڭ العاشقى باسىلىمدارى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىلدى.
پروفەسسور باقىت ەجەنحان ۇلى قىتاي ارحيۆتەرىندە قازاق جەرىنە, ونىڭ ىشىندە ابىلاي حان داۋىرىنە قاتىستى مىڭداعان قۇجات ساقتالعانىن ايتتى. بۇل ماتەريال-دار قىتاي تىلىندە عانا ەمەس, مانچجۋر, شاعاتاي, قالماق تىلدەرىندە جازىلعان. ب.ەجەنحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا مانچجۋر دەرەكتەرىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك تۋعان. 2004–2008 جىلدارى ون تومعا جۋىق عىلىمي ەڭبەك جارىق كورگەن. ال سەمەيدە باسىلعان «ابىلاي حان داۋىرىندەگى قازاق-تسين قارىم-قاتىناستارى» اتتى ەكى تومدىق زەرتتەۋ سوڭعى ون بەس جىلدىق ەڭبەكتىڭ قورىتىندىسى سانالادى.
عالىم ەرەكشە توقتالعان قۇجاتتاردىڭ ءبىرى «شىڭ داۋىرىندەگى قازاقتار تۋرالى داپتەر» دەپ اتالادى. 207 بەتتەن تۇراتىن بۇل دەرەكتە 1761–1783 جىلدار ارالىعىندا قازاق ەلىنىڭ تسين سارايىنا جاساعان 16 ەلشىلىك ميسسياسى تۋرالى مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن. سونىمەن قاتار كونە كارتالار مەن مينياتيۋرالىق بەينەلەر دە ساقتالعان. زەرتتەۋدىڭ ماڭىزدى تۇستارىنىڭ ءبىرى – ابىلاي حان مەن تسين يمپەرياسى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق حات الماسۋعا قاتىستى. بۇعان دەيىن قىتاي تىلىندەگى دەرەكتەر نەگىزىندە ابىلاي حان تسين پاتشالىعىنا بودان بولىپ, الىم-سالىق تولەگەن دەگەن تۇجىرىمدار ايتىلىپ كەلگەن. الايدا قالماق تىلىندەگى تۇپنۇسقا قۇجاتتاردى سالىستىرا زەرتتەگەندە, مازمۇنى مۇلدە وزگەشە ەكەنى انىقتالعان. ماسەلەن, 1761 جىلعى حاتىندا ابىلاي حان قازاق جەرىنىڭ اتاقونىس ەكەنىن, قازاق حالقى ءوز مەكەنىنەن ىعىسىپ كوشپەيتىنىن اشىق بىلدىرگەن. ول تسين بيلىگىن قازاق جەرىنىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن مويىنداۋعا شاقىرعان. بۇل دەرەكتەر قازاق-قىتاي قاتىناستارىنا قاتىستى تاريحي پايىمداردى قايتا قاراۋعا نەگىز بولا الادى.
ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر مەن شىعىستانۋ باعىتىنداعى مۇنداي كەشەندى جۇمىستار اباي وبلىسىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس قازاق تاريحىنىڭ جاڭا پاراقتارىن اشارى ءسوزسىز.