قۇرىلىس قارقىنى ارتتى, باعا تومەندەي مە؟

«Halyk Research» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بيىلعى قاڭتار–ساۋىر ارالىعىندا قۇرىلىس كولەمى 14,5 پايىزعا وسكەن. الايدا بۇل ءوسىمنىڭ نەگىزگى بولىگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنان ەمەس, ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردان كەلگەن. باسقاشا ايتقاندا, ەلدە قۇرىلىس قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر دەگەن ءسوز جاڭا پاتەرلەر دە ءدال سونداي قارقىنمەن كوبەيىپ جاتىر دەگەندى بىلدىرمەسە كەرەك. ماسەلەن, كەيىنگى ءتورت ايدا تەمىرجول مەن مەترو قۇرىلىسىنا قاتىستى جۇمىس كولەمى 157,7 پايىزعا ارتقان. ەلەكتر بەرۋ جەلىلەرىنىڭ قۇرىلىسى 74,7 پايىزعا, اۆتوموبيل جولدارىنا قاتىستى جۇمىس 27,9 پايىزعا ۇلعايعان. 

ال تۇرعىن ءۇي سەكتورىنداعى كورىنىس مۇلدە بولەك. قۇرىلىس قارقىنى ارتتى دەگەن جالپى كورسەتكىشكە قاراعان حالىق باسپانا دا بۇرىنعىدان كوپ سالىنىپ جاتىر دەپ ويلاۋى كادىك. الايدا ناقتى دەرەك باسقاشا. تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ قارقىنى بىلتىرعى 6,8 پايىزدان 4,9 پايىزعا دەيىن باياۋ­لاعان. ال تۇرعىن ءۇي عيماراتتارى­نىڭ قۇرىلىسى 3,4 پايىزعا قىسقار­عان. مۇنىڭ اسەرى باعادا انىق بايقالادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرە­گىنە سايكەس بيىلعى مامىردا باستاپقى نارىق­تاعى تۇرعىن ءۇي باعاسى بىل­­تىرعى سايكەس كەزەڭمەن سالىس­تىرعاندا 15,9 پايىزعا وسكەن. ەڭ جوعارى ءوسىم ءىرى قالالاردا تىر­كەلگەن. استانادا جاڭا پاتەر­دىڭ قۇنى ءبىر جىل ىشىندە 18,5 پا­يىزعا, الماتىدا 19,8 پايىزعا, اقتوبەدە 19,9 پايىزعا كوتەرىلگەن. دەگەنمەن, نارىقتىڭ بارلىق بولىگىندە جاعداي بىردەي ەمەس. جاڭا باسپانانىڭ باعاسى وسە بەرسە, قايتالاما نارىقتا كەرىسىن­شە باسەڭدەۋ بايقالا باستاعان. مامىر ايىندا ەل كولەمىندە ەسكى پاتەرلەردىڭ باعاسى ورتا ەسەپ­­پەن 0,6 پايىزعا ارزانداعان. سونىڭ ىشىندە استانادا 0,4 پايىز, الماتىدا 0,6 پايىزدى قۇراعان. قايتالاما نارىقتاعى باعانىڭ تومەندەي باستاۋى تۇرعىن ءۇي نارى­عىنداعى كوڭىل كۇيدىڭ وزگەر­گەنىن كورسەتەتىندەي. ويتكەنى كەيىنگى بىرنەشە جىلدا باسپانا باعاسى نەگىزىنەن ءبىر باعىتتا عانا قوزعالىپ, تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ كەلگەن ەدى. قازىر جاعداي بىر­تىندەپ وزگەرە باستاعانىن ساراپشىلار دا ايتىپ وتىر. قارجى ساراپشىسى سۇلتان ەلەمەسوۆ كەيىنگى ۋاقىت­تا قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ باعانى ۇزاق مەرزىمگە بەكىتۋ تاجى­ريبەسىنە كوشە باستاعانىنا نازار اۋدارادى.

ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»

«ەگەر تۇرعىن ۇيگە سۇرانىس بۇرىن­عىداي جوعارى بولىپ تۇر­عان­دا, قۇرىلىس كومپانيالارى باعانى بىرنەشە اي بۇرىنعى دەڭ­گەيدە ۇستاپ تۇرۋعا ۇمتىل­ماس ەدى. قازىر كەيبىر دەۆەلوپەرلەر ساتىپ الۋشى بەلگىلى ءبىر تالاپتاردى ورىنداسا, پاتەر قۇنىن التى ايعا دەيىن وزگەرىسسىز ساقتاۋعا دايىن. مۇنىڭ ءوزى نارىقتاعى قارقىننىڭ بۇرىنعىداي ەمەس ەكەنىن اڭعارتادى. كەيىنگى جىلدارى تۇرعىن ءۇي نارىعىندا «بۇگىن ال­ماساڭ, ەرتەڭ قىمباتتايدى» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستى. كوپ ادام شەشىمدى اسىعىس قابىل­دا­يدى. قازىر مۇنداي قىسىم ءسال عانا باسەڭدەگەندەي. ساتىپ الۋ­­شى­لاردىڭ نارىقتى باقىلاپ, ۇسى­­نىستاردى سالىستىرىپ كورۋگە ۋاقىتى كوبەيدى. بىراق مۇنى باعا ەندى تومەن­دەيدى دەپ قابىلداۋعا بولمايدى», دەيدى ساراپشى.

شىن مانىندە, باعانىڭ قۇبى­لىپ, حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىنە اسەر ەتۋىنە ءبىر عانا سەبەپ ەمەس, بىر­نەشە فاكتور ىقپال ەتەدى. ەڭ اۋەلى قۇرىلىس قۇنىنىڭ ءوزى ءوسىپ بارادى. كەيىنگى ءبىر جىل ىشىندە ارماتۋرا باعاسى 18,7 پايىزعا, تسەمەنت 16 پايىزعا قىمباتتاعان. ال بەتون قۇنى 46 پايىزدان استام وسكەن. مۇنداي جاعدايدا قۇرىلىس كومپانيالارى شى­عىننىڭ ارتۋىن پاتەر باعاسىنا قوسپاي تۇرا المايدى. الايدا تۇر­عىن ءۇيدىڭ قىمباتتاۋىن تەك قۇرى­­لىس ماتەريالدارى­مەن ءتۇسىن­دىرۋ جەتكىلىكسىز. كەي جاع­داي­دا ماسەلەنىڭ ءتۇپ-تامىرى قۇرى­لىس الاڭىندا ەمەس, ودان الدە­قايدا بۇرىن قابىلداناتىن شەشىم­دەردە جاتادى. «ەconomykz»-ءتىڭ تاۋەل­سىز ساراپشىسى, ينجە­نەر-قۇرىلىسشى, تەحنيكا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى سۆەتلانا نۇر­تازينانىڭ ايتۋىنشا, جوبا­نىڭ تاعدىرى كوبىنە العاشقى جوس­­پارلاۋ كەزەڭىندە-اق ايقىندالىپ قويادى.

«كوپ جاعدايدا ماسەلە قۇرى­لىس باس­تالعان كەزدە ەمەس, جوبا­نىڭ باستاپقى كەزەڭىندە تۋىندايدى. جوبانىڭ تەحني­كالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى تو­لىق پىسىقتالمايدى, ينجەنەرلىك جەلىلەرگە قاتىستى ماسەلەلەر كەيىن انىق­تالادى, كەي تالاپتار قۇرىلىس باستالعان سوڭ وز­گەرەدى. ناتيجەسىندە جوبا ءوزىن-ءوزى قۋىپ جەتۋگە ءماجبۇر بولادى. باستاپقىدا ەسكەرىلمەگەن ماسە­لەلەر قۇرىلىس بارىسىندا قايتا قارالادى. بۇل قوسىمشا شىعىنعا, مەرزىمنىڭ سوزىلۋىنا, جوبانىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلەدى. قۇرىلىس الاڭىنداعى ءاربىر تۇزەتۋ باستاپقى كەزەڭدەگى قاتەلىكتەن بىرنەشە ەسە قىمباتقا تۇسەدى. جالپى, تۇرعىن ءۇيدىڭ سوڭعى قۇنىندا كىرپىش پەن بەتوننىڭ باعاسى عانا ەمەس, جوسپارلاۋ ساپاسى دا كورىنىس تابادى», دەيدى مامان.

جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مامىر ايىن­دا قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى مەن ۇلتتىق بانك يپوتەكالىق قارىزداردىڭ جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىنە قا­تىستى جاڭا شەكتەۋ­لەر ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. ەندى بانك­تەر جاڭا يپوتەكالىق نەسيە­لەردى بارلىق كوميسسيا مەن قوسىمشا تولەمدى ەسەپتە­گەندە 20 پايىزدان جوعارى مول­شەرلەمەمەن بەرە المايدى. العاش قاراعاندا بۇل قادام حالىققا ءتيىمدى كورىنەدى. بىراق سا­راپ­شىلار ماسەلەنىڭ ەكىنشى جا­عىنا دا نازار اۋدارۋعا شاقى­رادى.

«Qazaq Expert Club» الاڭىنىڭ قۇرى­لىس سالاسىنداعى ساراپشى­سى ديليارا سەيتنۇروۆا بۇل وزگە­رىس كوممەرتسيالىق يپوتەكانىڭ قول­جەتىمدىلىگىن تومەن­دەتۋى مۇم­كىن ەكەنىن ايتادى.

«ەگەر بۇرىن ساتىپ الۋشى 20 پا­يىز باستاپقى جارنا­مەن كوممەرتسيالىق يپوتەكا راسىم­دەي السا, ەندى جاعداي ءبىر­شاما وزگەرەدى. بانكتەر تاۋە­كەلدى مۇقيات ەسەپتەي باستايدى. سونىڭ سالدارىنان كەي ازا­مات­تارعا باستاپقى جارنانى كوبەي­تۋگە نەمەسە مەملەكەتتىك باع­دار­لامالارعا جۇگىنۋگە تۋرا كە­لۋى مۇمكىن. بۇل وزگەرىستىڭ تاعى ءبىر قىرى بار. كەيىنگى جىلدارى تۇرعىن ءۇي نارى­عىندا كوم­­مەرتسيالىق يپوتەكانىڭ ۇلەسى ايتار­لىقتاي ارتتى. ال جاڭا تالاپ­تار كۇشىنە ەنگەن سوڭ, ازاماتتار قولجەتىم­دى شارت ۇسىناتىن مەملەكەتتىك باع­دار­لامالارعا كوبىرەك نازار اۋدارادى. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا «وتباسى بانكىنىڭ» ونىمدەرى, «7 – 20 – 25», «ناۋرىز», «باقىتتى وتباسى», «جاسىل يپوتەكا» سەكىل­دى باعدارلامالاردىڭ ماڭىزى بۇ­رىنعىدان دا ارتا تۇسپەك. جال­پى العاندا, نارىق جاڭا جاع­دايعا بەيىمدەلۋگە ءماجبۇر بولا­دى. ساتىپ الۋشىلار دا, قۇرى­لىس كومپانيالارى دا, قارجى ۇيىمدارى دا ءوز ستراتەگياسىن قايتا قاراۋى ىقتيمال. ءبىر كەزەڭ اياقتالىپ, ونىڭ ورنىنا تالاپتارى وزگەشە جاڭا كەزەڭ كەلىپ جاتىر دەۋگە بولادى», دەيدى ساراپشى.

الايدا جاڭا تالاپتاردىڭ نارىققا اسەرى تەك تەوريامەن شەكتەلمەيدى. قازىردىڭ وزىندە جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى­نىڭ قاتىسۋشىلارى الداعى وزگە­رىستەردىڭ سالدارىن تالقىلاي باس­تادى. ماسەلەن, يپوتەكالىق مولشەر­لەمەگە قويىلاتىن جاڭا شەك نەسيە ارزاندايدى دەگەن اسەر قالدىرعانىمەن, ءىس جۇزىندە قارىز الۋ بۇرىنعىدان قيىن­داۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر بار. «Krisha.kz» پلاتفورماسىنىڭ جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتۋ باعىتىنىڭ جەتەكشىسى يمران وسمانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بانكتەر بۇل وزگەرىسكە الدىن الا دايىندالىپ جاتىر.

«وزگەرىستەر اياق استىنان بولعان  جوق, بۇرىننان بەلگىلى ەدى. سوندىقتان قارجى ۇيىمدارى جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋدىڭ جول­دارىن قاراستىرىپ جاتىر. ادەتتە مۇنداي كەزدە بانك­تەر تاۋەكەلدى ازايتۋعا تىرىسادى. سونىڭ سالدارىنان قارىز الۋشىلارعا قويىلاتىن تالاپ­تار كۇشەيۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە يپوتەكانى ماقۇلداتۋ وڭاي ەمەس. الداعى ۋاقىتتا بانكتەر تابىسى تۇ­راقتى, قارجىلىق جاعدايى جاق­سى ازاماتتارعا باسىمدىق بەرۋى ىقتيمال. كەي ساراپشىلار ماقۇل­داناتىن وتىنىمدەردىڭ ۇلەسى بۇرىنعىدان دا تومەندەۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ وتىر», دەيدى مامان.

ەكونوميست ەلدار شام­سۋت­دينوۆ تا يپوتەكالىق ساياسات­تاعى وزگەرىستەردى ەكونوميكا­نى بىرتىندەپ سالقىنداتۋعا باعىت­تالعان قادام رەتىندە باعالايدى.

«كەيىنگى جىلدارى تۇرعىن ءۇي باعاسى تىم جىلدام ءوستى. سون­دىقتان مەملەكەت سۇرانىستى ءبىر­شاما تەجەۋگە تىرىسىپ وتىر. يپوتەكاعا قويىلاتىن تالاپ­تاردىڭ كۇشەيۋى دە وسى سايا­ساتتىڭ ءبىر بولىگى. ارينە, بۇل وزگەرىستەردەن كەيىن بارىنە بىر­دەي نەسيە الۋ وڭاي بولا قوي­مايدى. بىراق تۇرعىن ءۇي باعاسى ەر­تەڭنەن باستاپ تومەندەپ كەتەدى دەپ ويلاۋ دا دۇرىس ەمەس. جىلجىمايتىن م ۇلىك نارى­عىندا باعا كوتەرىلگەنىمەن, كەيىن ونى ءتۇسىرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا باعا­نىڭ ءوسۋ قارقىنى باياۋلاۋى مۇمكىن, بىراق كۇرت ارزانداۋ بايقالماۋى ىقتيمال. ەگەر ادامعا باسپانا ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قاجەت بولسا, نارىقتىڭ قاي با­عىتقا بۇرىلاتىنىن ۇزاق كۇتىپ وتىرۋدىڭ دا ءمانى جوق», دەيدى ەكونوميست.

ايتپاقشى, شىلدەدەن باستاپ يپوتەكا تالاپتارى عانا وزگەرىپ قويمايدى. سونىمەن قاتار جاڭا قۇرىلىس كودەكسىنىڭ بىرقاتار نورماسى دا كۇشىنە ەنەدى. ساراپ­شى د.سەيتنۇروۆانىڭ ايتۋىن­شا, اتالعان قۇجات قۇرىلىس نارى­عىنداعى جاۋاپكەرشىلىك پەن ساپاعا قويىلاتىن تالاپتاردى كۇشەيتەدى.

«ەندى قۇرىلىس كومپانيا­­لارى مەن جوبالاۋشىلارعا قويى­لاتىن تالاپتار قاتاڭداي تۇسەدى. جوسىقسىز قۇرىلىس سالۋشى­لاردىڭ ارنايى ءتىزى­لىمى جاسالادى, جوبالاردى ساراپتاۋ ءتارتىبى كۇشەيەدى, مامانداردىڭ جەكە جاۋاپكەرشىلىگى ارتادى. مۇنىڭ ءبارى نارىقتى اشىق ءارى ءتارتىپتى ەتۋگە باعىتتالعان. ارينە, جاڭا تالاپتار قۇرىلىس قۇنىنا دا اسەر ەتۋى مۇمكىن. بىراق ەكىنشى جاعى­نان يپوتەكانىڭ قولجەتىمدىلىگى شەكتەلگەن جاعدايدا سۇرانىس بۇ­رىنعىداي قارقىنمەن وسە بەر­مەيدى. سوندىقتان باعا شارىقتاپ تا كەتپەيدى, كۇرت تومەندەيدى دە. الداعى جىلدارى تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باستى وزگەرىس باعادا ەمەس, ساپادا بايقالۋى ىقتيمال», دەيدى ساراپشى.

سايىپ كەلگەندە, «باسپانا باعاسى­ قالاي وزگەرەدى, قۇرىلىس قار­قىنى مەن حالىقتىڭ ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى اراسىنداعى الشاقتىق ازايا ما؟» دەگەن سۇراقتار ازىرگە جاۋاپسىز كۇيىندە قالىپ وتىر. بۇل تاقىرىپقا الداعى ۋاقىتتا تاعى دا ورالامىز.