شاعىن جانە ورتا بيزنەس ەل ەكونوميكاسىنداعى ەڭ سەرپىندى سالانىڭ بىرىنە اينالدى. ونىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىنىڭ ارتۋى كاسىپكەرلىكتىڭ سانى جاعىنان تۇراقتى ءوسىپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. دەگەنمەن ساراپشىلار ەندىگى باستى مىندەت بيزنەستى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ەكەنىن ايتادى.
ورتا بيزنەستىڭ ورتايماۋى ماڭىزدى
مەملەكەتتىك قولداۋ قۇرالدارى كاسىپ اشۋعا قولايلى جاعداي جاساپ وتىر. بىراق ۇزاقمەرزىمدى تيىمدىلىك ءۇشىن كاسىپورىنداردىڭ كەڭەيۋى, جاڭا ساتىعا ءوتۋى, تەحنولوگيالىق جاڭارۋى, سونداي-اق نارىقتاعى باسەكەگە بەيىمدەلۋى شەشۋشى مانگە يە.
ەكونوميست رۋسلان سۇلتانوۆ ەل ەكونوميكاسىنداعى ەندىگى باستى مىندەت – ساندىق وسىمنەن ساپالىق وسىمگە كوشۋ ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, ءوندىرىس كولەمى مەن ەكسپورتتىڭ ۇلعايۋى ەكونوميكانىڭ ورنىقتى دامۋىنا تولىق كەپىل بولا المايدى. ەگەر ەكونوميكادا تۇراقتى ورتا بۋىن قالىپتاسپاسا, قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى ونىمدىلىك جاعىنان كۇشەيمەسە, مۇنداي ءوسىم ۇزاققا بارمايدى.
«بۇگىندە ءىرى بيزنەس پەن شاعىن بيزنەس اراسىنداعى ورتا قابات ءالسىز. ال قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنىڭ ءوسىمى كوبىنە تيىمدىلىك ەسەبىنەن ەمەس, جۇمىسپەن قامتۋ ارقىلى ءجۇرىپ وتىر. جەتىلگەن ەكونوميكادا قوسىلعان قۇننىڭ نەگىزگى ءوسىمىن ءدال وسى ورتا بيزنەس پەن قىزمەت كورسەتۋ سەكتورى بەرەدى. ولار وزگەرىسكە تەز بەيىمدەلەدى, جاڭا ۇدەرىستى ەنگىزەدى, جاڭا نارىققا شىعادى. سوندىقتان ەكونوميكاعا جاي عانا سانى كوپ شاعىن كاسىپ ەمەس, وسۋگە دايىن كومپانيالار كەرەك», دەيدى ر.سۇلتانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, كاسىپكەرلەر كەي جاعدايدا بيزنەسىن دامىتۋدى ەمەس, ونى شاعىن كۇيىندە قالدىرۋدى تاڭدايدى. ويتكەنى كومپانيا وسكەن سايىن جەڭىلدىكتەر ازايىپ, تالاپ كۇشەيەدى. سوندىقتان ەندىگى مىندەت – بيزنەستى ساقتاپ قالۋ عانا ەمەس, ونىڭ كەڭەيۋىنە جاعداي جاساۋ. بۇل ءۇشىن باسەكە, سالىق, رەتتەۋ مەن نارىقتىق قولداۋ تەتىكتەرى وسۋگە جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
«ورتا بيزنەس شاعىن كۇيدە قالعاننان گورى ءوسۋ پايدالى بولاتىن – قىزمەتتەر باسەكەلەسە الاتىن, مەملەكەت نارىقتىڭ ورنىن باسپايتىن, ويىن ەرەجەلەرىن قالىپتاستىراتىن جەردە پايدا بولادى. ارينە, ەكونوميكا ورتا قاباتسىز ءومىر سۇرە الادى. ءتىپتى ءوسۋى دە مۇمكىن. بىراق قارقىنى ۇزاققا بارمايدى», دەيدى ەكونوميست.
جۇيەلى كاسىپتىڭ جولى ۇزاق
«اتامەكەن» ۇكپ شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى گۇلبانۋ مايعارينا شوب الدىنداعى باستى سىن-قاتەر رەتىندە بازالىق قارجىلىق گيگيەنانىڭ بولماۋىن ايتادى.
«وكىنىشكە قاراي, شاعىن بيزنەستىڭ كوبىندە ءالى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ اقشا اعىنى تۋرالى ايقىن تۇسىنىك جوق. اقشالاي قاراجاتتىڭ قوزعالىسى نەمەسە پايدا مەن زالالدار تۋرالى ەسەپتىڭ بولماۋى الىسقا اپارمايدى. قازىرگى وزگەرىس كەزەڭى قيىندىق قانا ەمەس, سۇزگى دە بولا الادى. مەن كاسىپكەرلەرگە تسيفرلارعا ينۆەستيتسيا سالىڭدار دەپ ايتامىن. ماسەلەن, ءمازىر, پەرسونال تۋرالى كەز كەلگەن شەشىم دەرەكتەرگە نەگىزدەلۋى كەرەك», دەيدى گ.مايعارينا.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۇزاقمەرزىمدى كەلەشەكتە جاعداي تۇراقتى بولادى. بيزنەسكە كەمىندە 3–5 جىلعا دەيىنگى بولجامدى ويىن ەرەجەلەرى كەرەك. جاھاندانۋ داۋىرىندە جانە قاتاڭ فيسكالدىق باقىلاۋ كەزىندە جۇيەلى ويىنشى عانا ءوزىن ساقتاي الادى. كوميتەت توراعاسى كومپانيالاردىڭ بىرىگۋى بيزنەستى امان الىپ قالۋدىڭ تاعى ءبىر ءتيىمدى جولى دەدى.
«شاعىن ءدامحانا نەمەسە دۇكەننىڭ جالعىز وزىنە ماركەتينگتى, لوگيستيكانى, كاسىبي ەسەپتى جۇرگىزۋ قيىنعا سوعادى. ءبىز بيزنەسكە سانالى تۇردە كەڭەيۋگە قادام باسۋدى ۇسىنامىز. مىسال رەتىندە, بيزنەستىڭ بىرىگۋى نەمەسە فرانچايزينگكە اۋىسۋ. ءۇش-ءتورت كومپانيا بىرىككەندە ولاردىڭ اكىمشىلىك شىعىنى بارىنە بولىنەدى. بۇل – مەملەكەتكە دە ۇعىنىقتى, ويتكەنى اشىق سەكتورمەن ديالوگ جۇرگىزۋ وڭايىراق. ءبىز قالايدا اقىلدى, تەحنولوگيالىق ءارى قارجىلىق ساۋاتتى ۇلتتىق بيزنەستى قالىپتاستىرۋىمىز قاجەت جانە سونداي كەزەڭ باستالىپ تا كەتتى», دەيدى گ.مايعارينا.
ساراپشى كاسىپكەرلەردى قولداۋعا باعىتتالعان قازىرگى قادامدار تۋرالى دا ايتتى.
«تازا پاراق» ءتاسىلى ارقىلى كاسىپكەرلەر 31 ناۋرىزعا دەيىن سالىقتى بۇرىن سالىنعان ايىپپۇل مەن وسىماقىسىز تولەۋگە مۇمكىندىك الدى. بۇل – جاڭا قۇقىقتىق الاڭدا قارىزسىز جۇمىس باستاۋعا شىنايى مۇمكىندىك. سونداي-اق قازىر «ىسكەر ايماق» مامانداندىرىلعان ديالوگ الاڭىمىز بار. وندا ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندەگى بيزنەس پەن بيلىك تىكەلەي ءوزارا ءىس-قيمىل جاسايدى. سونىمەن قاتار وتاندىق بيزنەستى فرانشيزاعا اينالدىرۋعا, حالىقارالىق نارىققا شىعۋعا كومەكتەسەتىن كاسىپكەرلەرگە ارنالعان «KazBrand» ۇلتتىق رەاليتي-كونكۋرسى بار», دەيدى ول.
ءوسىمنىڭ ءبىر تىرەگى – ونلاين ساۋدا
كاسىپكەرلىكتىڭ كەڭەيۋى ەڭ الدىمەن ەڭبەك نارىعىنداعى وڭ وزگەرىستەن انىق بايقالادى. شوب سەكتورىندا بۇگىندە 4,5 ملن ادام ەڭبەك ەتەدى. بۇل – بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 3,4%-عا ارتىق كورسەتكىش (4,37 ملن ادام). ياعني ەل ەكونوميكاسىنداعى ءاربىر ەكىنشى ەڭبەككەردىڭ قىزمەتى – شوب-پەن بايلانىستى دەگەن ءسوز.
سالاداعى ءوسىم ءوندىرىس كولەمىنەن دە ايقىن كورىنەدى. بىلتىر ءۇشىنشى توقساندا شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ وندىرگەن ءونىمى مەن كورسەتىلگەن قىزمەت كولەمى 73,1 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 28% جوعارى (57,1 ترلن تەڭگە).
Ranking.kz باس ديرەكتورى سەدرەد اسرەتوۆ شوب قارقىنىنا ماركەتپلەيستەردىڭ دە اسەرى ۇلكەن ەكەنىن ايتادى. سەبەبى شوب-تىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىنىڭ ءوسۋى ەلدە ماركەتپلەيستەر قىزمەتىنىڭ كەڭەيۋ كەزەڭىمەن سايكەس كەلەدى.
«2018 جىلعا دەيىنگى كورسەتكىشكە قاراساق, شوب ۇلەسى ءىس جۇزىندە تۇراقتى سيپاتتا بولدى, جىلدار بويى وزگەرگەن جوق. ول كەزدە شوب ۇلەسى 25–26%-دى قۇرايتىن. بىراق 2018 جىلدان كەيىن ءبىز جىل سايىن تۇراقتى ءوسىمدى كورىپ وتىرمىز. بۇگىندە ونىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 40%-عا جۋىقتادى. ماركەتپلەيستەر دە مۇندا باستى لوكوموتيۆ ءرولىن اتقاردى», دەيدى ول.
سونىمەن قاتار سەدرەد اسرەتوۆ پلاتفورمالارداعى ساتۋشىلاردىڭ قۇرىلىمىن نارىقتىڭ سالالىق سيپاتتاماسى رەتىندە قاراستىرۋعا بولاتىنىن ايتادى.
«ستاتيستيكانىڭ ءوزى ماركەتپلەيستەردەگى ساتۋشىلاردىڭ كىم ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. بارلىق ساتۋشىنىڭ 90%-ى – شاعىن جانە ورتا بيزنەس كاسىپكەرلەرى. ولار ءۇشىن ماركەتپلەيس تاۋار قوياتىن سورە عانا ەمەس, تولىققاندى جۇمىس ورنىنا اينالدى. بۇرىن قويما, لوگيستيكا, ءىت-ينفراقۇرىلىم تۋرالى باس قاتىراتىن ەدى. ال قازىر پلاتفورمالىق شەشىمدەر بۇل قاجەتتىلىكتىڭ ءبارىن جاۋىپ, كاسىپكەرگە تەك ونىمگە كوڭىل بولۋگە مۇمكىندىك بەرىپ جاتىر», دەيدى س.اسرەتوۆ.
مەملەكەتتىك قولداۋ تەتىكتەرى
مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋ شوب-تىڭ ماڭىزدى تىرەگى بولىپ قالا بەرەدى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, قازىر نەسيە بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ ءبىر بولىگىن سۋبسيديالاۋ مەن «دامۋ قورى» ۇسىناتىن مەملەكەتتىك كەپىلدىكتەر كاسىپكەرلەر اراسىندا سۇرانىسقا يە.
«قازىر سۋبسيديالاۋ تەتىگى ەكونوميكانىڭ باسىم سەكتورىنداعى شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قولجەتىمدى. كاسىپكەرلەر ءۇشىن كرەديت مولشەرلەمەسى – جىلدىق 13,2%. نەسيەلەۋ مەرزىمى – 3 جىلعا دەيىن, قارىزدىڭ ەڭ جوعارى سوماسى – 200 ملن تەڭگە. بىلتىر سۋبسيديالاۋ اياسىندا 3,3 مىڭ جوباعا 365,7 ملرد تەڭگە نەسيە بەرىلدى. قولداۋ كولىك جانە قويمالاۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبى, ساۋدا, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, تۋريزم, قۇرىلىس, اگروونەركاسىپتىك كەشەن مەن قىزمەت كورسەتۋ سالالارىن قامتيدى», دەيدى مينيسترلىكتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى.
كاسىپكەرلەردى قارجىلاي قولداۋدىڭ تاعى ءبىر قۇرالى – كەپىلدىك قورلارى. شوب-قا ارنالعان كەپىلدىك قورى قارجىلاندىرۋ كولەمى 7 ملرد تەڭگەگە دەيىنگى جوبالاردى قولدايدى. ءتىپتى كەپىلمەن قامتاماسىز ەتۋ جەتكىلىكسىز بولسا دا, كاسىپكەرلەرگە نەسيە الۋعا كومەكتەسەدى. بىلتىر وسى قۇرال ارقىلى 509,2 ملرد تەڭگە سوماسىندا 3,1 مىڭ جوباعا قولداۋ كورسەتىلدى. ونىڭ 282,5 ملرد تەڭگەسى – بەرىلگەن كەپىلدىكتەر.
ال ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا ارنالعان كەپىلدىك قورى 7 ملرد تەڭگەدەن اساتىن باستامالاردى قولداۋدى كوزدەيدى. بۇل قۇرال ءىرى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا جول اشادى. بىلتىر وسى باعىتتا 5 جوباعا 94,2 ملرد تەڭگە كولەمىندە قولداۋ كورسەتىلىپ, كەپىلدىك سوماسى 21,8 ملرد تەڭگەنى قۇرادى.
بىلتىردان باستاپ كاسىپكەرلەرگە ارنالعان «ورلەۋ» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. جاڭا جەڭىلدىكتى باعدارلاما اياسىندا جىلدىق مولشەرلەمە 12,6% بولىپ بەلگىلەنگەن. ال ءبىر قارىز الۋشىعا 7 ملرد تەڭگەگە دەيىن قارجى بەرىلەدى.
باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ءوندىرىستى كەڭەيتۋ, كاسىپورىنداردى جاڭعىرتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ. قارجىلاندىرۋ, ەڭ الدىمەن, وڭدەۋ ونەركاسىبى, اگرووڭدەۋ, لوگيستيكا, ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سەكىلدى باسىم سالالارداعى جوبالارعا باعىتتالعان. بىلتىر وسى باعدارلاما ارقىلى 2,2 مىڭ جوباعا 588,2 ملرد تەڭگە كولەمىندە نەسيە بەرىلدى.
قىسقاسى, شوب بۇگىندە ەڭبەك نارىعى مەن ىشكى نارىقتىڭ نەگىزگى تىرەكتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. ەندىگى كەزەڭدە مەملەكەتتىك قولداۋدان بولەك, بيزنەستىڭ تەحنولوگيالىق جاڭارۋى, قارجىلىق ساۋاتى جانە ورتا بۋىنعا دەيىن ءوسۋى شەشۋشى ءرول اتقارادى. نارىق تالابىنا تەز بەيىمدەلىپ, جۇيەلى دامۋ جولىن تاڭداعان كاسىپورىن عانا ۇزاقمەرزىمدى باسەكەدە ۇتادى.