«قازاقستاندى» كىمدەر قارجىلاندىردى؟

العاشقى كەزدە گازەت رەداكتسياسى شاڭگەرەي بوكەەۆتىڭ يەلىگىندە ورنالاسىپ, باس­تاپقى ەكى سانى استراحانداعى «اپرە­سيانتس ي وكۋر» باسپاحاناسىندا باسىلدى. شاڭگەرەي سونىمەن قاتار گازەتكە قارجىلاي دا قولداۋ كورسەتتى. زەرتتەۋشى عالىم ماقسات ءتاج-مۇرات شاڭگەرەيدىڭ «گازەتكە بايعازىم» دەپ الدىمەن 500 سوم, كەيىن «كومەگىم» دەپ 1000 سوم بەرگەنىن جازعان ەدى. ول ۋاقىتتا ۇلكەن قويدى 5 سومعا ساتىپ الۋعا بولاتىنىن ەسكەرسەك, 500 سوم دەگەنىڭىز از اقشا ەمەس. سوڭىرا گازەت رەداكتسياسى ورال قالاسىنا كوشتى. ءسويتىپ, قايتا تىركەۋدەن ءوتىپ, العاشقى بەس سانى ششەلكوۆا باسپاحاناسىندا, قالعان سانى «قازاقستان» گازەتىنىڭ ءوز باسپاحاناسىندا باسىلدى. وسىلايشا, بارلىعى گازەتتىڭ 18 سانى وقىرمانعا جول تارتتى. سونىڭ 16-سى بىزگە بەلگىلى, 2012 جىلى قازىرگى قارىپكە كوشىرىلىپ, جەكە جيناق بولىپ شىقتى.

«قازاقستان» گازەتىنىڭ №1 سانى 16 ناۋرىزدا شىقسا, №2 سانى 27 مامىردا جارىق كوردى. ەكىنشى سانىنىڭ اراعا ەكى اي سالىپ شىعۋى باسىلىمنىڭ قيىندىققا دۋشار بولعانىنان حابار بەرەدى. بۇل جايىندا وسى سانداعى «حۇرماتلۋ وقۋشىلارىمىزعا» دەگەن ماقالادا: «قازاقستاننىڭ» ەكىنشى ءنومىرى كەشىگىپ شىقتى, شىعارۋشىلاردىڭ نە حالدە بولعانى ءبىر اللاعا, ەكىنشى وزدەرىنە ايان. قايعىلى كۇندەردىڭ, ۇيقىسىز تۇندەردىڭ تالايى باستان كەشتى, الدارىندا دا تار جەرلەر, تايعاق كەشۋلەر جاتىر, الايدا شىعارۋشىلاردىڭ كەلەشەكتەگى قيىندىقتاردان قاشۋعا ويلارى جوق, اللا سالاماتشىلىق بەرسە, ءماشھۇر گەنەرال زاينال عابيدين تاقيۋف جانابلارى ەيكدەن ءبىر كوتەرىب جىبەردى, ياعني ءبىر مىڭ سوم كازيتىمىز فايداسىنا جاردەم ەتتى», دەپ جازىلعان.

اسىلىندە, №2 ساننان كەيىن گازەتتىڭ №3 سانى شىعۋى كەرەك ەدى. الايدا رەداكتسيانىڭ ورالعا (تەكە) كوشىرىلۋىنە بايلانىستى, كەلەسى ءنومىرى تاعى دا كەشىگىپ, 15 قاراشادا ءبىر-اق شىققان. ەلەۋسىن بۇيرين 1912 جىلعى №5 سانداعى «مۇحتارام وقۋشىلارىمىزعا!» دەگەن ماقالاسىندا بۇل جايىندا: «...گازيتىمىزدى تەكەگە كوشىرەمىز دەب بەس ايداي توقتاتىب الدىق», دەپ جازدى. سونداي-اق ول «قازاقستان» گازەتىنىڭ شىعۋىن سەمەي, جەتىسۋ, سىرداريا, اقمولا وبلىسىنىڭ دا قازاقتارى جاقسى قابىلداپ, قولداۋ ءبىلدىرىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ەلەۋسىن 1912 جىلعى №6 سانداعى حابارىندا يشانعالي مەڭدىعاليەۆتىڭ 100 سوم, ءبىلاش شولتىروۆتىڭ 30 سوم كولەمىندە قارجىلاي قولداۋ كورسەتكەنىن جازسا, №8 سانداعى تاعى ءبىر حابارىندا: «...بىلايعى جەرلەردەن ءبىراز حات كەلدى. ءھار جەردە دە وسىنداي جيناب جىبەرۋگە ىجديھاد ەتىب جاتقان ازاماتدار بار كورىنەدى», دەي كەلىپ, بوكەي ورداسىنان ەسەنعالي تۇرمۇحامەدوۆتىڭ 10 ادامدى گازەتكە جازدىرعانىن حابارلايدى. سول سەكىلدى 1911 جىلعى №1 سانداعى ءبىر حاباردا ورىنبوردىڭ اۋقاتتىسى عابدۋلحاميد قۇسايىنوۆتىڭ «قازاقستان» گازەتىنە دەپ 25 سوم اۋدارعانى ايتىلعان.

وسىنداي قارجىلاي قولداۋلار ار­قاسىندا گازەتتىڭ شىعۋى ءبىر رەتكە كەل­تىرىلىپ, جاعداي قالىپقا تۇسە باستادى. اسىرەسە ەكى مەتسەناتتىڭ «قازاقستان» گازەتىنە قوماقتى جاردەم بەرگەنى قايىرىمدى ءىس رەتىندە باعالاندى. ولار جايىندا گازەت بەتىندە جىلى پىكىرلەر جاريالاندى. سونىڭ ءبىرىن باقىتجان قاراتاەۆ جازدى. ول گازەتتىڭ 1912 جىل №5 سانىنداعى «ازاماتتارعا جانە ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز» ماقالاسىندا: «قازاقستاننىڭ» شىعۋىنا سەبەب بولعان باكۋ شاحارىنىڭ مۇسىلمانى گەنەرال زەينەلعابيدەن تاعيەۆ ءھام جاھانگير حاننىڭ نەمەرەسى سۇلتان شھانگيرەي دەگەن مۇسىلمان بولادى», دەدى. سونداي-اق ول قازاقتىڭ ونەر-ءبىلىم جولىندا باسقا حالىقتاردان كەيىن قالىپ بارا جاتقانىنا قىنجىلىپ: «...دانىشمان مۇسىلمان قارىنداسدارىمىز عينارال تاعيەۆ, ياۋيشوۆ ءھام سۇلتان شھاڭگيرەي حازراتلارى قازاق سىقىلدى قارىنداس حالقىن اياب, كوزىن اشار ءۇشىن ۇيقىسىنان وياتار ءۇشىن ونەر-ءبىلىم جولىنا ايدار ءۇشىن داۋلەتدەرىن اياماي, «ايقاب» ءھام «قازاقستان» عازيتالارىنىڭ شىعۋىنا جاردەم بەرىپ جاتىر. ەندى شىلبىر بەرىپ, بايگى اتىنداي كوتەرمەلەگەن دانىشماندارعا ىلەسە الساق جارار ەدى», – دەدى. ول وسىلايشا قازاقتىڭ بايلارىن زەينەلعابيدەن مەن شاڭگەرەيدەن ۇلگى الىپ, «قازاقستان» گازەتىنىڭ ۇزبەي شىعىپ تۇرۋى ءۇشىن قارجىلاي كومەك بەرۋگە شاقىردى.

قاراتاەۆتىڭ ماقالاسىنا العاش بولىپ جۇباكەن تىلەۋبەرگەنوۆ ءۇن قوستى. ول گازەتتىڭ 1912 جىلعى №9 سانىنداعى ماقالاسىندا قازاق باسىلىمىنا قارجى بولگەن زەينەلعابيدەن مەن شاڭگەرەيدىڭ يگى ءىسىن كوزگە جاس الىپ قابىلداعانىن ايتا كەلىپ: «...باسقا مۇقتاجىمىز كەلەشەكتە رەتىمەنەن جازىلا بەرەر, قازىرگە ايتىلمىش دانىشماندارىمىزعا تاشكۇر ەتىپ, حالىقتىڭ ىحلاسىن ءبىلدىرىپ قالامىن», دەپ جازدى. سونداي-اق جۇباكەن گازەتتىڭ №10 سانىنداعى «ازاماتتاردىڭ ىجتيھادى» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا قارجىسى ءھام قالامىمەن قولداۋ كورسەتكەن جاندارعا تاعى دا توقتالا كەلىپ: «...كاۆكاز تاتارى گەنەرال تاعيەۆ قازاق ءۇشىن مىڭ سوم بەرگەندە, ءوزى ءۇشىن «قازاقستان» مەنەن «ايقابقا» ءبىر قويدىڭ ب ۇلىن قيماۋ ءجون بولار ما؟» – دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى.

باقىتجان كوتەرگەن باستامانى ءىلىپ اكەتكەن تاعى ءبىر قازاق – سەمەيلىك عابدراحمان ءجۇسىپ ۇلى. ول گازەتتىڭ 1912 جىلعى №8 سانىنداعى «مۇحتارام «قازاقستان» وقۋشىلارى» دەگەن ما­قالاسىندا: «...ءوزىم ساۋداگەر اداممىن, ۋا ءھام قاديم بىرلەن وقىعان يازۋ پاراد­كاسىندە ارتىق بىلمەيمىن. بىرەر ادام باسشى بولسا, شامامنان كەل­گەنشە قاداري-حالىمشە پۇل (اقشا) ياردامعا مەن دايارمىن», دەي كەلىپ, ءوزى سەكىلدى باسقا دا بايلاردى گازەتكە قولداۋ بىلدىرۋگە شاقىردى. عابدراح­ماننىڭ وسى ۇسىنىسىنان كەيىن باقىتجان قاراتاەۆ قايتادان ءۇن قاتىپ: «...بۇ مەزگىلگە لايىق ازاماتدار بىرەۋى قولىنا قالامىن ۇستاپ, بىرەۋى مالىن ۇستاپ, جەر-جەردەن شىعىپ جاتىر. سول ازاماتتىڭ بىرەۋى عابدىراحمان يۋسۋفوۆ بولدى», دەي كەلىپ, ونىڭ گازەت جۇمىسىنا جاردەمدەسەيىك دەگەن باستاماسىن قۋانا قولداپ, «مۇنداي ءسوزدى تەك وسەر ەلدىڭ ادامى جازار بولار» دەپ مەرەيىن ءوسىردى. باقىتجان عابدراحمانعا: «...ءوزىڭىز باسشى بولىڭىز ءھام وزىڭىزدەن ارتىق باسشى كەرەك دە ەمەس. ارتىڭىزدا قوستاۋشى بىزدەي اعاڭىز تۇرعاندا, ىزگۋ كوڭىلىڭىزدەن ىزدەپ توقتاماڭىز», – دەگەن ۇسىنىس-تىلەگىن دە ايتتى.

1912 جىلعى 31 مامىردا گازەتتىڭ №12 سانى شىقتى. ال ودان كەيىنگى №1 سانى اراعا 7 اي سالىپ, 1913 جىلعى 27 قاڭتاردا ءبىر-اق باسىلدى. وسى ساندا جاريالانعان «حۇرمەت يەسى وقۋشىلارىمىزعا!» دەگەن باس ماقالادا: «قازاقستان» گازەتاسى مۇحتاجدىقتان ءولىپ, قايتادان تىرىلگەندەي بولدى. جازدايعى كورگەن كۇنى بەك جامان بولدى. جازداي گازەت باساتىن ماشينامىز ءوزىنىڭ بورىشى ءۇشىن جازىلىپ-سىزىلىپ تۇردى. اللا دەپ بورىشتان جاڭا ءبىر ارىلىپ, ازىراق سوما ءتۇسىرىپ الىپ, تاۋەكەل ەتىپ قايتا باستادىق», دەپ جازىلدى. وسىنداعى «ازىراق سوما» دەگەندى زەرتتەۋشى ماقسات ءتاج-مۇرات ۇيىمنىڭ جيعان اقشاسى دەپ تۇسىندىرگەن. سەبەبى «قازاقستان» گازەتىنىڭ ۋاقىتىندا شىعۋى ءۇشىن قازاقتىڭ 30-عا جۋىق زيالى ازاماتى استىرتىن باس قوسىپ, ۇيىم قۇرعان ەدى. ۇيىم مۇشەلەرى قاتارىندا گازەت شىعارۋشىلارىنان بولەك سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, عابدولعازيز مۇساعاليەۆ, نۇعىمان زاليەۆ, ت.ب. ازاماتتار بولدى. ولاردىڭ باسى 20, سوڭى 5 سومنان جارنا اۋدارىپ, اي سايىن جالپى 175 سوم جارنا جيۋعا كەلىستى. ماسەلەن, جەتىسۋدىڭ اتاقتى بايلارى مامانوۆتار اۋلەتىنىڭ «قازاقستانعا» قولۇشىن سوزۋىنا وسى ۇيىمنىڭ مۇشەسى عابدولعازيز مۇساعاليەۆ ارااعايىن بولدى. بۇل جايىندا گازەتتىڭ 1912 جىلعى №11 سانىندا: «سەميرەچەنسكي وبلىسىنان سەيىتباتتال قاجى مامانوۆ, حۇدايبەرگەن تۇرىسبەكوۆ, يشانعۇل قاجى مامانوۆ, عايدماحمۋد تۇرىسبەكوۆتەردىڭ «قازاقستان» كازيتاسىنىڭ فايداسىن بەرگەن جاردەمى ماعلۇم عابدۋل-عازيز مۋسين ارقىلى جەتىپ ەدى. بۇلارعا ميلەت ادامدارى اللا ريزا بولسىن ايتادى», – دەگەن حابار جاريالاندى.

«قازاقستان» گازەتىنە قارجىلاي قول­داۋ توق­تاماعانىمەن, 1913 جىلعى №2 سانى­نان كەيىن باسىلىم جارىق كورمەي قالدى. بۇل جاعداي ونىڭ تسەنزۋرا سالدارى­نان جابىلعانىن اڭعارتادى. بار-جوعى 18 سانى عانا شىققان گازەت 1913 جىلى, «قا­زاق» گازەتى جارىق كورگەن تۇستا, ءوز جۇمى­سىن توقتاتتى. سوعان قاراماستان, «قازاق­ستان» گازەتى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ العاشقى قار­لىعاشتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحتا قالدى.